Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

Światło „żywych pochodni” przeszłości – z projekcją na współczesność

Слово Просвіти, №20 за 2021 рік

W „Wydawnictwie Uniwersyteckim PULSARY” ujrzała światło dzienne książka Ołeny Ponomarowej i Dario Fertilio „Żywe pochodnie”. Jej pierwsza wersja pod tytułem „Bohaterowie w ogniu” ukazała się w języku włoskim we Florencji w listopadzie 2020 roku. A już w 2021 roku w serii „Historia i współczesność” z dedykacją „Mojemu Tacie i jego pokoleniu Szestdesiatnykiw, obywatelskiej odwadze ludzi, którzy torowali drogę do Wolności” wydanie pojawiło się także przed ukraińskim czytelnikiem. „Światło »żywych pochodni« przeszłości – z projekcją na współczesność” – tak nazwał przedmowę do książki Maksym Stricha. Z przyjemnością zapoznajemy z nią czytelnika. Maksym STRICHA, profesor, tłumacz, pisarz. Pierwsza wersja tej książki pod tytułem „Bohaterowie w ogniu” ukazała się drukiem po włosku we Florencji w listopadzie 2020 roku. Jej autorzy to filolożka, wykładowczyni Uniwersytetu Rzymskiego „La Sapienza” Ołena Ponomarowa oraz znany włoski dziennikarz i pisarz Dario Fertilio, który przez długi czas pracował w wiodącej gazecie krajowej „Corriere della Sera”. To nie była pierwsza książka napisana przez nich we współpracy: poprzedziła ją wydana w Mediolanie w lutym 2016 roku steatralizowana opowieść „Ludzie i Cyborgi” (której ukraińska wersja pojawiła się rok później w „Wydawnictwie Uniwersyteckim PULSARY”; na jej podstawie stworzono słuchowisko radiowe w Ukraińskim Radiu z udziałem Natalii Sumskiej i Ołeksija Bohdanowycza). Oczywiste jest, że każda uczciwa rozmowa na tematy ukraińskie jest w dzisiejszych Włoszech swoistym wyczynem, wszak proputinowskie nastawienie znacznej części miejscowego ogółu mieszczańskiego i elit nie jest tajemnicą. Niedawno, po niewiarygodnych wysiłkach dyplomatycznych, wyszedł z włoskiego więzienia Witalij Markiw, którego sąd przysięgłych skazał na 24 lata więzienia faktycznie za to, że z bronią w ręku bronił swojego kraju przed rosyjskimi najeźdźcami. A Ołenie Ponomarowej znane włoskie wydawnictwo, początkowo zainteresowawszy się jej włoskimi przekładami ukraińskich „poezji wojny”, samo odmówiło, wyjaśniwszy (po własnym śledztwie!), że jeden z autorów walczył na froncie pod symboliką pododdziału, który we Włoszech, śladem kremlowskich propagandystów, wielu nazywa „faszystowskim”. Jednak dzięki współpracy Ołeny Ponomarowej i Dario Fertilio opowieść o Wasylu Makuchu oraz innych Ukraińcach, Polakach, Czechach, Litwinach, dla których męczeńska śmierć w ogniu okazała się ostatnim argumentem w konfrontacji z nieludzkim systemem, pojawiła się najpierw właśnie w języku włoskim („Eroi in fiamme”. Pagliai Editore, Firenze, 2020) i została zauważona przez włoską krytykę, przyczyniając się tym samym do burzenia zakorzenionych stereotypów dotyczących Ukrainy i jej obywateli. Teraz naturalnie nadszedł czas na pojawienie się także ukraińskiej wersji wydania. Gatunek tej książki określić nie jest łatwo. Dokumentalna opowieść przeplata się tu z autorską rekonstrukcją wydarzeń czy też po prostu z umotywowaną twórczą fantazją. Realne postacie historyczne (wiolonczelista Rostropowicz, filozof Sartre, kierownik wydziału prasy i propagandy Włoskiej Partii Komunistycznej Occhetto, który w 1968 roku był jej głównym „ideologiem”) sąsiadują z wymyślonymi, ale całkiem wiarygodnie nakreślonymi hipisami na angielskiej wyspie wypoczynkowej Wight, uczestnikami zamieszek studenckich w Paryżu, Kalifornii i Mediolanie, robotnikami fabryki w Pradze, którzy ochraniali delegatów ostatniego zjazdu jeszcze niezależnej Komunistycznej Partii Czechosłowacji w przededniu okupacji kraju przez wojska Układu Warszawskiego, oraz radzieckimi czołgistami, którzy oddali pierwszy strzał do pokojowych demonstrantów na Placu Wacława. Opowieść cofa czytelników do 1968 roku, który na Wschodzie podzielonej Europy zapamiętano jako „Praską wiosnę”, zmiażdżoną przez czołgi okupantów, a na Zachodzie – jako potężny ruch młodych hipisów przeciwko wojnie w Wietnamie i „społeczeństwu burżuazyjnemu” w ogóle, za wolność swobodnego uprawiania seksu i zażywania narkotyków. Na tle tych burzliwych wydarzeń mało kto na świecie zwrócił uwagę na to, że 5 listopada, tuż przed uroczystymi obchodami „25. rocznicy wyzwolenia Kijowa od niemiecko-faszystowskich najeźdźców” i „51. rocznicy wielkiej październikowej rewolucji socjalistycznej”, na Chreszczatyku oblał się benzyną i podpalił były uczestnik walk OUN i więzień radzieckich łagrów Wasyl Makuch. „Żywa pochodnia” biegła przez ludną główną ulicę stolicy USRR, wykrzykując „Precz z kolonizatorami!”, „Niech żyje wolna Ukraina!”, „Precz ręce od Czechosłowacji!”. Od odniesionych oparzeń Makuch w strasznych męczarniach zmarł po trzydziestu godzinach w kijowskim szpitalu. A przed swoim starannie przemyślanym czynem pojechał z Dniepropetrowska (gdzie zmuszony był mieszkać po powrocie z łagru) do rodzinnej wsi na Lwowszczyźnie, pożegnał się z krewnymi i przyjaciółmi, opowiedział o swoim zamiarze księdzu podczas spowiedzi, a jadąc do Kijowa w wagonie kolejowym, napisał na stronach uczniowskiego zeszytu długi list do kierownika Ukrainy Petra Szełesta, który wysłał adresatowi przed samospaleniem. Ten list (z notatkami czerwonym ołówkiem, zrobionymi prawdopodobnie przez samego partyjnego kierownika Ukrainy) zachował się – autorzy książki podają go w całości. Jak wiadomo, Szełest łączył oddanie idei komunistycznej z lokalnym patriotyzmem i pragnieniem podniesienia statusu języka ukraińskiego, za co po jakichś czterech latach również stracił stanowisko i został wysłany na honorowe wygnanie do Moskwy. Jak dokładnie zareagował na przeczytany list pożegnalny szaleńca i zuchwalca – nie jest tylko wytworem wyobraźni autorów, a swoistą rekonstrukcją, dokonaną na podstawie pozostawionych na arkuszu notatek. Wierzy się, że po ludzku bardzo sprzeczny kompartyjny lider Ukrainy mógł myśleć i czuć właśnie tak. A po przeczytaniu listu samego Wasyla Makucha jest skrajnie zrozumiałe, jaka była motywacja samoofiary dla tego czterdziestoletniego byłego członka OUN, który okazał się zbędny w „szczęśliwym radzieckim życiu” i świadomie wybrał męczeńską śmierć, zostawiając żonę i dwoje dzieci (którym system nie omieszkał się zemścić): zależało mu na tym, aby obudzić rodaków z letargu, skłonić ich do podjęcia walki o prawa narodowe i ludzkie. Inna rzecz, że osiągnięty przez niego realny efekt wcale nie odpowiadał zamierzeniu: choć Jewhen Proniuk napisał na gorąco po tragedii artykuł „Pamięci bohatera”, który rozpowszechniano w „Samwydawie”, ale bądźmy szczerzy: liczba jego czytelników w tamtych warunkach nie mogła być wysoka. Nawet autor tej przedmowy, który całe życie przeżył o jakichś kilkaset metrów od budynku na Chreszczatyku 27-A, gdzie 5 listopada 1968 roku zapłonęła „żywa pochodnia”, i który należał do tego wąskiego segmentu kijowskiego ukraińskojęzycznego „getta”, gdzie słuchano „radiogłosów” i śledzono aresztowania w środowisku ukraińskiej inteligencji (oraz próbowano wspierać przynajmniej rodziny aresztowanych), o Wasylu Makuchu dowiedział się dopiero w latach „późnej pieriestrojki”... Wartość książki Ołeny Ponomarowej i Dario Fertilio polega również na tym, że jej ukraiński wątek fabularny wpleciony jest w szeroki, ogólnoświatowy kontekst (w przeciwnym razie książka o Ukrainie raczej nie okazałaby się interesująca dla Włochów). Przecież na dwa miesiące przed Makochem, wprost podczas uroczystości na „Stadionie Dziesięciolecia” w Warszawie, gdzie obecne było całe najwyższe kierownictwo PRL, podpalił się 59-letni księgowy, były kombatant Armii Krajowej Ryszard Siwiec. Dwa miesiące po śmierci Makocha na Placu Wacława w okupowanej Pradze dokonał samospalenia dwudziestoletni student Jan Palach. W maju 1972 roku na centralnym placu Kowna, obok Teatru Muzycznego, z okrzykiem „Wolność Litwie!” spalił się 19-letni Romas Kalanta. W styczniu 1978 roku na Tarasowej Mogile spłonął żywcem emeryt, były więzień polityczny Ołeksa Hirnyk. Łącznie zaś, według obliczeń badaczy, taki skrajny sposób protestu wybrało dla siebie około siedemdziesięciu obywateli byłego bloku sowieckiego. Jaki musiał być stan tych ludzi, którzy świadomie szli na męczeńską śmierć, skazując jednocześnie bliskich i rodzinę na ciężkie cierpienia moralne i fizyczne? Czy ich ofiara okazała się uzasadniona, czy rozbudziła serca tych, do których „żywe pochodnie” pragnęły dotrzeć choćby w tak straszny sposób? Autorzy książki próbują dać własną odpowiedź na to pytanie. Choć zapewne i oni rozumieją, że żadna odpowiedź nie może być tutaj uznana za ostateczną, a swój wariant odpowiedzi każdy ich czytelnik – Włoch czy Ukrainiec – będzie szukał już sam dla siebie. Jednocześnie książka wyraziście rysuje przepaść, która istniała w 1968 roku między ludźmi, którzy znaleźli się po dwóch stronach „żelaznej kurtyny”. Na wschód od niej dla niektórych czasem pozostawała jedyna droga – samospalenie, bo zdeptane życie w zniewolonym kraju traciło jakikolwiek sens. Na zachód od niej odbywał się bezsensowny (jak już widać z półwiecznej perspektywy) bunt hippisów i lewicowo nastawionej młodzieży, której całkowitą infantylność uczestników demonstrują zrekonstruowane przez autorów refleksje Sartre’a, który również wtedy przyłączył się do buntujących się studentów, a nawet został „uwięziony” (prawda, natychmiast go zwolniono na osobisty rozkaz prezydenta de Gaulle’a). Tę różnicę losów historycznych i niewspółmierność prób, które spadły na ludzi na Zachodzie i Wschodzie, autorzy trafnie podkreślają dla czytelnika, „wmontowując” w tekst wewnętrzną spowiedź zadowolonego z siebie francuskiego filozofa Sartre’a. Albo męki moralne rosyjskiego wiolonczelisty Rostropowicza, zmuszonego grać Dvořáka w Londynie, rozumiejąc, że nawet możliwości odmowy tego koncertu, wyznaczonego zaraz po okupacji Pragi, on nie ma... Kolejne wnioski autorzy pozostawiają czytelnikowi. Jeden z nich jest mniej więcej oczywisty: tragedia Wschodu polegała na tym, że najlepsi, z najbardziej wyostrzonym poczuciem godności, stawali się „żywymi pochodniami” (albo ginęli w bagnie totalitarnej codzienności w jakiś inny, nie tak przerażający, ale w końcu też straszny na swój sposób sposób). W rezultacie z dobrodziejstw uzyskanej na początku lat 90. wolności w sposób naturalny skorzystali przede wszystkim ci, którzy popychali ludzi do samospalenia, rzucali ich do obozów, prześladując najuczciwszych i najjaśniejszych. A dlatego historyczny los Ukrainy okazał się po 1991 roku tak skomplikowany i kręty. Natomiast zachodni hippisi i nastawieni „rewolucyjnie” studenci, którym nie przyszło płacić za swój dawny bunt latami mordowskich czy jakuckich łagrów, w końcu stali się częścią establishmentu – intelektualnego i politycznego. To właśnie oni (i ich dzieci, na wzór Baracka Obamy) po zuchwałej i krwawej rzezi, urządzonej przez Rosję Gruzinom latem 2008 roku, wymyślili „reset relacji”, błogosławiąc tym samym putinowski reżim do zdeptania resztek wewnętrznej opozycji i rozpoczęcia w 2014 roku inwazji na Ukrainę. To właśnie oni w Zgromadzeniu Parlamentarnym Rady Europy głosują za powrotem rosyjskiej delegacji, ponieważ „trzeba kontynuować dialog”... To właśnie oni kontrolują znaczną część uniwersyteckich katedr slawistyki na Zachodzie, do dziś odczuwając mistyczny dreszcz przed „zagadkową rosyjską duszą” i tworząc swoimi wykładami oraz wystąpieniami w mediach ideowe podłoże dla „kazusu Markiwa” (przecież ktoś jednak zmusił tych włoskich mieszczan-przysięgłych do skazania obrońcy Ukrainy na wyrok o siedem lat dłuższy od tego, o który prosiła prokuratura). Aby skłonić ludzi do zrozumienia tych dość oczywistych rzeczy choćby dzisiaj, trzeba zapewne częściej przypominać im o przerażających wydarzeniach nie tak znowu odległej przeszłości. I z tym swoim zadaniem autorzy książki, której ukraińskie wydanie czytelnik trzyma w rękach, błyskotliwie sobie poradzili.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn