Strona · s. 13strona oryginału ↗
Takiego szukać – drugi raz nie znajdziesz
Слово Просвіти, №20 за 2021 рік
Alona RADECKA, sekretarz Chmielnickiej Organizacji Obwodowej Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, członkini NZDU. Triada tego, co przemyślane i przeżyte, legła u podstaw życiowej spowiedzi mądrego i utalentowanego pisarza z Chmielnicczyzny, Mykoły Maczkiwskiego. Niestety, już nieżyjącego… Urodziwszy się w małej wsi Chorostok w rejonie sławuckim, zdołał osiągnąć znaczące sukcesy w literaturze i zająć zaszczytne miejsce wśród znanych autorów nie tylko rodzinnego Podola, ale i całej Ukrainy. Miał wielu przyjaciół i znajomych za granicą, co świadczy o jego związku ze światową literaturą. Mimo wady zdrowotnej (utrata słuchu w dzieciństwie), Mykoła Maczkiwski ukończył wydział dziennikarstwa Lwowskiego Uniwersytetu Państwowego im. I. J. Franki. Pracował w prasie. Był redaktorem białogórskiej gazety rejonowej, redaktorem literackim, korespondentem gazet obwodowych „Radianśke Podillia” (obecnie „Podilśki wisti”), „Korczahyneć” (później „Rowesnyk”), redagował gazetę obwodową „Podilśka panorama”. Swego czasu kierował gabinetem młodego autora przy Chmielnickiej Organizacji Obwodowej Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. Wszechstronna wiedza i wysoki intelekt Mykoły Antonowycza pomogły mu zrealizować swój potencjał twórczy, wypracować profesjonalny styl i przejawić go poprzez różnogatunkową specyfikę pisania oryginalnych utworów. Spod jego pióra wyszły gruntowne prace literacko-krajoznawcze, zbiory poetyckie („W żytach”, „Czerwonyj rusznyk”, „Żywyj doszcz”, „Zawiaz dobroty”, „Osinia radist” i in.), powieści artystyczno-dokumentalne („Sorokoduby”, „Za soniacznyj promin trymaiuczyś”, „Żywy – jak sad”, „Kuncza, XXI”, „Brat i sestra”), powieści („Parol – Proskuriw”, „Czornyj diak”, „Prowesiń w imli”, „Do weżi Czerlenoji”, „Korijatowyczi”, „Karateł”, „Pryszełeć z Jewropy”). Wszystkie one są pełne dobra, wewnętrznego uniesienia, wiary i nastrojowej harmonii. Taki był sam autor – dobrotliwy, otwarty, szczery, z wspaniałym poczuciem humoru. Szanowali go i cenili koledzy z pracy, jego wskazówki do dziś pamiętają autorzy, którym przekazał swoją wiedzę i umiejętności, bo przed oczami mają dobroć i miłość do życia, które pełnowodnymi rzekami płynęły ze szczerego ukraińskiego serca. Przeczytawszy jeszcze za życia pisarza książkę „Drewo tryjedyne”, wydaną przy wsparciu Ukraińskiego Funduszu Kultury, rozumiesz, jak kompetentną i twórczą osobistością był Mykoła Maczkiwski. Książka jest poświęcona Chmielnickiemu Obwodowemu Muzeum Literackiemu. Z przedmowy Wasyla Horbatiuka, dyrektora tej placówki, wynika, że Mykoła Antonowycz przez pewien czas wahał się co do gatunku swojego „Drzewa…”: „Autor sam nie może konkretnie określić gatunku swojej książki. Niby powieść, ale nie powieść. Jednak nie ma to istotnego znaczenia, bo czytelnika ten wspomnieniowy nie-powieść pochłonie przede wszystkim swoją treścią. Przecież jest ona bogata w wydarzenia, nazwiska, kraje, ciekawa szczegółami twórczości i życia literatów, atrakcyjna sposobem narracji, w której dobrą struną brzmi humor, ironia i samoironia” – zaznacza Wasyl Iwanowycz. Problem z określeniem gatunku wynika z tego, że książka zawiera zarówno wspomnienia pisarza, jak i wywiady z innymi twórcami słowa, streszczenia, dodatki, w skład których wchodzą utwory epistolarne, badania alternatywne, a także fotowernisaż Mykoły Maczkiwskiego. Ogółem to ponad pięćset stron różnostylowego tekstu. Dlatego czytelnik musi sam określić gatunek. Ale jeśli być uważnym podczas czytania „Drzewa triedynego”, można zauważyć aluzje, które czasami czyni autor, aby podpowiedzieć czytelnikom, w jakim gatunku napisana jest jego książka (nie licząc dodatków). Pisze: „Właśnie tę poezję mam pod ręką – prosi się, by ją wyrecytować” albo „Pozwolę sobie przerwać tę opowieść na kilka minut – dla jednego ciekawego pytania”. Dlaczego by nie powiedzieć, że „Drewo-tryjedyne” to powieść-wystąpienie? Jest audytorium (wyobrażone), jest narrator, który w humorystyczno-ironicznej formie opowiada o swoim życiu, o podróżach i znajomościach ze znanymi osobistościami. Powieść-spowiedź. Ale każdy ma swoją wizję. Warto odnotować filozoficzne podłoże tytułu. Na początku książki pisarz wspomina drzewo triedyne, które „zaczynało rozkwitać od dobrych myśli i szlachetnych porywów. Rosło i szumiało naprzeciw słońca, które tak szczodrze pieściło życiodajnymi promieniami naszą starodawną wieś. Drzewo rodowe, w którym – ojciec, matka i syn. W liczbie potrójnej…”. Z jednej strony „drzewo” jawi się jako roślina. Jest ono „…mocne, trwałe i święte”, można się o nie oprzeć i powspominać dzieciństwo, młodość, przeanalizować dojrzałość. Z drugiej – „drzewo” jest triedyne. Taką triadę spotykamy także w Piśmie Świętym. To jeszcze raz potwierdza przywiązanie autora do Przykazań Bożych, których starał się przestrzegać przez całe swoje życie. I choć było ono dla niego niełatwe i pełne trudności, Mykoła Antonowycz mimo wszystko pozostawał wierny swoim zasadom i ideałom. Żyjąc literaturą, jej potężnym, prawdziwym słowem, artysta nie mógł stać z boku procesów literackich i nie wspomnieć postaci, które tworzyły w swoim czasie. Pierwszeństwo daje szestdziesiatnykom (pokoleniu lat sześćdziesiątych), chociaż opowiada też o innych okresach literatury. Wspomina znajomości z Pawłem Zahrebelnym, Mykołą Bażanem, Liną Kostenko, Leonidem Perwomajśkym, Iwanem Draczem, Borysem Olijnykiem, Mykołą Winhranowśkym, Hryhorem Tiutiunnykiem i innymi znanymi osobistościami. Zdumiewająco dobra pamięć pozwoliła Mykole Antonowyczowi przypomnieć sobie najdrobniejsze momenty spotkań z tymi czy innymi artystami. Ponieważ Mykoła Maczkiwski pisał zarówno poezję, jak i prozę oraz badania literaturoznawcze, odpowiednio dokonał dla siebie pewnych odkryć, które łatwo można znaleźć w nowo wydanej książce. Autor zrozumiał, że prawdziwy poeta „znaczy – rzadki. Takiego szukać – drugi raz nie znajdziesz…”. Ważną rolę odgrywa w tym uznanie talentu przez innych, znanych, wielkich. „Aby zwrócić uwagę na poetę, zainteresować się, z jakiej jest miejscowości, trzeba napisać takie wiersze, żeby, jak to mówią, dech zaparło” – pisze Mykoła Antonowycz. Zaznacza również ważność obecności autora podczas omawiania jego książki: „A bez znajomości z autorem, zajmując się po prostu czytaniem, w obecnych czasach trochę ciężko… On musi odpowiedzieć na to, czego w jego książce brakuje…”. Nie pomija też przeznaczenia twórców słowa: „On – pisarz. A pisarze, tak jak i Bóg, wiedzą wszystko i o wszystkich”. Na zawsze zapamiętał wskazówki Mykyty Hodowancia, który mówił o tym, że poezji „nie ma bez obrazowego słowa, ale obrazy muszą być świeże, wyraziste, oryginalne. To daje się osiągnąć uporczywą pracą nad wierszowanym wierszem…”. Wśród wniosków pisarza jest znana fraza: „Mylą się nawet geniusze”. W przedmowie do książki Borysa Kornijenki „Korinnia” (Korzenie), napisanej przez Leonida Perwomajśkiego, z którą zapoznał się Mykoła Antonowycz, jest twierdzenie o tym, kto jest poetą. Otóż: „…poeta – to ten, o którym mówimy bez epitetu „młody”. Czyli – Poeta, chociaż i młody…”. O M. Maczkiwskim literaccy twórcy tak mówili: „A ty – cierpliwy. Innymi słowy – wielkomęczennik. Z takich wyrastają prawdziwi poeci…”. Tak też się stało. Chociaż sam autor nazywa siebie „mniej zauważalnym literatem” i skromnie opowiada o swoich osiągnięciach. Język tekstów jest żywy, potoczny. Użycie dialogów, humorystyczno-ironicznych wstawek, pytań-odpowiedzi, przysłów i epistolaryki czyni książkę łatwą w czytaniu, pasjonującą. Autor nie wywyższa się przed innymi, nie chwali się swoim powołaniem, nie promuje swojej twórczości, a wręcz przeciwnie, akcentuje uwagę na prostocie i motywuje czytelnika do studiowania literatury, jej głęboko poznawczego charakteru. Nie można powiedzieć, że „Drewo tryjedyne” jest unikalne w swojej istocie. Ono, jak i życie, ma swoje wzloty i upadki, ostre zakręty i nieoczekiwane przeszkody, ale to prawdopodobnie było w planach Mykoły Antonowycza, gdyż w swoich utworach nie dąży do przedstawienia wszystkiego jako idealnego, a wręcz przeciwnie, chce za pomocą Słowa odzwierciedlić wszystkie kontury żywej egzystencji, gdzie wszystko się zdarza. W książce są ostre skoki w czasie. Autor, opisując jedno wydarzenie, nagle przypomina sobie coś z przeszłości i zaczyna opowiadać już o tym, ale mimo wszystko z czasem wracając do tego, co zostało powiedziane wcześniej. Albo zdarzają się przypadki, kiedy pisarz nie widzi potrzeby opisywania całego procesu przygotowania czy analizy pewnej sytuacji i od razu przechodzi do rezultatu, jak oto: „…Ja to dobrze rozumiałem i rzuciłem się na podręczniki z niebywałym zapałem. Wieczorem śpieszyłem do Mychajła Hołowina. Jego czarująca Hałynka, żona, urywała jakąś godzinę-półtorej ze swojego rodzinnego czasu i pracowała ze mną – przekazywała swoją wiedzę języka obcego. I oto egzaminy zdane…”. Szczególny szacunek pisarz oddaje postaciom z różnych zakątków Ukrainy. To ci twórcy słowa, którzy zdołali przejawić siebie, każdy w swoim czasie. Kilka stron autor poświęca twórcom słowa, których znał osobiście lub którzy byli czy stali się znani w literaturze w ogóle. Z szczególnym drżeniem Mykoła Maczkiwski wspomina swoją pracę w muzeum literackim, w szczególności dobrym słowem odzywa się o ówczesnej dyrektorce placówki Tamarze Micinśkiej, która stymulowała go do samorozwoju, proponowała spotkać się z tymi czy innymi twórcami słowa, zebrać materiały o ich twórczości. Pod jej kierownictwem zdołał odwiedzić niemało miast Ukrainy, poznać literatów, o spotkaniu z którymi nawet nie marzył. W końcu, zostać prozaikiem. „Odkąd zabrałem się za prozę, a stało się to w muzeum literackim, gdzie dyrektor Tamara
Petriwna zaproponowała mi napisanie książki o poecie-wojowniku Wołodymyrze Bułajence, moimi nowymi konsultantami coraz częściej stawali się znani autorzy, którzy piszą opowiadania i powieści…” – wspomina Mykoła Maczkiwski. A jednak znalazł sobie pisarza-mentora duchowego. Został nim Wasyl Horbatiuk – “utalentowany prozaik, spadkobierca twórczego zapału Hryhora Tiutiunnyka”. Jego mądre rady, czasem i krytyka, pomagały Mykole Antonowyczowi “wygrzać” słowo, zasiać nim słowną niwę i z czasem zebrać bogaty plon. W powieści Mykoły Maczkiwskiego motywem przewodnim jest podróż – literacko-poznawcza, naukowo-uzasadniona, krajoznawczo-przemyślana. Będąc “skromnym literatem”, jak go w swoim liście nazwał krytyk Wołodymyr Pjanow, zdołał objechać prawie całą Ukrainę, zaczynając od małych wsi, a kończąc na dużych miastach, poznać różnych pisarzy i przedstawić siebie jako twórczą osobowość. Ten motyw wizualnie można przedstawić jako dwie gałęzie rozłożystego drzewa. Pierwsza – wewnętrzna, czyli taka, która odzwierciedla podróże pisarza po rodzinnym Podolu, Ukrainie w ogóle, druga – pobyt literata poza jej granicami. W swojej książce Mykoła Antonowycz zaznacza: “Mnie, najwyraźniej, tak już pisane – wędruję od małego” albo też “Wędrować przychodziło się nie tylko zbiorowo, trafiając do jakiejś grupy pielgrzymów, ale i w pojedynkę”. Warto zaznaczyć i to, że właśnie dzięki Mykole Antonowyczowi niemało literatów mogło odwiedzić jego malowniczy kraj. Byli wśród nich tacy, którzy przyjeżdżali z zagranicy. “Częściej zdarzało się to w tych czasach, kiedy “rozkwitała przyjaźń narodów” – zaznacza pisarz. Obok motywu podróży stoi motyw drogi, która niejednokrotnie prowadziła Mykołę Maczkiwskiego do znanych literatów w nieodkryte miejsca. Często zabierała ona niemało sił pisarzowi, przerywała się, gdy zastawała go noc, i kontynuowała się wraz z nastaniem dnia. Powiedzmy, w swojej książce Mykoła Antonowycz wspomina: “Następnego dnia jedziemy do Chinadijowa. Wysiadłszy z autobusu, człapiemy bardzo długą drogą. Aż nogi nam się ugięły!..” albo też podsumowuje: “…W takich kłopotach, trudnościach minęły lata. Epizodów z dziennikarskiego wędrowania nazbierało się na dobry tomiszcze, ale zostawiam je w swojej pamięci z nadzieją, że, być może, kiedyś one naprawdę staną się książką”. Wielkim wsparciem w jego twórczo zapracowanym życiu były żony. Najpierw Ałła Wasyliwna, “moja podniebna gołąbka”, jak nazywa ją autor, która zawsze przebywała obok i inspirowała, a później, po jej śmierci z powodu nieuleczalnej choroby, wierną towarzyszką życia stała się “zwinna i sympatyczna kobieta” Mariczka. Z nią też dożywał swoich dni Mykoła Antonowycz. I choć “kilka worków książek” było jego “jedynym bogactwem”, rozumiała męża, wszak takie już powołanie miał w życiu, pisarz-pracownik Mykoła Maczkiwski.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
