Strona · s. 14strona oryginału ↗
Na stronach narodowej tragedii. Historia jako ostrzeżenie. Ołeksandr Hyża. Złamany miecz. Powieść-requiem (Dialogi w kazamatach historii ograbionej Ukrainy). – Kijów. Wydawniczy dom “Medknyha”. — 2020. — 420 s.
Слово Просвіти, №20 за 2021 рік
Łarysa MOROZ, m. Kijów Już podtytuł daje wyobrażenie zarówno o temacie utworu, jak i o jego gatunku — w autorskim ujęciu. Dalej, w tekście, znajdujemy jeszcze wyjaśnienia dotyczące jego stylu i kompozycji: “Po raz kolejny prosimy wielce szanownego czytelnika o wybaczenie za częste retro-odstępstwa, ale macie do czynienia z kawałkiem beletryzowanej historii w osobach” [s. 338]. Takie odstępstwa-zwracanie się do czytelnika, jak i rozmyślania pisarza o procesach historycznych, o problemach moralnych, liczne cytowania Biblii, w szczególności odwołania do nauki Chrystusa itp. — tworzą szczególną atmosferę książki, tę ważną cechę jej stylu, którą można nazwać kaznodziejstwem. Akcentowanie zaś licznych echa dawnych wydarzeń z współczesnymi, a także cech i działań ówczesnych imperialnych władców z cechami współczesnych politykierów i agresorów — ujawnia ostrą publicystyczność książki. W poemacie “Kaukaz” T. Szewczenko zwraca się do Jakowa de Balmena: “… mój przyjacielu jedyny, Mój Jakowie dobry! Nie za Ukrainę, A za jej kata przyszło przelać Krew dobrą, nie czarną...” I dalej prosi — już jego duszę: “Żywą duszą na Ukrainie przebywaj, Lataj z kozakami ponad brzegami, Rozryte mogiły w stepie doglądaj. Zapłacz z kozakami drobnymi łzami...” W dodatku do podkreślonej przeze mnie “żywej duszy”, widzimy też inne ulubione obrazy-metafory poety: “rozryte mogiły” jako znak ograbienia Ukrainy, “drobne łzy” — wszystkim zrozumiały gorzki smutek nad jej wielowiekowymi tragediami. Obszerny, wielostronny ten symbol pod piórem O. Hyży przekształca się w środek artystyczny, który pozwala połączyć wielu historycznych postaci (sławnych imion — ponad dziesięć, od charyzmatycznych Bohdana Chmielnickiego i Iwana Mazepy do Petlury, Bołboczana, Machny, Draj-Chmary) i zbudować zgrabną kompozycję wielostronicowego utworu. Pokonując (ignorując!) czas i przestrzeń, dusza Iwana Bohuna prowadzi dyskusje z wieloma działaczami (czyli też z ich duszami) ukraińskiej historii. Za tymi dyskusjami, jasna rzecz, stoi autor — historyk-badacz (on długi czas studiował archiwa — od europejskich do syberyjskich) i jednocześnie utalentowany pisarz-psycholog. O. Hyża — znany (w szczególności utalentowanie napisanymi powieściami historycznymi Wołodymyr WOZNIUK, pisarz, kulturoznawca, m. Czerniowce W liście do Olhi Kobylańskiej z 1 sierpnia 1901 roku Łesia Ukrainka pisała: “Raz zajechaliśmy wysoko na górę Nimczycz i widzieliśmy stąd przy zachodzie słońca coś tak pięknego i srebrnego, jak marzenie, – mówią, że zwie się Roztoky, ale ja myślę, że to nijak nie zwie się i że jego już teraz tam nie ma, bo coś takiego może pokazać się tylko raz i zniknąć, a już gdyby ktoś drugi raz chciałby to samo zobaczyć, to nie znalazłby”. Tak genialna poetka opisywała widziane z przełęczy Nimczycz, która na granicy Wyżnycczyzny i Putylszczyzny naszej Bukowiny. Stąd widać huculskie wsie Iwano-Frankowszczyzny i Czerniowiecczyzny, a fraza “coś tak pięknego i srebrnego, jak marzenie” dotyczy bukowińskich Roztok. One w swoim czasie dziwiły genialnych twórców filmowych Iwana Mykołajczuka i Bohdana Stupkę, kompozytora Wołodymyra Iwasiuka i, bez wątpienia, dziesiątki innych twórców oraz tysiące wielbicieli Bukowiny. W ostatnich dziesięcioleciach dziwią Roztoky niepowtarzalnymi utworami literackimi ziomkini, laureatki nagrody imienia T. H. Szewczenki Marii Matios, niebanalnością rozumienia huculskiej duszy i myślenia, dziennikarzem i pisarzem Anatolijem Tomkiwem. Roztokowianie dziwią świat i dziś – w Wyżnyckim wydawnictwie “Czeremosz” ujrzała świat książka Marii Kinasz “Synyczczyna kyczera. Poemat-legenda” (2021, 147 s.). Autorka urodziła się i zdobyła średnie wykształcenie w rodzinnej wsi, następnie opanowywała “Poćwiartowana świątynia” o Iwanie Honcie, “Oblężenie Karmaluka”) i uznany mistrz słowa artystycznego. A w książce “Złamany miecz” pełnowymiarowo ujawniły się jego szerokie możliwości artystyczne. On śmiało eksperymentuje, czasem jakby nawet bawi się możliwościami słowa artystycznego: to występuje jako psycholog-analityk, to jako realista, uważny na każdy, nawet najdrobniejszy szczegół, nawet na naturalistyczny (tego, ostatniego, warto byłoby unikać). Romantyczne barwy tutaj także są obecne — i w opisach przyrody (chociaż i zwięzłych), i w przedstawieniu miłości (której tak mało i taka ona tragiczna), i w wyrysowaniu charakterów postaci utworu — od absolutnie (czy prawie) idealnych do całkowicie negatywnych. W tym nieco brakuje pewnej równowagi, czyli uwagi artysty na okoliczności udanych osiągnięć czy porażek, a nawet błędów — nie tylko wobec jego ulubionych bohaterów. Chociaż zrozumiałe: na swój subiektywny pogląd on ma prawo. Należy podkreślić: książka jest przesycona rozmyślaniami pisarza o elicie społecznej, o jej decydującej roli w losie narodu (a u nas przecież w ostatnim czasie elitą zaczęto nazywać zwykłych dorobkiewiczów, często jeszcze i złodziejskiego pokroju). Czasem on przekazuje je przez myśli swoich bohaterów: “Bohun święcie wierzył w przykazanie Chrystusa: możesz uwolnić się z niewoli — skorzystaj z lepszego <...> słowo Chrystusa w pełni odezwie się w sercach Ukraińców pragnieniem swojego Państwa … Hetmanowi Chmielowi to udało się zrobić, a my, starszyzna, czynimy pośmiewisko z wielkiej sprawy jednoczenia <...>. Starszyzna nie wie i wiedzieć nie pragnie, że przywódca, wódz czy dowódca stoi nie w tłumie, a nad nim, bo formuje ze wspólnoty czynniki państwowe, które wzmacniają społeczeństwo jednością <...>. Taki jeździec obejmuje pospólstwo ogólnym, jednoczącym zamysłem i inspiruje go bojotwórczym duchem — wysokim duchem jeźdźców — szlachetnej elity. <...> W żyłach wodza nie może kipieć krew pasterza. Bo dla tego człowieka niebo — tylko do widnokręgu: czy będzie deszczyk na zagon… Jeźdźcowi ten widnokrąg znacznie dalej...” [s. 17]. Czasem — z samego dna obolałego serca pisarza wyrywa się gorzkie: “A co dzieje się w naszej niepodległej, dotąd zależnej Ukrainie? Gdzie nasza rdzenna, ciało z ciała i krew z krwi narodu ukraińska elita? Daleko, bracia, za widnokręgami historii: jednych jej jeźdźców srogo rozszarpano, innych zakuto w kajdany na wieki w kazamatach i więzieniach, a jeszcze innych, słabych, zwyrodniałych duchem, przekupiono, jak głodne szczenięta na Żytnim bazarze… Zgódźcie się z Jezusem: Car (władca) praworządnością wzmacnia kraj… A u nas? Każdy nasz prezydent ma Biblię w domowym księgozbiorze, dokąd uwięził ją dla wizerunku, a Państwo, które w powijakach jeszcze, oni uczą, powiedzmy, pieca, podmazując “świąteczną gliną” ściany. I to niezwykle poetycko, bo w “Synyczczynej kyczery” glej jest zastygłymi łzami jednego z głównych bohaterów…” Świętością otulasz duszę, przeczytawszy poemat Marii Kinasz. Przeplatanie poetyckich i prozatorskich wersów w stylu huculskich opowieści skłania do myślenia, dziwienia się i dziękowania autorce.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
