Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №20 за 2024 рік

16 s. · 34 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

W Muzeum pod Gołym Niebem odrestaurowano 100-letni wiatrak

W Międzynarodowy Dzień Muzeów, 18 maja, w Kijowie uruchomiono odrestaurowany unikatowy wiatrak pochodzący z Chersońszczyzny. Powstał on pod koniec XIX – na początku XX wieku we wsi Ołeksandriwka. W 1973 roku wiatrak przewieziono do Narodowego Muzeum Architektury i Życia Ludowego Ukrainy, gdzie planowano jego montaż. Jednak przywiezione części nigdy nie stworzyły pełnowartościowej konstrukcji. W latach 2023–2024 dzięki wsparciu Fundacji Charytatywnej „MHP-Hromadzie” przeprowadzono rekonstrukcję tego wiatraka. „W okresie, gdy wróg próbuje nas zniszczyć jako naród, wymazać naszą tożsamość, szczególnie cenne stają się takie projekty, jak odbudowa autentycznych obiektów, wspieranie muzeów, badanie naszej historii. Bo to wszystko kształtuje nas jako Ukraińców, jako naród, który walczy i stoi za swoim”, – komentuje p.o. Ministra Kultury i Polityki Informacyjnej Ukrainy Rostysław Karandiejew. W ciągu roku prac restauracyjnych przy wsparciu Fundacji Charytatywnej „MHP-Hromadzie” udało się przeprowadzić gruntowne badanie stanu obiektu; uporządkować teren wokół wiatraka i zbocza; wybudować mur ochronny; wzmocnić fundament; zgodnie z rysunkami opracowanymi jeszcze w 1973 roku przez inżyniera A. Tiutiunnyka i technika W. Marczuka wykonać i zamontować dębowy dach oraz łopaty, a także odtworzyć autentyczny mechanizm roboczy dzięki zachowanym rysunkom jednego z twórców muzeum, znanego ukraińskiego architekta Leonida Prybiegi; zagospodarować teren wokół wiatraka. „Dla firmy MHP wsparcie projektów kulturalnych jest ważne, ponieważ dotyczy zachowania wartości, sensów, tradycji. Dziś nasi żołnierze wywalczają prawo Ukraińców do życia, do własnych sensów, wolności i wyboru. Kultura jest ważnym czynnikiem w tej walce. Dlatego dziś otwarcie tego młyna ma jeszcze większe znaczenie symboliczne. Ten wiatrak jest symbolem trwałości ukraińskiej kultury, która przetrwała okres sowiecki i przetrwa wojnę z rosyjską agresją”, – dodaje przewodniczący Rady Nadzorczej Fundacji Charytatywnej „MHP-Hromadzie” Jurij Melnyk. Odrodzenie wiatraka stało się kolejnym etapem realizacji programu państwowego w ramach podpisanego Memorandum o współpracy między Ministerstwem Kultury i Polityki Informacyjnej Ukrainy a międzynarodową firmą MHP w sprawie konsolidacji wysiłków na rzecz odrodzenia Narodowego Muzeum Architektury i Życia Ludowego Ukrainy z 27 lipca 2021 roku. W zeszłym roku, mimo ostrzałów i wyłączeń prądu, udało się zakończyć budowę odnowionego centralnego wejścia do muzeum i od razu postanowiono zrekonstruować wiatrak z Chersońszczyzny. „Narodowe Muzeum Ludowej Architektury i Życia Ludowego Ukrainy jest odbiciem Ukrainy w miniaturze. Fakt, że właśnie u nas, na terenie, na który nieustannie zagarnia najeźdźca, odradza się Chersońszczyzna, daje nadzieję na jej odbudowę w skali całego kraju. Wiatrak ma formę i mechanizmy charakterystyczne właśnie dla Chersońszczyzny. Jego dach jest szczególnie unikatowy, ponieważ ma kształt odwróconej łodzi, bo pochodzi z krain nadmorskich, co widać już na pierwszy rzut oka”, – powiedziała dyrektorka generalna Narodowego Muzeum Ludowej Architektury i Życia Ludowego Ukrainy (NMNAPU) Oksana Powiakel. Po otwarciu zwiedzający Muzeum pod Gołym Niebem mogą obejrzeć wiatrak zarówno z zewnątrz, jak i od wewnątrz, wejść na drugie piętro i zobaczyć mechanizm roboczy do mielenia zboża. Za materiałami MKIP WŁODYMYR MELNYCZENKO 12–13 PRENUMERATA—2024 Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można zamówić w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą „Katalogu wydawnictw Ukrainy” na 2024 rok (s. 24). Cena wzrosła dwukrotnie z przyczyn niezależnych od redakcji i wynosi: 1 mies. — 60 hrn. 3 mies. — 180 hrn. 6 mies. — 360 hrn. Bądźmy, przyjaciele, razem!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Żaden nasz Prezydent nie sprawował urzędu przez przewidzianą w Konstytucji kadencję

2019 roku, które takimi samymi pozostały do dziś. I oczywiście Rosja od dawna „rozkręca” ten temat. Prawda, po niedawnych wyborach prezydenckich w Rosji w kwestii „legitymizacji” nasuwa się świetne przysłowie: „Kto by mówił, kto by milczał”. O nielegitymizacji, czyli bezprawności Putina na stanowisku prezydenta Rosji, jasno wypowiedział się Parlament Europejski – organ ustawodawczy UE, Unii Europejskiej. Jasno wypowiedziała się Ukraina – w oświadczeniu Ministerstwa Spraw Zagranicznych. I takich oświadczeń, takich stanowisk jest pod dostatkiem. Podstawą jest nie tylko bardzo umowna „demokratyczność” tych rosyjskich wyborów. To pojęcie nie jest konkretne, chętni mogą podyskutować o demokratyczności. Ale istnieje pojęcie bardzo konkretne: przeprowadzenie wyborów na terytoriach okupowanych, co jest jednoznacznie zabronione przez prawo międzynarodowe. A Rosja przeprowadzała te wybory nie tylko na swoim terytorium, ale i na cudzym. Na okupowanych częściach obwodów zaporoskiego, chersońskiego, donieckiego i ługańskiego Ukrainy. Nie mówiąc już o Krymie. Nie będziemy wdawać się w dyskusję na temat legitymizacji naszej głowy państwa. Tak samo w kwestii oceny jego prezydentury. Temat publikacji jest właściwie inny: żaden ukraiński Prezydent nie sprawował urzędu przez określone w Konstytucji 5 lat. Dlaczego więc wobec Zełenskiego miałoby być specjalne podejście? Chociaż, w końcu, co tu nowego? „Specjalne podejście” do niego istnieje przez całe 5 lat. Dlaczego nie zwalczył korupcji przez 5 lat? Nie zwalczonej przez poprzednie 28 lat. Dlaczego nie wyjaśniono zbrodni przeciwko drugiemu Majdanowi z jego krwawym finałem, tak samo przyczyn oddania Krymu i połowy Donbasu w 2014 roku? Nie wyjaśnione przez 5 lat poprzedniej władzy, która przyszła właśnie z Majdanu, czyli nie wyjaśnione „na gorąco”. Ale znowuż, to dyskusje o obecnej prezydenturze. Dlatego wróćmy do prostej statystyki. Prezydent Ukrainy Leonid Makarowycz Krawczuk wybrany w pierwszych wyborach prezydenckich, które odbyły się 1 grudnia 1991 roku, jednocześnie z Ogólnoukraińskim referendum na potwierdzenie niepodległości Ukrainy, ogłoszonej przez Radę Najwyższą 24 sierpnia tego samego roku. Sucho, informacyjnie wspomnijmy lata prezydentury wszystkich naszych głów państwa. Leonid Krawczuk (10.01.1934 – 10.05.2022). Daty prezydentury: 5 grudnia opowiedział, że członkowie związku nauczyli się pracować w warunkach niedoli. NSKU aktywnie włącza się w procesy dekomunizacji i derusyfikacji w swoich obwodach, dokumentowane są zbrodnie wroga przeciwko naszemu dziedzictwu kulturowemu, wydawane są nowe książki. Odbywa się to dzięki entuzjazmowi krajoznawców, którzy sami się finansują. „NSKU nie otrzymał w tym roku ani jednej budżetowej kopiejki. Mimo to zdołaliśmy kontynuować tradycję i wydaliśmy światu kolejny numer czasopisma „Krajoznawstwo” (nr 1, 2024). Ten numer jest tematyczny – poświęcony jest on Winniczyźnie i rozwojowi ruchu krajoznawczego na Podolu” – poinformował Ołeksandr Rejent. O perspektywach krajoznawstwa przez pryzmat wojny Federacji Rosyjskiej przeciwko Ukrainie mówili też inni mówcy. W szczególności przewodniczący Mikołajowskiej organizacji NSKU, doktor nauk historycznych Ołeksandr Tryhub opowiedział o stratach dziedzictwa historyczno-kulturowego Mikołajowszczyzny w trakcie wojny rosyjsko-ukraińskiej, prorektor Czerkaskiego Państwowego Uniwersytetu Technologicznego, doktor nauk historycznych Wałentyn Łazurenko 1991 – 19 lipca 1994. Leonid Kuczma (ur. 09.08.1938). Tutaj i dalej w nawiasach – daty urodzenia wszystkich kolejnych Prezydentów, którzy zgodnie z Konstytucją dożywotnio zachowują ten tytuł (oprócz odsuniętego od władzy, jak Janukowycz). Daty prezydentury: 19 lipca 1994 – 23 stycznia 2005. Wiktor Juszczenko (23.02.1954). Daty prezydentury: 23 stycznia 2005 – 25 lutego 2010. Wiktor Janukowycz (09.07.1950). Daty prezydentury: 25 lutego 2010 – 22 lutego 2014. Pozbawiony tytułu decyzją Rady Najwyższej Ukrainy. Petro Poroszenko (26.09.1965). Daty prezydentury: 7 czerwca 2014 – 20 maja 2019. Wołodymyr Zełenski (25.01.1978). Prezydent od 20 maja 2019 roku. Gdzie tutaj choć raz zaznaczono równe 5 lat sprawowania przez Prezydenta urzędu? Czy 10 lat, jeśli dwie kadencje z rzędu (więcej nie można). Najkrócej głową państwa był Krawczuk: 2 lata i 7 z niewielkim miesięcy. Wybrany ponownie w przedterminowych wyborach latem 1994 roku. Wybory w wyniku głębokiego kryzysu politycznego, wzmocnionego strajkami. Formalnie Krawczuk podał się do dymisji. Parlament podjął decyzję o nowych wyborach. Kuczma w swojej drugiej kadencji prezydenckiej był głową państwa znacznie dłużej niż 5 lat. Najpierw w społeczeństwo rzucono tezę, że, rzekomo, jego pierwszej prezydentury można nie liczyć, bo to było przed uchwaleniem w 1996 roku Konstytucji Ukrainy. To „pierwszą”, znaczy, trzeba uważać drugą prezydenturę, a co za tym idzie możliwość ubiegania się o „drugą”, w rzeczywistości trzecią kadencję. Ten numer nie przeszedł. Ale prezydentura Kuczmy jednak się przeciągnęła, bo wybuchł pierwszy Majdan – Pomarańczowa rewolucja. Przez gigantyczne fałszerstwa wyborów na korzyść namiestnika władzy, tego samego Kuczmy, Wiktora Janukowycza. W końcu sąd anulował te wyniki drugiej tury. Parlament wyznaczył trzecią turę, dokładniej, prawnie – ponowne głosowanie drugiej tury, w której zwyciężył Juszczenko. Wszystko to przeciągnęło w czasie kampanię wyborczą. I Kuczma nadal był na stanowisku. Juszczenko też przebywał na stanowisku dłużej niż 5 lat, choć nie na długo – o miesiąc. Przeciągnęło się ustalenie wyników wyborów początku 2010 roku. Znowu były fałszerstwa na korzyść Janukowycza, które jego rywalka w drugiej turze Julia Tymoszenko zaskarżyła w sądzie. Bezskutecznie. Janukowycz stał się pierwszą osobą na tym stanowisku, która została z niego usunięta. Krwawy finał Majdanu, kiedy 18 i 20 lutego 2014 roku w centrum europejskiej stolicy zabito ponad 100 naszych obywateli (Niebiańska Sotnia), zaostrzył konfrontację tej rewolucji do granic możliwości. Janukowycz wraz z otoczeniem uciekł do Rosji. Rada Najwyższa przejęła kontrolę nad sytuacją, zmieniła swoje kierownictwo, powołała nowy rząd. A wobec Janukowycza wydała postanowienie, że swoją ucieczką uniemożliwił on pełnienie obowiązków Prezydenta. I wyznaczyła nowe wybory. Poroszenko był na stanowisku nieco krócej niż 5 lat. Ponieważ weszła w życie norma Konstytucji o wyborach zwyczajnych pod koniec marca. Pierwsza tura odbyła się 31 marca 2019 roku, druga – 21 kwietnia. A dalej, nie później niż w ciągu 30 dni, nowy głowa państwa powinien był objąć urząd. Co mamy w rezultacie? Żaden nasz Prezydent nie był na stanowisku pełnych 5 lat. Ktoś dłużej, ktoś krócej. Zwróćmy uwagę, że w większości przypadków przejście do nowej prezydentury było „niestandardowe”, a nawet niepokojowe. Krawczuka usunął kryzys polityczny. Kuczma odszedł po Pomarańczowej Rewolucji. Janukowycz po Majdanie w ogóle uciekł z kraju. Co dalej? Czy Rada Najwyższa powinna, przeprowadzając dwie nadzwyczajne sesje, wprowadzić zmiany do Konstytucji, które przedłużałyby prezydenturę w czasie wojny, stanu wojennego, tak jak jest to przewidziane w Konstytucji dla samego naszego parlamentu? Czy jednak przeprowadzić wybory w czasie wojny? Czy Sąd Konstytucyjny powinien przedstawić jakąś interpretację sytuacji? Po raz kolejny w naszej historii znaleźliśmy się w niestandardowej sytuacji. Ale po raz pierwszy w swoim życiu z bardzo niestandardową, tragiczną sytuacją zetknęła się praktycznie cała ludność Ukrainy. Takiego czegoś, czyli wojny, nie widzieli nie tylko młodzi, którzy mają po 20-40 lat. Takiego czegoś nie widzieli też ci, którzy mają ponad 50, 60, 70 lat. Zresztą 80-latkowie co mogli widzieć, będąc niemowlętami, kiedy Ukraina została wyzwolona spod nazistowskiej okupacji. Nawet 90-latkowie byli w tamtą wojnę dziećmi. Ale ilu takich ludzi jest na Ukrainie? Jeden na dziesiątki tysięcy? Zresztą świat takiego czegoś nie widział po II wojnie światowej, tej pełnoskalowej wojny w centrum Europy. A właśnie my – jesteśmy w tym centrum i epicentrum. I nie tylko w kwestii lokalnego problemu prezydentury, ale także w kwestii samego naszego życia, istnienia państwa ukraińskiego. Oleksandr Rejent mówił o krajoznawstwie Czerkaszczyzny w warunkach wojny, przewodniczący Donieckiej organizacji obwodowej Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy, kandydat nauk pedagogicznych Wałerij Romanko podzielił się doświadczeniem pracy krajoznawców w warunkach przyfrontowych. Treściwe były wystąpienia wielu innych uczestników. Niektórzy z nich zostali wyróżnieni nagrodami Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy, a najwięcej gratulacji otrzymał Oleksandr Petrowycz Rejent, który tego dnia obchodził 75. urodziny. Członkowie Proświty dołączają się do życzeń. Niech ci się wiedzie, szanowny jubilacie! Własna inf.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Zdemontowano!

Petro ANTONENKO 20 maja minęło 5 lat sprawowania przez Wołodymyra Zełenskiego urzędu Prezydenta Ukrainy. Termin, wyraźnie określony przez Konstytucję Ukrainy. Ale jest w niej inna jasna norma: głowa państwa sprawuje urząd do momentu objęcia go przez nowo wybranego Prezydenta. Może nim być również wybrany ponownie na to stanowisko urzędujący Prezydent. Jak to miało u nas miejsce tylko raz, był nim Łeonid Kuczma. Zatem termin prezydentury to 5 lat i jednocześnie – do początku nowej prezydentury. Obecnie nowy Prezydent u nas nie został wybrany, tak jak nie został wybrany ponownie urzędujący. Wybory zwyczajne się nie odbyły. Wojna. Pomińmy temat możliwości przeprowadzenia wyborów w czasie wojny. W sytuacji, gdy część państwa jest okupowana, a terytorium to z początkiem inwazji Rosjan w lutym 2022 roku powiększyło się w porównaniu z terytoriami okupowanymi od 2014 roku. Dzisiaj, jak i we wszystkich ostatnich tygodniach i miesiącach, pojawiło się inne pytanie: o legitymizację urzędującego Prezydenta, czyli prawomocność sprawowania urzędu głowy państwa przez Wołodymyra Zełenskiego. Legitymowany czy nie? Zwolenników wariantu „nie” jest wystarczająco dużo również w naszym kraju: to oponenci Zełenskiego z ostatnich wyborów. W Kijowie przy Narodowym Muzeum Historii Ukrainy zdemontowano budowlę, która została nielegalnie wzniesiona przy fundamencie Cerkwi Dziesięcinnej i przetrwała ponad 17 lat. Bezsprzeczny szacunek dla wszystkich zaangażowanych, którzy latami walczyli z podstępną działalnością i, niestety, wciąż wpływową prorosyjską sektą religijną – oddziałem FSB agresora. Najważniejsze, że sprawiedliwy demontaż nielegalnej budowli odbył się w ramach pola prawnego, pomimo wieloletniej rutyny. Próby zerwania wykonania wyroku sądowego trwały do ostatniego momentu. Sekciarze z RKP nawet domagali się zakazu rozbiórki, która ostatecznie odbyła się za zebrane przez społeczność środki, ponieważ właściciel nielegalnego budynku na historycznym terenie Cerkwi Dziesięcinnej nie zamierzał wykonywać wyroku sądu. Więc to właśnie datki kijowian stały się tym nieodpartym argumentem, który uczynił proces demontażu niezależnym od wpływu „czynników zewnętrznych”. Od początku zbiórki środków przez społeczność na demontaż minął zaledwie miesiąc – i wieloletnia zwłoka wreszcie się zakończyła. Heorhij ŁUKIANCZUK

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Krajoznawcy i wojna

Niedawno w Instytucie Historii Ukrainy Narodowej Akademii Nauk Ukrainy odbyła się XVI Ogólnoukraińska naukowa konferencja historyczno-krajoznawcza „Ukraińskie krajoznawstwo w obliczu wyzwań wojny rosyjsko-ukraińskiej: potencjał naukowo-badawczy i społeczny”. Wydarzenie zgromadziło wielu rektorów uczelni wyższych, znanych historyków, przedstawicieli organizacji Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy ze wszystkich obwodów państwa. Z głównym referatem wystąpił przewodniczący NZKU, członek korespondent NAN Ukrainy Ołeksandr Rejent. Mówił on o współczesnych wyzwaniach stojących przed ukraińskim krajoznawstwem, a wszystkie one są związane z wojną rosyjsko-ukraińską. Referent zaznaczył, że NZKU jest dumny ze swoich towarzyszy broni, którzy stanęli w obronie kraju. Jest to w szczególności sekretarz prasowy NZKU Wołodymyr Myłko, który od pierwszych dni wielkoskalowej inwazji wstąpił w szeregi Sił Zbrojnych Ukrainy. Kandydat nauk historycznych, miał nawet pseudonim „Kandydat”, odniósł dwie ciężkie rany, obecnie przebywa na leczeniu. Po raz drugi, po dobrowolnym udziale w ATO/OOS, poszedł bronić ojczystej ziemi przewodniczący Sumskiej organizacji obwodowej NZKU Ołeh Kornijenko... W swoim referacie szef krajoznawców Krajoznawcy Doniecczyzny – uczestnicy konferencji

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

z kimś wszystkie cztery pory roku. Kiedy chcesz uciekać z kimś przed wiosenną burzą pod kwitnący bez obsypany kwiatami, a latem zbierać jagody i kąpać się w rzece. Jesienią razem warzyć dżemy i uszczelniać okna przed zimnem. Zimą – pomagać przetrwać katar i niekończące się wieczory...” Cztery pory roku są nie tylko w przyrodzie, ale i w każdym z nas: dzieciństwo i młodość, dojrzałość, dojrzałość i wreszcie starość. A przeżyć je trzeba tak, żeby było co wspominać. Właśnie po to żyjemy...”. Wołodymyr Zaika – jeden z nielicznych dziennikarzy, którzy pozostali na przyfrontowym Doniecczyźnie i nadal owocnie pracują. Redaguje ogólnoukraińską gazetę „Chaziain” – jedną z najbardziej nakładowych. Wydawnictwo nie tylko udziela porad gospodarskich, ale też podtrzymuje na duchu obrońców rodzinnej ziemi. A sam główny redaktor wolontariuje, spotyka się z czytelnikami w bibliotekach, pielęgnuje swój sad i pisze nowe książki. O jednej z nich – „Na dystansie wojny” – nasz tygodnik pisał w zeszłym roku. To prawdziwa oświatowa, samozaparta praca! W ciągu ostatnich kilku miesięcy odległość między wrogiem a niektórymi miastami i wsiami Doniecczyzny nieco się zmniejszyła. „Pociski lądują coraz bliżej”, – jak pisze się o wszystkich wojnach. Niepokojąco. Wiele osób przeniosło się do bezpieczniejszych stron. Wołodymyr Mykołajowycz Zaika musiał już wyjeżdżać z Doniecka w 2014 roku, a potem z Doniecczyzny w 2022-im, i o trzeciej próbie nie dopuszcza nawet myśli. Wierzymy i my w Siły Zbrojne Ukrainy! Ostać się na swojej ziemi – najważniejsze życzenie dla rodaka w jego jubileuszowy dzień urodzin! A jeszcze – nowych twórczych osiągnięć! jedna cecha prawdziwości poezji. Ta prawdziwość tkwi zarówno w szczerości pisma, jak i w jego duchowości. Wytrwałe poszukiwania postmodernistyczne Krystyny Kujbidy-Kryszkewycz trwały aż do jej ostatnich grudniowych dni 2020 roku. Trzeciego grudnia nierozgadniona tajemnica natchnienia podyktowała wiersz „Na początku było słowo”, w którym znalazły się takie bolesne wersy: Świat mnie nie poznał, / Gdy przyszłam. / Nie znał mnie, dopóki żyłam. / Pozostanie obojętny, / Gdy odejdę… / Byłam tylko słowem, / A dokładniej – jednym z nich. Pożegnalny wiersz datowano na 9 grudnia. 16 grudnia poetki zabrakło. We wstępie od wydawcy zbioru „Gołąbka” Wasyl Kujbida zaznacza, że ostatni zapis w dzienniku córki przypomina urwane EKG. Ja zaś dodam tylko: gołąbką poetka nazywała gołębicę, a sama była delikatną gołąbką… I oto do czytelników trafiła rodzinna trylogia. Znajdziemy w niej echo biografii autorów, pogłos ich niepospolitej drogi życiowej, utwierdzenie narodowych ideałów, wiarę w niezniszczalność Ukrainy. A także słoneczny refleks samobytnych, różnorodnych talentów. Świętością dla wszystkich trojga jest język ojców. Jest w tych dziełach również znacząca treść, zgodna w światopoglądzie, w której nie ma zwykłej dziś pustosłowia. Świat każdej książki jest niepowtarzalny, a jednak to, co łączy je w spójną trylogię, to: niepojętość genetycznego kodu Kujbidów i tajemnica Bożego błogosławieństwa.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Uczczono pamięć ofiar bezbożnego reżimu

Znajduje się ono w pobliżu centrum obwodowego, na terenie hromady Tereszki w rejonie połtawskim. „Najmniejsza liczba ofiar w Połtawie, którą podają naukowcy, wynosi 10 tysięcy osób. Liczba zabitych może przekraczać 37 tysięcy. Dokładna liczba pochowanych tutaj nie jest znana, ponieważ rosyjscy czerwoni kaci ukrywali swoje zbrodnicze działania: rozstrzeliwali połtawian potajemnie, bez prowadzenia statystyk” – poinformowano w połtawskim biurze Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (UIPN). Terror ZSRR wobec mieszkańców Połtawy związany jest z nazwiskiem rosyjsko-komunistycznego kata Ołeksandra Wołkowa. Kierował on połtawskim zarządem stalinowskiego NKWD. W pierwszym roku pracy Wołkowa w Połtawie zamęczono ponad 6 tysięcy „wrogów ludu”: „kułaków”, byłych wojskowych, opozycjonistów, duchownych. Miejscowe NKWD osiadło w budynku Banku Włościańskiego (obecnie – SBU). W piwnicach znajdowało się więzienie, gdzie torturowano Ukraińców, ogłaszano wyrok i wykonywano go. Następnie ciała wywożono na cmentarz miejski. „Na cmentarzu zabrakło miejsca, dlatego kolejne ofiary komuniści zakopywali w uroczysku koło chutoru Tryby. W rowie, wykopanym specjalnie do tego celu, chowano represjonowanych małymi „partiami” po kilkadziesiąt osób. W lesie wokół uroczyska Tryby archeolodzy znaleźli około siedmiu zbiorowych mogił” – powiedział dziennikarzom dyrektor Połtawskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego imienia Wasyla Kryczewskiego Ołeksandr Suprunenko. Zastępca naczelnika Połtawskiej Obwodowej Administracji Wojskowej Anton Czubenko, pierwszy zastępca przewodniczącego rady obwodowej Ołeksandr Łemeszko, przedstawiciel UIPN w obwodzie połtawskim Ołeh Pustowhar, zastępca komisarza wojskowego Połtawskiego Obwodowego Terytorialnego Centrum Rekrutacji i Wspierania Społecznego Eduard Borodaj, przewodniczący obwodowego stowarzyszenia rolników i prywatnych właścicieli ziemskich imienia Bohatera Ukrainy, Bohatera Majdanu Wiktora Czmiłenki Wasyl Burłaka, przewodniczący Połtawskiej Rejonowej Administracji Wojskowej Dmytro Romanow, dyrektor departamentu kultury i turystyki Połtawskiej Obwodowej Administracji Wojskowej Iryna Udowyczenko, przedstawiciele władz rejonowych, społeczeństwa, duchowieństwa, krajoznawcy złożyli kwiaty pod pomnikiem ofiar represji politycznych w uroczysku Tryby pod Połtawą. „Przez cały czas istnienia komunistyczny reżim totalitarny opierał się na zbrodniach represji, morderstw, deportacji, ludobójstw. Dzisiaj nasz wróg – Rosja jako państwo-okupant jest następczynią tych nieludzkich praktyk – usprawiedliwia ona reżim stalinowski, zwiększa i udoskonala politykę represyjną, której ofiarami padły już tysiące mieszkańców ukraińskich tymczasowo okupowanych terytoriów” – podkreślali uczestnicy zgromadzenia memorialnego. Zebrani uczcili minutą ciszy pamięć wszystkich, którzy zginęli z rąk komunistycznego reżimu totalitarnego, a także poległych obrońców i obrończyń w walce o wolność w naszych czasach. Kapelan 116 Brygady Obrony Terytorialnej Sił Zbrojnych Ukrainy z Kościoła Prawosławnego Ukrainy ks. Serhij Suszczenko pomodlił się za spokój dusz ofiar bezbożnego kremlowskiego reżimu. Połtawskie biuro UIPN. Dzień Pamięci Ofiar Represji Politycznych to coroczny narodowy dzień pamięci na Ukrainie, przypadający na trzecią niedzielę maja. Obchodzony jest zgodnie z dekretem prezydenta Wiktora Juszczenki w celu uczczenia pamięci ofiar represji politycznych reżimu komunistycznego. 19 maja przedstawiciele organów władzy, samorządu lokalnego oraz społeczeństwa Połtawszczyzny uczcili pamięć niewinnie zamordowanych w uroczysku Tryby.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Na swojej ziemi

Ihor ZOC Najpierw pojawiła się informacja z mediów społecznościowych, że Wołodymyr Zaika podarował bibliotekom w Oleksandriwce i Pokrowsku na Doniecczyźnie nowy zbiór swoich wierszy „Poczucie czasu”, a następnie sam otrzymał tę książkę od autora. Oto jak zapowiada on swój dorobek: „Wielu miłośników poezji uważa tak zwaną liryką pejzażową za niepoważną, lekkomyślną, glansowo-piękną – i nic więcej. Choć to zależy, z której strony na to spojrzeć. Bo sam człowiek to dziecko przyrody. I obserwując zmiany w otaczającym środowisku, każdy z nas odczuwa zmiany we własnym zachowaniu, nastroju, samopoczuciu, a w końcu w zdrowiu. Ray Bradbury pisał: „Miłość to kiedy chcesz przeżywać

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Cudowny świat rodzinnego trójjksięgu

Mykoła SŁAWYŃSKYJ. W ciągu ostatnich lat ujrzał światło dzienne swoisty rodzinny trójjksiąg: zbiory wierszy Kateryny Mandryk-Kujbidy „Powstań, Ukraino, do boju!” (2022), Chrystyny Kujbidy-Kryszkewycz „Gołubiwna” (2021) oraz Wasyla Kujbidy „Krajobrazy głosów” (2023). Jest to, bez przesady, unikalne zjawisko w ukraińskiej liryce. Poetycką tradycję sławnego rodu zapoczątkowała Kateryna Kujbida (1927–2004), która urodziła się we wsi Sukil w obwodzie stanisławowskim (obecnie iwanofrankiwskim). Ojciec był drwalem, w drewnianej chacie pod obrazami jaśniały portrety Iwana Franki, Markijana Szaszkewycza i Tarasa Szewczenki. Wszyscy piśmienni mieszkańcy wsi odwiedzali „Proświtę”. Działał „Związek Ukrainek”, młodzieńcy i dziewczęta chodzili na wieczornice, oglądali przedstawienia, w szczególności według sztuki „Nazar Stodola”, więc całkiem naturalnie stali się żołnierzami UPA. 25 października 1950 roku młodą Katerynę jako łączniczkę aresztowano. Po powrocie na Ukrainę z dalekich stalinowskich łagrów wspominała: „Śledczy przesłuchiwał i bił. Odpowiadałam: »Nie wiem«. On mnie znowu przesłuchiwał i bił, bił i przesłuchiwał”. W krótkiej autobiografii – ani słowa o początkach pisania wierszy. Jest chyba tylko jedno przypadkowe świadectwo: w 5. celi więzienia wewnętrznego Zarządu MGB w Stanisławowie, gdzie było 32 kobiety, ułożyły zbiorową – zaiste ludową! – pieśń, w której między innymi wybrzmiało wspomnienie o torturach w gabinecie śledczego: „Jeśli ja nie upadłam, / To bije w brzuch, // A potem w piersi, // Aż ciemnieje świat”. Właśnie te wersy prawdopodobnie należą do Kateryny Mandryk (po ślubie na zesłaniu – Mandryk-Kujbida), gdyż pisała wiersze jeszcze przed aresztowaniem. Książka „Powstań, Ukraino, do boju!” otwiera się dwiema miniaturami z 1944 roku, dalej podano lirykę z lat 1945–1949… Wyrok skazujący odczytano 17 maja 1951 r.: jako szczególnie niebezpieczną przestępczynię Katerynę Mandryk (już poetkę!) skazano na dziesięć lat surowego reżimu, a także na pięć lat zesłania w Incie – zapomnianym przez Boga miasteczku w Komi ASRR. Tam, po ślubie z niezłomnym rodakiem-banderowcem Stepanem Kujbidą, urodziła trzech synów, w tym Wasylka – przyszłego znanego liryka, naukowca, działacza społecznego i polityka. Powróciła na Ukrainę dopiero w 1964 roku (mąż pozostał na osiedlu specjalnym w zaśnieżonej Incie). Wtedy też, już w rodzinnych stronach, napisała poezję „Ziemia święta, bo tu ojców mogiły…”. Czytała wiersze syna – i pierwsze, jeszcze szkolne i studenckie, i późniejsze, aspiranckie, a także zanotowane po obronie pracy doktorskiej, która nie miała nic wspólnego z liryką. Nazwa czysto naukowego badania była niezrozumiała dla niewtajemniczonych, bo mowa w nim była o „nieliniowej analizie słabo wzbudzonych nieliniowych układów dynamicznych na rozmaitościach funkcyjnych”… Błogosławiła pierwszą książkę wierszy „Kontur” (1991), kiedy zaś syn stał się znanym działaczem społecznym, po matczynemu szczerze cieszyła się, że w 2003 roku obronił pracę doktorską i zarazem przygotował do druku dwa zbiory poetyckie – „Pion łodygi” oraz „Dolina odbić”. Wtedy też, czując zbliżanie się ostatnich dni życia, napisała: „Przejdę w trawy do bólu zielone, // Żeby pozbyć się wieszczych snów”. Wiersze matki i syna, spokrewnione wiodącym tematem – afirmacją ukraińskości, głęboko współbrzmią, odbijają się echem, często bywa, że jakby przelewają się w zgodne formy treściowe. Taka już jest natura rodowego początku na światowych równoleżnikach prawdziwej poezji. Jaskrawym potwierdzeniem tego jest zbiór wierszy „Gołubiwna” przedwcześnie zgasłej Chrystyny Kujbidy-Kryszkewycz (1981–2020). Córka Wasyla Kujbidy i wnuczka Kateryny Mandryk-Kujbidy zadebiutowała w 1999 roku. I ojciec, i babcia czytali jej pierwszą miniaturę z takimi końcowymi wersami: „Nadejdzie czas – jak gwiazda rozbłysnę, // Czysta, niczym słowo”. Geny rodu, które odezwały się w rodzimym, czystym jak łza, obrazowym słowie, są niebiańsko-ziemskie, wspólne, a oto iskra Boża u każdego jest inna. Właśnie to poświadcza rodzinny trójjksiąg. Kateryna Mandryk-Kujbida skłaniała się ku tradycyjnemu tworzeniu wierszy, nasycała je motywami ludowymi, gdyż przez długie lata nie tylko notowała pieśni ludowe, ale i publikowała je. W przedmowie do książki „Powstań, Ukraino, do boju!” Wasyl Kujbida podkreśla: „Do słowa odnosiła się jak do Boga – nigdy nie mówiła nieprawdy i zbędnych rzeczy nie mówiła. Swoich poglądów i myśli broniła w każdych okolicznościach”. Nawiasem mówiąc, miała fenomenalną pamięć, mogła godzinami cytować Biblię, w więzieniach i łagrach nauczyła się języka niemieckiego, polskiego, estońskiego i litewskiego, studiowała francuski. Nawet u schyłku życia – i jest to charakterystyczne dla szlachetnej, skromnej Kateryny Mandryk-Kujbidy – nie uważała się ani za poetkę, ani za tłumaczkę, chociaż poddawała pod sąd czytelników przekłady wierszy autorów francuskojęzycznych. Wpływ europejskiej liryki najwyraźniej wyczuwa się w późnych utworach poetki, w których dominuje brak rymów, nierównomierny akcent, strukturalna niesymetryczność (są one, nawiasem mówiąc, właściwe także rodzimemu folklorowi). Oto tylko jeden przykład z dorobku wiersza wolnego autorki, skłonnej do tradycyjnego wierszowania: „Nad złotem liści zwiędłych pochyliła się jesień. // Słońce siedzi na pniu, uśmiechając się”. Właśnie harmonijne połączenie klasycznych początków i różnorodności wiersza wolnego, swobodnego oddechu strof stało się podstawą podstaw liryki zarówno Wasyla Kujbidy, jak i Chrystyny Kujbidy-Kryszkewycz. Ukraińskie/ludowe słowo u nich, tak jak u Kateryny Mandryk-Kujbidy, jest doborowe, precyzyjne, aforystyczne. To jeszcze

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Sołomiańskiej „Proświcie” – 30 lat!

Olha CHODACKA, zastępczyni przewodniczącej Kijowskiej „Proświty” 11 maja Sołomiańska rejonowa organizacja Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, która wchodzi w skład Kijowskiej „Proświty”, obchodziła 30-lecie istnienia. Na uroczystości, które odbyły się w Centralnej Bibliotece Rejonu Sołomiańskiego im. Hryhorija Skoworody, zaproszono działaczy „Proświty”, pisarzy, działaczy społecznych, naukowców, czytelników biblioteki oraz artystów. Z gratulacjami podczas świątecznego wydarzenia wystąpił przewodniczący Kijowskiej „Proświty” Kyryło Stecenko, artysta ludowy Ukrainy, kompozytor, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki. Zoja Hołota, szefowa Sołomiańskiej rejonowej organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, w uroczystym przemówieniu zaznaczyła, że jest to najstarsza i najliczniejsza organizacja społeczna, która w grudniu 2023 r. obchodziła 155 lat. Jej powstanie miało miejsce w 1868 roku (Lwów), u jej początków stali wybitni Ukraińcy: Anatol Wachnianyn, Wołodymyr Antonowycz, Iwan Franko. Kijowska „Proświta” w tym roku obchodziła 118 lat. Jej założycielami były wybitne postacie: Borys Hrinczenko, Łesia Ukrainka, Mychajło Hruszewski, Mykoła Łysenko i inni. Prelegentka podkreśliła, że „Proświta” przez cały okres swojego istnienia przeżywała trudne czasy: w okresie radzieckim była po prostu zakazana, od końca lat 30. na Ukrainie z pewnych przyczyn całkowicie zaprzestała swojej działalności, ponieważ nie „wpisywała się w kanony socjalizmu”. „Władza radziecka uważała działaczy „Proświty” za nacjonalistów, wrogów państwa – podkreśliła Zoja Hołota. – Właśnie za to skazano tysiące najlepszych synów i córek Ukrainy, większą część zniszczono lub wysłano na katorżnicze prace na Kołymę, Syberię, do Jakucji”. Z historii wiemy, że pod koniec lat 80. ubiegłego wieku ukraińscy pisarze utworzyli Towarzystwo Języka Ukraińskiego, któremu przewodniczył Dmytro Pawłyczko. Ten ruch podchwycili wykładowcy Politechniki Kijowskiej na czele z Jurijem Hnatkewyczem, który później stanął na czele Kijowskiej „Proświty”. W tym samym czasie tworzył się Ludowy Ruch Ukrainy. Z więzień GUŁAG-u oraz z zesłań powracali niesłusznie skazani ukraińscy patrioci, którzy zorganizowali potężny ruch narodowo-patriotyczny, a Towarzystwo Języka Ukraińskiego w 1991 roku przekształciło się w „Proświtę”, odbył się zjazd „Proświty” i 9 stycznia 1992 roku oficjalnie zarejestrowano Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. 5 maja 1994 roku utworzono i zarejestrowano Żowtnewą rejonową organizację Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, której przewodniczącą została aktywistka i patriotka Marija Ołeksejiwna Smażenko. „Proświta” zawsze jednoczyła ludzi o wysokiej postawie obywatelskiej, silnym duchu – elitę narodu, która przejmowała się kwestiami języka państwowego, kultury, odrodzenia pamięci historycznej, kształtowania świadomości narodowej. Referentka podkreśliła, że zgodnie z obowiązującym wówczas ustawodawstwem „Proświta” rekomendowała aktywnych obywateli-liderów do Rady Najwyższej Ukrainy. Deputowanymi ludowymi zostało dziesiątki więźniów politycznych, dysydentów: W. Czornowił, Ł. Łukjanenko, S. Chmara, J. Kendzior i inni. W Radzie Najwyższej Ukrainy została utworzona Rada Ludowa (239 deputowanych) pod kierownictwem I. Juchnowskiego. W okresie odrodzenia „Proświty” (koniec lat 80. – początek lat 90.) nastąpił wielki napływ do szeregów proświtańskich młodego pokolenia – studentów. Z czasem niektórzy z nich zostali deputowanymi ludowymi (Olha Wasyłewśka – proświtanka z rejonu sołomiańskiego). W 2002 roku doszło do połączenia rejonów w Kijowie i utworzono rejon sołomiański, do którego weszły dawne rejony: żelazny i październikowy. „Proświta” została przerejestrowana na Sołomiańską Organizację Rejonową Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, na której czele stanęła Zoja Hołota – patriotka i twórcza inspiratorka młodzieży studenckiej. Pod jej umiejętnym kierownictwem we wszystkich uczelniach wyższych (Narodowy Uniwersytet Techniczny Ukrainy „Kijowski Instytut Politechniczny” im. I. Sikorskiego, Kijowski Narodowy Uniwersytet Budownictwa i Architektury, Narodowy Uniwersytet Lotniczy, Kolegium Ekonomiczno-Prawne Narodowego Uniwersytetu Lotniczego itp.) utworzono silne komórki proświtańskie. Liderem pracy oświatowej był Kijowski Narodowy Uniwersytet Budownictwa i Architektury, szefem komórki był M. H. Jarmołenko – działacz społeczny, wysokiej klasy wykładowca. Obowiązki zastępcy pełnił rektor uczelni – A. M. Tuhaj, z którego inicjatywy ustanowiono stypendium proświtańskie(!), które otrzymywali najlepsi i najbardziej aktywni studenci-proświtańcy. Systematycznie przeprowadzano masowe imprezy kulturalno-oświatowe, wycieczki po Ukrainie. Na uczelni stworzono przestrzeń oświatową „Świetlica”, w której odbywały się imprezy literacko-muzyczne (wykładowcy-inicjatorzy: I. P. Jakubowskiśkyj, M. I. Smetanśka, P. P. Oksjukowśkyj, A. W. Sotnyczenko). Z. J. Hołota odnotowała w referacie wieloletnią pracę szefowej komórki proświtańskiej Kolegium Ekonomiczno-Prawnego Narodowego Uniwersytetu Lotniczego H. M. Trehubowej, z której inicjatywy zorganizowano pracę kawiarni literackiej, w której odbywały się spotkania twórcze z pisarzami i znanymi w Kijowie ludźmi, odbywały się koncerty, studenci czytali wiersze i pisali muzykę do słów M. Winhranowśkiego i innych. Wszystkie inicjatywy proświtańskie oraz studenckie wspierał dyrektor I. P. Annienkow – główny inspirator aktywnej młodzieży studenckiej. Dwóch aktywnych proświtańców zostało nagrodzonych najwyższym odznaczeniem proświtańskim za znaczący osobisty wkład w sprawę ukraińskiego odrodzenia, rozbudowę i wzmocnienie państwa ukraińskiego – medalem „Budowniczy Ukrainy”. Szefowa Sołomiańskiej „Proświty” odnotowała pracę komórki Narodowego Uniwersytetu Technicznego Ukrainy „Kijowski Instytut Politechniczny” im. I. Sikorskiego, kierowanej przez O. W. Puhacz. Pracę oświatową w Narodowym Uniwersytecie Lotniczym organizował profesor, poeta-humorysta, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy A. H. Prochorenko. Mamy nadzieję, że obecnie, wraz z przyjściem nowych, pełnych inspiracji wykładowców, praca kulturalno-oświatowa ulegnie aktywizacji. Aktywna praca była prowadzona także w szkołach rejonu sołomiańskiego (122, 187, placówka przedszkolna nr 677, „Kozaczok” i in.). Kontynuowana jest ścisła współpraca z Narodowym Związkiem Pisarzy Ukrainy, Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy, Fundacją im. M. Winhranowśkiego, Kijowskim Towarzystwem Więźniów Politycznych, Muzeum Szestydiesiatnykiw itp. Praca proświtańska jest wieloaspektowa, ciekawa i żmudna. Najaktywniejsi proświtańcy rejonu sołomiańskiego (30 osób) zostali wyróżnieni nagrodami Rejonowej Administracji Państwowej, Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej, Gabinetu Ministrów Ukrainy oraz Rady Najwyższej Ukrainy. 10 aktywistów zostało wyróżnionych najwyższym odznaczeniem proświtańskim – medalem „Budowniczy Ukrainy”. Dzięki cechom przywódczym twórczej osobowości Zoi Jakiwny Hołoty, jej wysokiej organizacji pracy kulturalno-oświatowej w rejonie sołomiańskim i w Kijowie, o działalności Sołomiańskiej „Proświty” wiedzą wszyscy. W różnych latach liczba proświtańców wynosiła od 300 do 500 osób – i wszystko to jest żmudną, celową pracą jej szefowej, człowieka słowa i czynu, osoby, która bezgranicznie kocha Ukrainę i całą duszą przejmuje się nią. Zoja Hołota jest autorką licznych imprez kulturalno-oświatowych dla młodzieży studenckiej i proświtańców, członkinią zarządu Kijowskiej „Proświty”, która nie tylko wnosi skuteczne propozycje w działalność organizacji społecznej, ale także swoim przykładem demonstruje ich wcielanie w życie. Lista przeprowadzonych przez nią imprez proświtańskich w ciągu 22 lat kierowania Sołomiańską „Proświtą” zasługuje na uwagę i szacunek. Za wieloletnią działalność oświatową, osobisty wkład w sprawę ukraińskiego odrodzenia narodowego oraz rozwój kultury ukraińskiej Hołota Z. J. została wyróżniona licznymi nagrodami, wśród których są: Dyplom Honorowy Rady Najwyższej Ukrainy, najwyższe odznaczenie proświtańskie – medal „Budowniczy Ukrainy”, medal Rady Najwyższej Ukrainy „Za szczególne zasługi dla narodu ukraińskiego”. Działalność oświatowa Z. J. Hołoty jest przykładem do naśladowania! Bezgraniczna wdzięczność dla niej za profesjonalizm, przywództwo, oddanie sprawie ukraińskiego odrodzenia narodowego! Obecnie Sołomiańska „Proświta” ma 30 lat! Nawet w warunkach pandemii i rosyjsko-ukraińskiej wojny, w której Ukraina wywalcza swoją niepodległość, praca oświatowa jest aktywnie prowadzona, do oddziału napływają nowe potężne siły – młodzi naukowcy, twórcze osobowości, które są zdolne godnie trzymać front kulturalno-oświatowy! Za wieloletnią pracę w Sołomiańskiej „Proświcie”, za osobisty wkład w sprawę ukraińskiego odrodzenia narodowego oraz rozwój ukraińskiej kultury podczas uroczystości nagrodzono aktywistów i liderów działalności oświatowej: Halynę Trehubową, Zoję Hołotę – dyplomem Sołomiańskiej Rejonowej Administracji Państwowej; Ihora Jakubowskiego – honorowym dyplomem Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki; Switłanę Łytwynską, Ołhę Chodacką, Oksanę Prychodko, Iwannę Szczerbynę, Ołhę Puhacz, Halynę Jabłońską – dyplomem Kijowskiej „Proświty”; Anatolija Sotnyczenkę, Pawła Oksukowskiego, a także młode oświatowczynie-studentki – Annę Ajkało, Anastasiję Kołesniczenko – podziękowaniami przewodniczącego Kijowskiej „Proświty”. Z mową powitalną wystąpił pierwszy zastępca przewodniczącego Zarządu Centralnego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Heorhij Filipczuk, doktor nauk pedagogicznych, profesor, członek rzeczywisty Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy, akademik Międzynarodowej Akademii Słowiańskiej im. Jana Amosa Komeńskiego, działacz społeczny i polityczny, członek Zarządu Centralnego, pierwszy zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. W swoim wystąpieniu akademik podkreślił znaczenie pracy kulturalno-oświatowej, zwłaszcza obecnie, w warunkach wojny: „My, Ukraińcy, jesteśmy obecnie świadomi tego, że nasz los jest w rękach Ukraińskiego Wojownika – tej najwyższej wartości Narodu, ale musimy także uznać, że zwycięstwo, jak i przyszłość, należy wywalczyć we wszystkich dziedzinach życia. Cerkiew, Kultura, Język, Edukacja, Historia, Pamięć Narodowa, Informacja, jak również polityka i gospodarka, są zobowiązane być tym fundamentalnym oparciem, które będzie krzewić i wzmacniać naszą Państwowość i Tworzenie Narodu. Ponieważ Duchowość jest taką samą bronią, która w dodatku do militarnej umożliwi zwycięstwo naszej siły”. Akademik H. Filipczuk podziękował oświatowcom za znaczącą pracę w imię odrodzenia wartości narodowych, wręczył nagrody od Zarządu Centralnego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, nazwał Centralną Bibliotekę Rejonu Sołomiańskiego m. Kijowa, gdzie odbywały się obchody jubileuszowe, oazą duchowości, królestwem książek i ośrodkiem oświecenia. Natalija Osmak – ukraińska działaczka społeczna, biografka i badaczka życia oraz działalności Kyryła Osmaka, działacza państwowego i politycznego, członka Ukraińskiej Centralnej Rady, prezydenta Głównej Rady Wyzwoleńczej (UHWR) – ponadpartyjnego organu – podziemnego parlamentu i rządu, który kierował walką UPA o niepodległość Ukrainy, pogratulowała obecnym jubileuszu, odczytała fragment listu swojego ojca i podarowała bibliotece książkę o nim. Oświatowców i zaproszonych gości ucieszyli artyści oraz pisarze, którzy wystąpili z programem koncertowym. Kyryło Stecenko – artysta ludowy Ukrainy, przewodniczący Kijowskiej „Proświty”, kompozytor, skrzypek, wirtuozersko wykonał „Ducha Ukrainy” i „Mnohoja lita”. Taras Janycki – zasłużony artysta Ukrainy, znany na świecie bandurzysta-wirtuoz, śpiewak, dyrygent, profesor Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy oraz Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki, zachwycił publiczność takimi utworami: „Elegią”, pieśnią „Bandurzysto, orle siwy!” do słów T. Szewczenki oraz utworem „Płyne kacza”. Oświatowy duet twórczy (Ołha Chodacka i Ihor Jakubowski) zaprezentował program „Obejmuję cię, Ukraino”, w którym brzmiały wiersze O. Chodackiej w autorskim wykonaniu oraz pieśni do jej słów w wykonaniu autora muzyki – kompozytora, barda Ihora Jakubowskiego, laureata Międzynarodowej Nagrody Literacko-Artystycznej im. Hryhorija Skoworody. Po zakończeniu święta jeszcze długo brzmiały słowa wdzięczności za wysoką organizację święta dla szefowej Sołomiańskiej „Proświty” Zoi Hołoty, dyrektorki Centralnej Biblioteki Rejonu Sołomiańskiego Iwanny Szczerbiny, przewodniczącego Kijowskiej „Proświty” Kyryła Stecenki oraz członków zarządu, obrońców i obrończyń, dzięki którym mamy możliwość prowadzenia takich spotkań. Emocje buzowały, prowadzone były merytoryczne rozmowy o języku, rodzinie, ojczystej ziemi i jej obronie przed srogim moskiewskim wrogiem, któremu nie uda się zwyciężyć, ponieważ Ukraińcy i Ukraina są niezłomni! Oświatowcy-patrioci jeszcze długo rozmawiali o roli pracy kulturalno-oświatowej na współczesnym etapie, o Zwycięstwie i odrodzeniu Ukrainy, wszak „Proświta” jednoczy ludzi o wspólnych zainteresowaniach, liderów, którzy są zdolni inicjować nowe, efektywne pomysły i wcielać je w życie. Jubileuszu, Sołomiańska „Proświto”! Rozkwitu i długowieczności! Zwycięskiego Pokoju!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

latem 1999 roku i zaproponował, by z okazji 10-lecia Niepodległości Ukrainy postawić pomnik Kobzarza, przewodniczący „Proświty” odniósł się do tego negatywnie i powiedział, że to nie jest odpowiedni czas. Bohdan Wujko, który właśnie przeszedł na emeryturę wojskową, wezwał mnie i zapytał, jak to widzę. Przedstawiłem mu swoje spojrzenie na kolejność działań, a podczas kolejnego spotkania przekazałem kontakty diasporian. W lutym 2001 r. założył on „Fundację im. T. H. Szewczenki”, pozyskał środki i zorganizował pracę. W Dniu Niepodległości 2003 roku o godzinie 11:35 pomnik został uroczyście odsłonięty, a gazeta „Słowo Proświty” operatywnie, już 27 sierpnia, opublikowała mój artykuł o tym wydarzeniu. Przez dłuższy czas gazetę „Flot Ukrainy” kierował Pawło Szunko. Gazeta jednoczyła ukraińskich oficerów i budziła strach u wrogów ukraińskiej państwowości w mieście. Moje teksty pod dziewięcioma pseudonimami oraz artykuły docenta Kijowsko-Mohylańskiej Akademii Ihora Łosiewa były omawiane przez prorosyjskich działaczy na forach i wywoływały znaczny rezonans. Już po okupacji Krymu gazetę „Flot Ukrainy” zlikwidowało Ministerstwo Obrony, a gazetę „Krymska Świtlica”, gdzie również pracowałem, zlikwidowało kierownictwo Ministerstwa Kultury. Zachowanie strony internetowej gazety „Krymska Świtlica”, której utworzenie zainicjowałem i którą administrowałem, jest ważnym czynnikiem zachowania pamięci historycznej o walce Ukraińców o swoją tożsamość na Krymie, szczególnie w latach Niepodległości Ukrainy. – Wy prowadzicie swoją ukraińską sprawę, „Proświta”, inne organizacje społeczne, ludzie niezrzeszeni we wspólnotach – podobnie. Czy istnieje potrzeba szerokiego zjednoczenia Ukraińców i czy jest ono obecnie możliwe? – Wszystko, czym zajmowałem się od czasu wstąpienia do „Proświty”, jest działalnością oświatową. Są to zarówno praca nad gazetą „Dzwin Sewastopola”, działalność dziennikarska, praca koordynatora społecznego komitetu „Ukraiński Sewastopol”, tworzenie szeregu stron internetowych w Sieci, jak i strona na Facebooku „Ruch za Język”. Wszystko to – nagłaśnianie wydarzeń i przekazywanie informacji o historii, kulturze, politykę i język z pozycji Ukraińca. To trzymanie ręki na pulsie wydarzeń współczesności i starania, by sprzyjać sprawiedliwości i pełnowartościowemu życiu naszej wspólnoty. Jestem przekonany: gdyby wydarzenia rozwijały się ewolucyjnie i bez okupacji, to Ukraińcy Sewastopola zajęliby godne miejsce wśród innych narodów na Krymie. A tymczasem byli mniejszością wśród mniejszości. Obecnie akcent w jednoczeniu Ukraińców przeniósł się na płaszczyznę wojny i wspólnego wroga. Wielkim zmartwieniem jest to, że wielu wojskowych i cywilnych ginie, a jednocześnie mamy liczne przypadki bezkarności tych, którzy zostali schwytani na gorącym uczynku, i tych, którzy żerują podczas wojny. To nie sprzyja jednoczeniu. Ale potrzeba tego istnieje, i władza może podjąć konieczne adekwatne kroki choćby w karaniu przestępców, ochronie ludności cywilnej i zapewnieniu wszystkiego potrzebnego naszym bohaterom-wojskowym. „Jednanie”, „jedność” – słowa piękne, lecz ważne jest ich wypełnienie treścią i szczere dążenie poszczególnych ambitnych aktywistów i polityków do jedności. Nie bez znaczenia jest również poparcie przez Ukraińców jednego lidera. Brak go bowiem prowadził do porażek w przeszłości. Jestem przekonany, że wszelkie inicjatywy wymagają zasobów: organizacyjnych, intelektualnych, finansowych – wtedy odniosą sukces. Jeśli brakuje choćby jednego ze składników, żadne projekty nie mają perspektyw. – Nazywa się Pana „patriarchą ukraińskiego internetu Krymu”, a jest Pan twórcą strony „Ukraińskie życie w Sewastopolu”. Czy na okupowanym półwyspie istnieje ukraińskie życie? – To rzeczywiście miało miejsce w grudniu 2012 roku w Symferopolu podczas świętowania 20-lecia gazety „Krymska Świetlica”. Było miło usłyszeć te słowa w obecności sympatyków gazety od szanowanego pisarza Danyła Kononenki. Ukraińcy na całym świecie ciepło przyjęli pojawienie się strony http://ukrli-fe.org/ 28 marca 2000 roku, o czym zostawiali liczne pozytywne opinie. Natchnienie, inicjatywa, konsekwencja sprzyjały tworzeniu bogatych informacyjnie i ważnych zasobów w Internecie – stron „Wesoła Abetka”, „Aforyzmy”, „Śmiesznego!”, jałtańskiego muzeum Łesi Ukrainki, gazet „Krymska Świetlica”, „Niezborima Nacija”, „Nasza wiara”, czasopism „Wojenna historia”, „Ojczyzna”. Później „zmajstrowałem” „Poetyckie światy Sewastopola”, stronę poezji intymnej „Dotyk Słowem”, NSOU „Płast” stanicę Sewastopol, UGKC w Sewastopolu – łącznie ponad 25 stron. Z czasem niektóre z nich z różnych przyczyn trzeba było zamknąć. Na stronie odzwierciedlona jest ówczesna działalność „Proświty”, Związku Ukrainek, TRK Bриз, Ukraińskiego Kulturalno-Informacyjnego Centrum. Wymienione organizacje nazywam miejscami krystalizacji ukraińskości. Bo wszystkie akcje, spotkania, wydarzenia, wiece sprzyjały skupianiu narodowo świadomych ludzi, ich intelektualnemu rozwojowi i twórczości w duchu narodowym. Cennym zasobem literackim i informacyjnym jest biblioteka im. Marii Fischer-Słyż. Za jej życia zapytałem ją o zgodę na taką nazwę, gdyż jest to uznanie wieloletniego wsparcia zasobu przez panią Marię, a przede wszystkim zrozumienia jego wagi – wyraziła zgodę. Odwiedzając wydawnictwa, rozmawiając z pisarzami, udawało mi się przekonywać ich do potrzeby rozpowszechniania informacji o ukraińskich osiągnięciach. Tak biblioteka zapełniła się książkami elektronicznymi, utworami prozatorskimi i poetyckimi, cennymi i rzadkimi przekładami, zbiorami aforyzmów. Po tym strona „Ukraińskie życie w Sewastopolu” w pełni zasłużenie nosi miano portalu. Przeglądam zawartość strony i jestem dumny z tego, że tworzyłem, zbierałem i publikowałem informacje o różnych obliczach ukraińskiego życia. W najlepszych czasach stronę odwiedzało od 18 do 23 tysięcy czytelników dziennie. Jej wpływ był niezaprzeczalny. Oto dwa przykłady. Latem 2004 roku krążyły pogłoski o zarządzeniu prezydenta dotyczącym przeniesienia ukraińskiej floty do Donuzławu. Opublikowane w niedzielę 1 sierpnia oświadczenie komitetu obywatelskiego „Ukraiński Sewastopol” zmusiło do udzielenia oficjalnej odpowiedzi już w poniedziałek, a następnego dnia Kuczma już się wykręcał. Albo: pewnego razu zadzwonił do mnie proswiatianin i poinformował, że na pomniku Kobzarza w jednym miejscu pojawiła się rdza. Sfotografowałem, napisałem notatkę, opublikowałem na stronie – i już po dwóch dniach usterka została usunięta. Teraz, w czasach nieprofesjonalnej i bezwstydnej władzy, gdy pieniądze podatników są wydawane nie na obronę naszego terytorium, nie liczymy na adekwatne działania i sprawiedliwość. O istnieniu ukraińskiego życia na Krymie nie możemy obecnie twierdzić. Ale ono było! Różnorodne, jasne, śpiewne, duchowe. Na razie w formie archiwalnej zostało utrwalone przez dziennikarzy, pisarzy, historyków, działaczy społecznych. Istnieje nadzieja, że wraz ze zwycięstwem nad agresorem powróci i będzie się rozwijać i podtrzymywane przez kolejne pokolenia.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Ruch na rzecz języka trwa!

Powodem do spotkania z działaczem społecznym Mykołą Władzimirskim stało się nie tylko pragnienie pogratulowania mu jubileuszowych urodzin 22 maja, ale także niedawna informacja z sieci: założona przez niego strona na Facebooku „Ruch na rzecz Języka” zgromadziła już 238 tysięcy czytelników. Dlatego redakcja „SP” zaprosiła Mykołę Iwanowicza, aby opowiedział o tej inicjatywie. – Wróćmy do początków: co sprawiło, że Pan, absolwent Doniecki Instytut Handlu Radzieckiego, trafił w szeregi obrońców słowa ukraińskiego? – Mariinka, rejonowe centrum niedaleko Doniecka, przez cały czas była ukraińskojęzyczna. Ci, którzy przyjeżdżali z Rosji, łatwo przechodzili na ukraiński. Potem nadeszły czasy rusyfikacji. Najpierw sprowadzono kilkaset osób z Rosji i przydzielono im działki ziemi. Zbudowano moskiewski kościół. Ludzie po nabożeństwie i tak wychodzili i rozmawiali ojczystym językiem. Następnie zburzono starą szkołę i zbudowano nową, w której panował język moskiewski. Przedstawiciele władz zaczęli mówić po rosyjsku. A dalsze zmoskwiczenie nastąpiło już za czasów niepodległej Ukrainy, kiedy zaczęto sztucznie i siłowo niszczyć ukraińską przestrzeń informacyjną. Pamiętam, jak napisałem notatkę o tym, że w kioskach nie sposób było znaleźć ogólnoukraińskich gazet, nawet po rosyjsku. Wszystko to wywoływało poczucie niesprawiedliwości i pragnienie, by w miarę możliwości jakoś odbudować ukraińską przestrzeń. W ostatnich latach przed okupacją założyłem gazetę „Słowo Sewastopola”. Udało się wydać jedynie trzy numery, ponieważ była to prywatna inicjatywa, a ludzie składali się z własnych środków. Ostatni numer ukazał się w 2014 roku i był poświęcony 200. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki. 9 marca 2014 roku, w już okupowanym Sewastopolu, rozdawałem gazetę ludziom na wiecu. Potem przez dwa dni „bombardowano” mnie telefonami, pogróżkami z anonimowych numerów, więc pozostawanie w mieście, w którym przeżyłem 38 lat (!), stało się niebezpieczne. Przed założeniem strony na Facebooku „Ruch za Język” 21 lutego 2016 roku, w Dniu Ojczystego Języka, była spora samokształcenie, działalność dziennikarska i społeczna oraz pewność swojej racji. Tabele „Poprawnie – Niepoprawnie”, „Antysurżyk”, aforyzmy znanych osobistości o znaczeniu języka, motywatory, filmy językoznawców – to krótki przegląd wpisów, które cieszą się wysoką oglądalnością. Odwiedzający stronę otrzymują również ważne wiadomości z życia społeczno-politycznego. Swego czasu w zasobie „Ruch za Język” rozpowszechniano ideowo ważne artykuły Pawła Movczana i Georgija Filipczuka. Wpisy na stronie widzi od kilkunastu do setek tysięcy użytkowników, są też rekordowe wpisy i filmy, które uzyskały ponad milion wyświetleń. Miło zaznaczyć, że są czytelnicy, którzy prawidłowo reagują na wezwania do ukrainizacji swoich kont. Wspólnota nabiera sił, rośnie świadomość czytelników, którzy sami stawiają opór przypadkowym ludziom, mają wspólne zainteresowania i wysoki poziom identyfikacji z grupą. Zachęcam wszystkich do odwiedzania strony „Ruch za Język”, aby być wśród najlepszych ludzi, których nie jest obojętny los naszego języka i Ukrainy. – Kiedy zaprasza się Pana, by wymienił ludzi, z którymi szedł Pan w Sewastopolu ukraińską drogą, kogo Pan wspomina? – Do „Prosviity” przyprowadził mnie fotograf artystyczny Mykoła Pliaszecznyk. Zaprzyjaźniliśmy się, mając wspólne gusta artystyczne, podróżując po Krymie i dążąc do narodowej sprawiedliwości dla Ukraińców. Sewastopolanie zgodzą się, że największy wkład w sprawę ukraińską w mieście wnieśli członek Proświty Mykoła Huk, który był sztandarem ukraińskości, oraz przewodnicząca Związku Ukrainek Bohdana Procak, która zainicjowała powstanie kilku ukraińskich organizacji i katalizowała ich pracę. Ogromną pracę w dziedzinie oświaty prowadziła wiodąca metodyczka Walentyna Łopatiuk, która skupiała nauczycieli języka ukraińskiego i organizowała konkursy patriotyczne. Chciałbym jeszcze wyróżnić działalność intelektualną aktywnego publicysty gazety „Dzwin Sewastopola” Walka Krawczenki, którego artykuły krajoznawcze, historyczne i ostro polityczne czekali Ukraińcy oraz mieszkańcy miasta lojalni wobec Ukrainy, a ostrego pióra bali się komuniści i inne siły prorosyjskie. Ważną działalność prowadził Iwan Lewczenko, który od 1 lipca 1997 roku do 18 października 2004 roku pracował jako dyrektor generalny Sewastopolskiej Regionalnej Państwowej Telewizyjno-Radiowej Kompanii. Podczas uroczystego odsłonięcia pomnika Tarasa Szewczenki natchnionie przeczytał on swój wiersz „Szewczenko dotarł do Sewastopola”. Iwan Wasylowicz jest także poetą, co roku wydaje tomik wierszy. Warto wspomnieć o działalności przewodniczącego Związku Przedsiębiorców dzielnicy leninowskiej, społecznego i kulturalnego działacza oraz mецената Myhajła Kuzmenjuka, który założył i pielęgnował Muzeum Obyczajów Zachodniej Ukrainy w Sewastopolu. Wśród wojskowych warto wyróżnić działalność Ihora Teniucha, szefa wojskowej TRK „Bryz” Myrosława Mamczaka oraz Bohdana Wujka, który, pełniąc funkcję kierownika administracji rejonu hagarińskiego, wprowadził w życie moją inicjatywę budowy pomnika Tarasa Szewczenki w Sewastopolu. Kiedy zabrałem głos na jednym z posiedzeń „Proświty”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

Za hitlerowskiej okupacji „Proświta” w Kijowie przetrwała mniej niż trzy miesiące…

Jewhen BUKET Na początku wojny niemiecko-radzieckiej w 1941 roku na terenach okupowanych przez hitlerowców zaczęli gromadzić się entuzjaści ze środowiska ukraińskiej inteligencji. Na ziemiach wyczerpanych kolektywizacją, Hołodomorem i stalinowskimi represjami w pierwszych dniach po przybyciu armii Wehrmachtu tliła się nadzieja na odnowienie normalnego życia, w tym także narodowego. Niemieckie oddziały wkroczyły do Kijowa z północnego zachodu i południa 19 września 1941 roku. Już trzeciego dnia w porozumieniu z administracją okupacyjną zorganizowano Kijowski Zarząd Miejski. Właśnie dzięki aktywnemu rozwojowi samorządu lokalnego w Kijowie stało się możliwe pojawienie się, czy raczej odrodzenie Towarzystwa „Proświta”. O działalności kijowskiej „Proświty” podczas okupacji do tej pory wiedziano niewiele. Właściwie to, że w sprawę jej odrodzenia włożył niemało wysiłku Ołeh Olżycz-Kandyba i kierowana przez niego „grupa pochodna” OUN-M, wiemy dzięki pracom doktora nauk historycznych, profesora Mychajła Wasylowycza Kowala (1933–2001). To właśnie on zbadał, że w organizowaniu pracy „Proświty” w Kijowie brała udział poetka Ołena Teliha, a na przewodniczącą towarzystwa wybrano M. Tobilewycz. Marija Iwaniwna Tobilewycz-Kresan – ukraińska pisarka-tłumaczka, działaczka teatralna, wykładowczyni języków obcych. Podczas niemieckiej okupacji Kijowa zorganizowała w mieście „Dom Dziecka”, zaangażowała do pracy w nim znanych artystów. Wśród nich piosenkarkę Ołenę Petlasz, aktorki Je. Ożehowską, M. Sklarową, choreografa O. Manasewycza, reżyserkę M. Izapolską, malarza Ochrema Sudomorę. Ale to było później, już w 1942 roku. O jej działalności w Towarzystwie „Proświta”, niestety, dodatkowych informacji na razie nie udało się znaleźć. Przechowywana w Państwowym Archiwum Obwodu Kijowskiego anonimowa notatka twierdzi, że „kulturalno-oświatowe towarzystwo „Proświta” w swoim czasie zostało przez bolszewików zniszczone, a teraz musi zostać odnowione. „Proświta” będzie miała sieć czytelni (wykorzystując pomieszczenia analogicznych bolszewickich instytucji), i mając za sobą tradycje walki z bolszewizmem nie tylko będzie podnosić ogólny poziom mas, ale w pierwszej kolejności będzie zwalczać bolszewickie wpływy. Że tak jest, o tym świadczy fakt, że wszystkie rejony Kijowa proszą o odnowienie u nich „Proświty”. Proponują lokale i masowo zgłaszają się na członków”. 22 października 1941 roku przewodniczący Kijowskiego Zarządu Miejskiego profesor Ołeksandr Ohłobłyn zarządził „odnowić pracę Towarzystwa „Proświta”, którego działalność została przerwana przez bolszewików i skonfiskowano na dużą sumę jego majątek”. Ale po trzech dniach zmuszony był odejść ze stanowiska i jego wskazówka nie została w pełni zrealizowana. O tym, co działo się potem, informowała 17 listopada 1941 roku na naradzie Zarządu Rejonowego Sofijowskiego w m. Kijowie przedstawicielka Towarzystwa „Proświta” pani Kramariwska: „25 października utworzyła się grupa w liczbie 20 osób, aby odnowić Towarzystwo „Proświta”. Na tym zebraniu utworzono Biuro Organizacyjne w składzie 13 osób. Na drugiej naradzie stała kwestia pracy kółek i utworzenia bazy materialnej. Prosiliśmy, aby dla Towarzystwa „Proświta” dano pomieszczenie 119. szkoły. Trzecia narada była 3 listopada. Tutaj stał raport o pracach kółek. Zorganizowane kółka: chóralne, dramatyczne, języka niemieckiego, sportowe. Czwarte zebranie było 15 listopada. Tutaj stała kwestia, aby Zarząd Miejski nadał nam prawo robić zebrania. Teraz mamy już około 100 podań o wstąpienie do Towarzystwa”. Nowy przewodniczący Kijowskiego Zarządu Miejskiego Wołodymyr Bahazij 3 listopada 1941 roku wydał Postanowienie nr 95 „O przekazaniu pomieszczenia i wyposażenia dla Towarzystwa „Proświta” rejonu Sofijowskiego”, którym przekazał proświcianom pomieszczenie nie funkcjonującej szkoły nr 119 m. Kijowa. Przewodniczący Zarządu Rejonowego Sofijowskiego Łeontij Forostiwski po raporcie przedstawicielki Towarzystwa na zebraniu 17 listopada 1941 roku zaznaczył: „W sprawie Towarzystwa „Proświta” praca wykonana wielka. Trzeba postawić przed Zarządem Miejskim i niemieckim dowództwem kwestię, że Towarzystwo „Proświta” już pracuje, trzeba dać notatkę do gazety o pracy Towarzystwa „Proświta”, pomieszczenie dla Towarzystwa trzeba zająć niezwłocznie. Jeśli potrzebna będzie pomoc, paliwo, trzeba opracować kosztorys, postawić odpowiedzialne osoby i Zarząd Rejonowy Sofijowski pomoże. Trzeba postawić do wiadomości miejskiego niemieckiego dowództwa i otrzymać pozwolenie na przeprowadzenie zebrań członków Towarzystwa „Proświta””. 8 listopada 1941 roku odbyło się zebranie organizacyjne „Proświty” rejonu Podolskiego m. Kijowa. Obecni na nim byli kijowianie Stefanowski, Czajka, Staszuk, Kotlarewski, Chraszczewski, Doncowa, Romaniwska, Wołoszynowa, Sywołap, Didenko, Smyk, Marczenko, Stolarow, Seminśko, Kolbe, Wasylewska, Wasylenko, Lichnekewycz, Fedorenko, Titenko, Weselowska, Spyrow, Muzyczenko, Horbenko, Borodiuk, Kożedub, Berizko, Żownarczuk, Adrijanowa, Łewycki, Sobucki, Szpak, Jaroszewski, Roznatowski, Draczenko, Wardijew, Kabalski, Bezchlibnyj. Przewodniczący zebrania – Stefanowski. W protokole zebrania zaznaczono, że zwrócił się on do obecnych z takimi słowami: „Co zapada naj- coż głębiej przenika do samego korzenia, do głębi duszy, jak nie kultura ze wszystkimi jej dziedzinami – literaturą, teatrem, malarstwem itd. oraz oświata? Dlatego w pierwszej kolejności agenci Kominternu rzucili się na kulturę. Zasady moralne nazwano burżuazyjnymi przesądami. Rodzinę – niepotrzebnym wymysłem, który tylko wiąże człowieka. Religię – opium, a patriotyzm – kłodą na drodze postępu. Zadanie „Proświty” polega na tym, aby po ciężkiej, długiej przerwie wznowić pracę kulturalno-oświatową i podnieść świadomość narodową na wyzwolonej Ukrainie”. Członkami zarządu towarzystwa rejonowego wybrano Czajkę, Kotlarewskiego, Chraszczewskiego, Doncową, Staszuk; komisji rewizyjnej – Szpaka, Sobuckiego, Sywołapa. Zebranie poleciło Kabalskiemu i Staszuk wnieść do zarządu rejonowego i miejskiego wniosek o zwrot budynków, które należały do „Proświty” do 1921 roku. 17 listopada 1941 roku „…przy 14. szkole ogólnokształcącej przeprowadzono zebranie organizacyjne towarzystwa „Proświta”. Wybrano grupę inicjatywną w składzie 11 osób. Dyrektor szkoły p. Sanduł. Pomieszczenie udostępnia szkoła, a także wszystkie instrumenty muzyczne, które się w niej znajdują, będą wykorzystywane przez towarzystwo”. 14. szkoła mieściła się wtedy w budynku jednego z pierwszych kompleksów edukacyjnych na Priorce, który został zbudowany za fundusze radcy stanu Serhija Fedorowycza Hruszewskiego, ojca Mychajła Hruszewskiego. Obecnie jest to pomieszczenie jednego z korpusów Akademii Zarządzania Miejskiego. 9 grudnia 1941 roku „wznowiono pracę „Proświty” rejonu jarosławskiego miasta Kijowa”. Wybrano przewodniczącym Neczyporenkę Ławra Ławrowycza, zastępcą przewodniczącego – Smakowenkę Jurka Jakowlewycza, sekretarzem – Łewczuka Ławrina Mytrofanowycza, skarbnikiem – Bilenkę Dorosza Kononowycza, bibliotekarzem – Szinder Olgę Wołodymyriwnę, gospodarzem – Żowtiaka Fedora Milentijowycza. W grupie inicjatywnej prośwician rejonu byli także Nadija Mychajliwna Dożdewikowa, Ołeksandra Dmytriwna Melnikowa, Jurij Pawłowycz Onoprijenko, Iwan Antonowycz Mazur, Wsewołod Kostiantynowycz Metelśkyj oraz p. Petro Hnatowycz Baranećkyj. Na zebraniu założycielskim proświcianie rejonu jarosławskiego omawiali kwestię zwrotu towarzystwu „Proświta” wywłaszczonego przez bolszewików pomieszczenia „…byłego klubu imienia Frunzego, który mieści się na Demijiwce – róg Sowśkiej i Wełyko-Wasyłkiwśkiej” oraz mienia, a mianowicie: „…fortepian, pianino, komplet muzycznych instrumentów dętych, 800 sztuk krzeseł, 50 stołów, 30 szaf, 10 kanap, 10 trumeau”. Wśród dokumentów przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Kijowskiego znajduje się jeszcze projekt postanowienia przewodniczącego m. Kijowa Wołodymyra Bahazija o wznowieniu działalności Towarzystwa „Proświta” z 1941 roku. Oto jego treść: „Zważywszy na to, że już faktycznie wznowiły swoją pracę oddolne towarzystwa kulturalno-oświatowe dawnej „Proświty” oraz zaczęły pracować także chaty-czytelnie, które wymagają pomocy i kierowania w swojej pracy, oraz z uwagi na potrzebę jak najszybszego rozwinięcia pracy kulturalno-oświatowej, zniszczonej za czasów bolszewików, uchwalam: 1. Wznowić działalność ukraińskiego towarzystwa kulturalnego „Proświta”. 2. Przeprowadzenie pracy organizacyjnej nad wznowieniem towarzystwa powierzyć magistrowi Ołehowi Sztulowi. 3. Ogólne kierowanie pracą nad wznowieniem towarzystwa oraz kontrolę nad jego działalnością powierzyć wydziałowi propagandy”. Jednakże to postanowienie przewodniczącego miasta Kijowa W. Bahazija „O wznowieniu działalności towarzystwa „Proświta”” tak i pozostało w projekcie. Koordynować pracę na poziomie rejonów miasta Kijowa „Proświtom” nie pozwolono. Także nie została opublikowana w prasie praca „Rozpuszczone żagle”, poświęcona udanej pracy sofijowskiej „Proświty”, którą przygotowali „proświcianie Dokija Humenna, Kramariwśka i Ju. Cz. Smakowenko”. Z artykułu dowiadujemy się, że „…niemieckie dowództwo przekazało towarzystwu „Proświta” wspaniały budynek, gdzie będą odbywać się prace różnych kółek towarzystwa”, „…ponad 100 osób złożyło wnioski, aby zostać członkami towarzystwa”, „…p. Kramariwśka ma 25 członków kółka śpiewaczego oraz jego kierownika”, „…u p. Markowej zapisało się 16 osób do kółka dramatycznego”, „…Bardzo dużo popracowała p. Jurkiwśka nad organizacją sekcji teatru lalek. Są już lalki, artyści, kierownik, parawan oraz inne przybory. Mniejsza o to, a Szopkę na Boże Narodzenie dzieci rejonu sofijowskiego zobaczą”. „Sekcja biblioteczna (kier. P. Kozyćka) – 27 nauczycieli – wzięła na ewidencję wszystkie bezpańskie biblioteki prywatne i na dniach rozpoczną z nich kompletować bibliotekę „Proświty””. W rejonie sofijowskim przez towarzystwo zostały również zorganizowane kółka języka niemieckiego, muzyczno-baletowe, sportowe, szachowo-warcabowe, warsztaty zabawek dziecięcych, wyrobów poligraficznych (p. Ju. Ja. Smakowenko) itd. W najbliższym czasie towarzystwo „Proświta” miało zamiar otworzyć stołówkę dla swoich członków. „Ten zapał, z jakim bierze się ukraińska inteligencja, w szczególności nauczyciele, do odtworzenia towarzystwa „Proświta”, świadczy o tym, że jest to niezwykle żywotna i aktualna sprawa, naturalny przejaw tych potrzeb ukraińskiego społeczeństwa, które nigdy nie wygasły, a były jedynie zagnane do podziemia. „Proświty” były ogniskami kultury na Ukrainie i jakkolwiek nie plamili ich, nie znieważali bolszewicy, takimi pozostały”, – podsumowywali autorzy artykułu „Rozpuszczone żagle”. Za pomocą specjalnych kursów proświcianie przygotowywali kadry do pracy towarzystw poza granicami miasta. Trwało przygotowanie do Ogólnoukraińskiego zjazdu „Proświty”. Na podstawie statutu Ukraińskiego towarzystwa pedagogicznego z 1924 roku przygotowano nawet Statut ukraińskiego towarzystwa kulturalno-oświatowego „Proświta”, gdzie w paragrafie drugim Leontij Forostiwski zaznaczał w szczególności, że „Siedzibą głównego towarzystwa „Proświta” oraz głównego zarządu towarzystwa „Proświta” jest miasto Kijów, a siedzibą wszystkich filii towarzystwa „Proświta” są wszystkie ukraińskie ziemie”. Cel towarzystwa – (§4) „…zaspokajać wszystkie kulturalno-oświatowe potrzeby narodu ukraińskiego. Towarzystwo jednoczy ukraińskie obywatelstwo w celu wspierania rozwoju ukraińskiej kultury narodowej i prowadzi ogólną działalność kulturalno-oświatową wśród najszerszych kręgów ukraińskiego obywatelstwa”. Zgodnie ze Statutem ustanawiano opiekę nad placówkami szkolnymi, muzeami, teatrami, kółkami chóralnymi, zabytkami historii i kultury, wykopaliskami archeologicznymi, kółkami krajoznawczymi itp. Tworzono sekcje wychowania fizycznego, instytucje samopomocy, drukarnie, towarzystwa społeczno-zawodowe i kredytowe… Ale tym marzeniom nie było dane się spełnić. Od stycznia 1942 roku działalność Towarzystwa w Kijowie została „zakonserwowana”, ponieważ Niemcy odmówili zatwierdzenia statutu „Proświty”. W sprawozdaniu za 1941 rok wydział propagandy zarządu rejonowego Sofijiwskiego informował, że „Towarzystwo „Proświta” pomogło bibliotece rejonowej usunąć bezpańskie książki z prywatnych mieszkań rejonu, utworzyć filię biblioteki rejonowej. Zorganizowało kursy języka niemieckiego, szkołę kroju i szycia, stołówkę dla dzieci. Przygotowało szereg wykładów z historii literatury ukraińskiej, ze starożytnej historii Ukrainy (kultura trypolska, Scytowie, Ruś Kijowska) z ilustracjami artysty Pawłowicza (Jurija Jurijowycza. – Je. Buket)”. Tak krótką była działalność Sofijiwskiego rejonowego Towarzystwa „Proświta”. Jeszcze mniej informacji jest o działalności „Proświt” rejonów Kureniwskiego, Jarosławskiego, Podilskiego i Peczerskiego miasta Kijowa. Jednakże, na przykład, ze sprawozdania o pracy wydziału propagandy przy zarządzie rejonowym Peczerskim za listopad – grudzień 1941 roku wiadomo, że „takie punkty, jak znalezienie pomieszczenia dla Towarzystwa „Proświta” oraz organizacja wykładów przy Towarzystwie nie zostały wykonane”… Dzięki dokumentom archiwalnym udało się ustalić, że jedyną legalną organizacją Towarzystwa „Proświta” w mieście Kijowie była Sofijiwska rejonowa. Została ona założona jako pierwsza – 25 października 1941 roku i działała do stycznia 1942 roku. Właśnie wtedy w mieście zaczęły się aresztowania ukraińskiej inteligencji. W odróżnieniu od Charkowa czy Fastowa na Kijowszczyźnie, gdzie „Proświty” zdołały przetrwać aż do odwrotu Niemców w 1943 roku, „Proświta” w Kijowie pozostała jedynie marzeniem, któremu ówcześni okupanci tak i nie dali „rozwinąć żagli”…

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Nie stało wielkiego leksykografa, językoznawcy, słownikarza

Światłana Koronenko Zdjęcie: Soso Czoczia W dziewięćdziesiątym czwartym roku życia odszedł od nas Oleksa Pantelejowycz Synyczenko. Odszedł, jak się wydaje, zdążywszy zrobić wszystko, co mógł i chciał. Poinformował mnie o tym Soso Czoczija, gruziński pisarz, który aż do ostatniego dnia opiekował się Synyczenką. Dla niego był to obowiązek – pomagać wybitnemu tłumaczowi z języka gruzińskiego. Ta karta życia wielkiego tłumacza, jak się wydaje, jest już w Ukrainie zapomniana, a Oleksa Pantelejowycz przetłumaczył wiele. Mam nadzieję, że Soso Czoczija napisze o tym więcej. Dziś o Oleksie Synyczence znane jest więcej jako o językoznawcy, miłośniku słów, leksykografie. Tak się złożyło, że musiałam wydać najważniejsze dziecko Oleksy Synyczenki – jego słownik pojęć „Skarbnica języka ukraińskiego. Przyroda” – pierwszy ukraiński tezaurus, nad którym pracował, zapewne, całe życie, ale cały swój czas poświęcił mu, gdy przeszedł na emeryturę. Po raz pierwszy o słowniku Synyczenki usłyszałam od mojego męża Michaiła Słaboszpyckiego, który sam był wielkim miłośnikiem słowników i miał w domu ich sporo – z różnych czasów i różnych autorów. Jeśli gdzieś zobaczył słownik, to obowiązkowo go kupował. O słowniku Synyczenki, nad składem którego wtedy pracowała składaczka Ludmiła Kuzniecowa, mówił z ogromnym zachwytem. Potem zaprosił Synyczenkę na audycję na żywo w Radiu Kultura. Tam po raz pierwszy zobaczyłam tego inteligentnego, spokojnego i skromnego człowieka. O słowniku mówił przede wszystkim Słaboszpycki, Synyczenko milczał, ale było widać, że jest szczęśliwy i wprost promienieje radością, słuchając słów Słaboszpyckiego. Niestety, Michaił nie zdążył wydać słownika Synyczenki. Były na to potrzebne znaczne środki. Mimo to praca redakcyjna nad słownikiem trwała. Mecenasi znaleźli się już wtedy, gdy Michaiła nie było już wśród nas, ale tylko na 100 egzemplarzy. Słownik Synyczenki ukazał się nakładem wydawnictwa „Jarosławiw Wał” w styczniu 2022 roku. Chyba nikt nie był szczęśliwszy od Synyczenki. Czekał na prezentację! Ale prezentację przełożono. Wojna zmieniła całe nasze życie. Wdarła się, i wszystko poszło na opak... Prezentację zrobiliśmy po roku. Dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NAUN Pawło Juchymowycz Hryceńko przeprowadził ją znakomicie, mówił słowa zachwytu. Takie same słowa mówili obecni na prezentacji językoznawcy. Synyczenko nie mógł być na sali – wiek i złe samopoczucie... Ale Soso Czoczija nagrał całą prezentację i Synyczenko wszystko odsłuchał. To był szczyt jego życia, to było szczęście w czystej postaci. Oczywiście z komercyjnej sprzedaży słownika nic nie wyszło. Synyczenko niemal wszystko rozdał kolegom. Dodrukowaliśmy jeszcze 50 egzemplarzy słownika, przyjmując przedsprzedaż. W ostatnich miesiącach życia Synyczenko dopracował słownik, uzupełnił go, a naszej Ludmile Kuzniecowej przyszło praktycznie przełożyć skład książki od nowa... I znowu szukaliśmy mecenasa. I rzekomo się znalazł. Na 50 egzemplarzy, ale oto taka smutna wiadomość... Świetla pamięć o Tobie, Oleksо Pantelejowyczu! Świetla pamięć o Tobie, Wielki Człowieku! Nie mogę się powstrzymać, by nie zacytować listu Oleksy Synyczenki. Oto cały on: ненко, kierowniczka działu wystawienniczego historii najnowszej tego muzeum Natalija Kuzmenko oraz dyrektorka obwodowej biblioteki Nadija Włezko. Poinformowała ona, że każdy chętny ma możliwość bezpłatnego odwiedzenia wystawy w foyer trzeciego piętra obwodowej uniwersalnej naukowej biblioteki im. Iwana Kotlarewskiego przez miesiąc. O kolejnym projekcie wystawienniczym UINP opowiedział przedstawiciel UINP w obwodzie połtawskim Oleh Pustowgar. Wystawa „Triumf człowieka. Mieszkańcy Ukrainy, którzy pokonali GUŁag”, przygotowana przez Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej, Centrum Badań Ruchu Wyzwoleńczego, Narodowe Muzeum-Memoriał Ofiar Reżimów Okupacyjnych „Tiurma na Łonckiego” oraz Branżowe Państwowe Archiwum SBU, opowiada o systemie GUŁagu, który bezlitośnie eksploatował List Oleksy Synycznenki do Mykoły Żulynskiego Drogi Mykolo Hryhorowyczu! To, co teraz piszę, ledwo widzę, a napisać muszę. Zacznę zupełnie dla Pana nieoczekiwanie – od szeregu synonimów oznaczających wysoki poziom wody w naturalnych zbiornikach wodnych. W swoim słowniku pojęć „Skarbnica języka ukraińskiego. Przyroda” umieściłem w tym szeregu 5 leksemów: bahatowodded, pownowodded, wielka woda, dunaj, dunaj-woda. Dwóch ostatnich nie znajdzie Pan w żadnym słowniku objaśniającym, nawet w dwudziestotomowym „Słowniku języka ukraińskiego”, ale dunaj jako nazwa ogólna zarejestrowany jest w „Słowniku etymologicznym języka ukraińskiego” – w znaczeniu „przypływ, powódź; wielki strumień”. Tę nazwę ogólną stopniowo wyparła z języka nazwa własna rzeki, która płynie przez wiele krajów Europy. I należy oddać sprawiedliwość poecie Iwanowi Wyrhanowi oraz językoznawczyni Marii Pyłyńskiej, którzy to słowo półzapomniane, jeśli nie całkiem zapomniane, przywrócili do użycia, proponując je w swoim „Rosyjsko-ukraińskim słowniku ustalonych wyrażeń” jako jeden z wariantów tłumaczenia rosyjskiego wyrażenia „Большая вода” („Wielka woda”). W poprawionym wydaniu mojego słownika pojęć przy haśle dunaj znajdzie się taka ilustracja literacka: „Poleciała [za miłym] w dąbrowę, w zielony gaj, poleciałaby, czarnobrewa, za (tak śpiewa Nastusia z poematu Szewczenki „Setnik”) cichy Dunaj”. Już w 2004 roku w swoim artykule „O jakiej wodzie pisał Szewczenko”, opublikowanym w czasopiśmie „Urok ukraińskiej”, zwracałem uwagę na to, że poeta słowo dunaj używał w znaczeniu ogólnym – wielka woda. Znajduję powyższe wiersze Szewczenki w jednym z ostatnich wydań „Kobzarza” – i co czytam? Czarnobrewa chce pofrunąć za ukochanym nie do przytulnego kącika rodzimej przyrody, w dąbrowę, zielony gaj, za cichowodzie, lecz do obcego, dalekiego kraju, aż za rzekę Dunaj. Pytanie: co oni tam mieliby robić? Ile pokoleń uczonych badało [...] swoich więźniów, aby wycisnąć z nich maksimum i przerobić ich na uległych „budowniczych komunizmu”. Ale Ukraińcy, rzuceni do obozów, zachowywali godność, łączyli się w sieci oporu i ostatecznie przyczynili się do powstań, które ten system rozbiły. „Tu widzimy ważne dokumenty, zdjęcia, liczby. Powiedzmy, według stanu na 1953 rok, czyli rok śmierci Stalina, przez GUŁag przeszło 20 milionów ludzi, z nich ponad połowę stanowili Ukraińcy. Nawiasem mówiąc, główny kontyngent powojennych obozów to żołnierze UPA. Ale na wystawie przedstawiono nie tylko okres stalinowski, gdyż pierwsze obozy koncentracyjne powstały na mocy dekretów Władimira Ulianowa-Lenina. Komunistyczni zbrodniarze zamordowali Wasyla Stusa w obozie w 1985 roku, czyli już za Gorbaczowa. A ostatni Ukrainiec powrócił z Syberii na ojczyznę w 1990 roku” – zauważył Oleh [...] teksty Szewczenki, i nikt nie pomyślał, że z logiką tu nie wszystko w porządku? Są niedopatrzenia także w innych utworach Szewczenki. Tak, w balladzie „Przyczynna” czytamy, że kozak, jadąc z wojska kozackiego do ukochanej dziewczyny, poi konia w Dunaju (z wielkiej litery). A gdzie Sicz, a gdzie Dunaj, którego dolny bieg wówczas deptali Turcy? W „Słowniku języka Szewczenki” zarejestrowano 20 przypadków użycia słowa dunaj – i wszystkie z wielkiej litery, choć prawdopodobnie prawie wszystkie należy pisać z małej. I z Donem nie wszystko jest jasne. W przeróbce Szewczenki „Słowa o wyprawie Igora” Jarosławna, płacząc w Putywlu na wale, mówi: „Tak nad Donem polecę”. Ona musiałaby lecieć z Sumszczyzny gdzieś na Doniecczyznę, do miejsca niewoli jej rannego małżonka, a na tej trasie żadnego Donu nie ma. Najwyraźniej „Nad Donem” należy rozumieć jako „nad wodą”. Może słowo „don” używane było w znaczeniu „przestrzeń wodna”? Niech pomyślą językoznawcy. Do wymienionych i niewymienionych przekłamań treści utworów Szewczenki, sądzę, przyczyniło się zapomnienie jednego słowa – dobrego ukraińskiego słowa dunaj, i cieszę się, że w alfabetycznym indeksie ukraińskich słów, które weszły do mojej „Skarbnicy…”, stoi i to słowo – z adresem 107 B/2. Sam Bóg nakazał Panu, Mykolo Hryhorowyczu, zadbać o to, aby w tekstach Szewczenki wprowadzono potrzebne poprawki. Z serdecznym szacunkiem – Oleksa Synycznenko. P.S. Jeśli uważa Pan, że ten list warto opublikować, nie będę przeciwny. 4.IX.2023 r. *** Dziś do wydawnictwa „Jarosławiw Wał” coraz częściej zwracają się ludzie, którzy chcą nabyć „Słownik” Oleksy Synyczenki. Jak mawiał wielki Ukrainiec Petro Jacyk, możemy wspólnie zrobić jedną rzecz – zamiast kwiatów na grób wielkiego męża zebrać środki i wydać drugie, uzupełnione i poprawione wydanie jego książki. Dlatego ogłaszamy przedsprzedaż słownika pojęć „Skarbnica języka ukraińskiego. Przyroda” Oleksy Synyczenki. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością „WYDAWNICZE PRZEDSIĘBIORSTWO „JAROSŁAWIW WAŁ” nr rach. UA3133 4851 00000000 2600 7124 303 w banku AT „PUMB”, kod EDRPOU 35252758, IPN 352527526595. 1500 hrn. (na słownik O. Synyczenki) Pustowhar. Poinformował, że wystawa składa się z 18 stendów informacyjnych, na których dokumentalnie ukazano istotę zbrodniczego komunistycznego reżimu totalitarnego – formy rosyjskiego imperializmu. Obozy koncentracyjne są duszą tego nieludzkiego systemu. Bez totalnej przemocy, niewolnictwa, nadmiernej eksploatacji takie państwa po prostu nie mogą istnieć. Wśród innych rzeczy pokazano także walkę więźniów politycznych z kryminalnymi przestępcami – „blatnymi”, „złodziejami w prawie”. Kryminalistów świadomie wykorzystywała administracja więzień i obozów systemu penitencjarnego ZSRR, aby zniszczyć wszystko, co ludzkie, w więźniach, zamienić ich w uległych niewolników. Były to prawdziwe i krwawe wojny z dużą liczbą ofiar. Jednak człowieczeństwo, godność, odwaga wszystkich tych, którzy uważali i uważają, że wolność jest najwyższą wartością, zwyciężyły. „Na czele tej walki, zwłaszcza po II wojnie światowej, stali ukraińscy patrioci, przede wszystkim członkowie OUN i żołnierze UPA, dysydenci i obrońcy praw człowieka. Pokonali GUŁAG, a potem cały dyktatorski reżim, stanęli na czele odbudowy niepodległości Ukrainy. To był triumf takich ludzi, o których opowiada wystawa – Wiaczesława Czornowoła i Lewka Łukianenki, triumf idei, której poświęcili życie. Bo dzięki nim i ich współtowarzyszom 24 sierpnia 1991 roku proklamowano Akt niepodległości Ukrainy. Dziś bohaterowie Sił Zbrojnych Ukrainy bronią ukraińskiej niepodległości przed tym samym wrogiem – następcą prawnym ZSRR – Rosją”, – podkreślił Ołeh Pustowhar. Poltawskie biuro UINP

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Triumf człowieka. W przeddzień Dnia Pamięci Ofiar Represji politycznych w Połtawie zaprezentowano wystawę UINP

W Połtawskiej Obwodowej Uniwersalnej Naukowej Bibliotece im. Iwana Kotlarewskiego Departament Kultury i Turystyki Obwodowej Administracji Wojskowej, Obwodowe Muzeum Krajoznawcze im. Wasyla Kryczewskiego oraz Połtawskie biuro Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (UINP) 19 maja zaprezentowały wystawę „Triumf człowieka. Mieszkańcy Ukrainy, którzy pokonali GUŁAG”. Wydarzenie poświęcono Dniu Pamięci Ofiar Represji Politycznych. W uroczystości otwarcia wystawy wzięli udział przedstawiciele OVA, muzealnicy, bibliotekarze, dziennikarze oraz społeczeństwo. Zastępca szefa Połtawskiej OVA Antin Czubenko podkreślił znaczenie popularyzacji prawdziwej historii Ukrainy, zwłaszcza w środowisku młodzieżowym, poprzez projekty wystawiennicze, i wyraził wdzięczność Instytutowi Pamięci Narodowej. Wystąpił także dyrektor Połtawskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego im. Wasyla Kryczewskiego Ołeksandr Supru-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

nalnej premii Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki i premii imienia Wasyla Stusa, członkiem Centralnego Zarządu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki. Spotkanie odbyło się w placówce oświatowej dla utalentowanych dzieci, których serca są poranione wojną, ale które pragną pozytywnych emocji i jaskrawych barw. Na mistrzowską klasę zebrało się około 25 zdolnych uczniów i nauczycieli gimnazjum. Wszyscy z wielkim zapałem słuchali mądrych rad dotyczących malowania od szanownego Walerija Franczuka, autora ponad 7000 obrazów, 2500 prac graficznych, około 100 rzeźb. Niektóre obrazy artysta zaprezentował obecnym i opowiedział historię ich powstania. Dzieci były przyjemnie zaskoczone przyjaznym kontaktem i wysokim profesjonalizmem artysty, w dorobku twórczym którego jest ponad 160 wystaw indywidualnych. Najciekawszym momentem spotkania było stworzenie obrazu przez Walerija Franczuka w obecności dzieci! Specjalną techniką, za pomocą szpachli, namalował wspaniały pejzaż, który zobaczył na terenie gimnazjum. Ten obraz, podarowany przez artystę, zdobi teraz Gimnazjum-internat nr 13 w Kijowie. Walerij Franczuk udzielił uczniom cennych rad dotyczących malowania, każdemu poświęcił uwagę i Wyszywane ręczniki, męskie wyszywanki, krawaty, serwetki, poszewki na poduszki – rodzinny skarb, niezwykle delikatnie i wyszukanie haftowany przez babcię Annę Wasyliwnę, jej duszą – z wielkim pietyzmem przechowuje jej wnuczka, Oksana Selezinka-Achtemijczuk. I szczerość, łzy, jej miłość do babci odczuły wszystkie gości. O wyszywanych skarbach drobnym krzyżykiem, nizinką, cekinami i koralikami, o uderzającej delikatnej artystycznej pracy utalentowanej mistrzyni Anny Selezinki mówiły Oksana Iwasiuk, Wira Kitajgorodska, Nadija-Lucy Alonco. Fachową analizę ukraińskiego zdobniczo-użytkowego rzemiosła artystycznego oraz techniki haftu krzyżykowego, o osobliwościach zdobienia ukraińskiej odzieży, o kolorystyce prac A. W. Selezinki dokonał nastrojowo i przeanalizował nowo powstały wzór, wysoko ocenił wystawę uczniowskich rysunków i obrazów, rozdał wiele autorskich książek i albumów, podziękował nauczycielce plastyki Walerii Żuk za profesjonalizm i miłość do sztuki. „Tworzę po to, aby ludzie nie zapominali, że mają duszę. A mówią, że dusza jest wieczna” – powiedział Walerij Frantczuk. Podczas spotkania panowała niezwykła energetyka wspólnej twórczości, uniesienie, pozytywne emocje. profesjonalnie przedstawiła Tetiana Minajewa, kierowniczka działu najnowszej historii regionu Czerniowieckiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego. „Czas gorzki” dla Ukrainy przypadł na całe moje życie, dlatego kochałem Ukrainę i nie wyrzekałem się jej, swojego rodu-narodu, jego języka nigdy. A czas gorzki dla Ukrainy nie minął jeszcze i dziś”, – te prawdziwe słowa W. M. Selezinki, przyjaciela Wołodymyra Iwasiuka, są jak nigdy aktualne. Rok 2024 jest ważnym rokiem dla ukraińskiej społeczności. 75. rocznica urodzin kompozytora Wołodymyra Iwasiuka, laureata Nagrody im. Szewczenki, Bohatera Ukrainy, oraz 45. rocznica pochówku Wołodymyra na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. Oczywiście Ukraińcy nie mogą żyć bez pieśni, nawet w nasz trudny czas. Muzyczny kalejdoskop utalentowanych studentek Katedry Muzyki Wydziału Pedagogiki, Psychologii i Pracy Socjalnej Czerniowieckiego Narodowego Uniwersytetu im. Ju. Fedkowycza zachwycił naszych gości. W tak trudnym dla Ukrainy i Ukraińców czasie miłośnicy sztuki odczuli jedność i siłę ukraińskiego dziedzictwa kulturowego, ukraińskiej sztuki i kultury. Wielkie uznanie dla rodziny Wołodymyra Iwasiuka, rodziny Selezinków-Achtemijczuków, wszystkim dobrym i szczerym ludziom, którzy przyczynili się do organizacji i przeprowadzenia serdecznego i ważnego spotkania w Czerniowieckim Obwodowym Muzeum Memorialnym Wołodymyra Iwasiuka.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Twórcza współpraca

Ola KHODACKA, zastępczyni przewodniczącego Kijowskiej „Proświty” „Twórczość odsłania w dziecięcej duszy te tajemnicze zakątki, w których drzemią źródła dobrych uczuć”, – pisał wybitny pedagog W. Suchomliński. I tak jest naprawdę. Przekonali się o tym nauczyciele, dzieci i ich rodzice z Gimnazjum-internatu nr 13 m. Kijowa podczas twórczego spotkania ze znanym na Ukrainie i za granicą narodowym artystą Ukrainy, malarzem, grafikiem, rzeźbiarzem Walerijem Franczukiem, laureatem Naciо-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

„A ukraińska wyszywanka – cud!”

Olena LOHINOWA, młodsza pracownica naukowa Czerniowieckiego Obwodowego Muzeum Memorialnego im. Wołodymyra Iwasiuka 14 maja, z okazji Światowego Dnia Wyszywanki oraz Międzynarodowego Dnia Muzeów, dom, w którym mieszka pieśń, gościnnie przyjmował mieszkańców Bukowiny – rodzinę Oksany i Wiktora Pawlaków, rodziny Selezinok-Achtemijczuków, Wiry Kitajgorodśkiej, Walentyny Bodnar, Daryny Tuz-Maksymiec, studentów Czerniowieckiego Kolegium Technologii i Designu (I, II roku wydziału technologicznego) wraz z praktyczną psycholog kolegium Iriną Horożańską oraz nauczycielką podstaw informatyki i techniki komputerowej Olesią Manaiłą, gości naszego kraju – Halynę Kizisową, dyrektorkę Tarnopolskiej Szkoły nr 9 im. Iwanny Błażkewycz, Nadię-Lucy Alonzo (New Jersey, USA), wewnętrznie przesiedleńców z Kijowa, Odessy, obwodów donieckiego i ługańskiego, szczerych miłośników ukraińskiej etnokultury i sztuki muzycznej. Żyjemy w trudnych czasach, lecz z każdym rokiem zainteresowanie haftowaną odzieżą rośnie. Hasło obecnego Dnia Wyszywanki brzmi: „Wyszywamy zwycięstwo”. Dlatego wszyscy modlimy się, by jak najszybciej nadszedł jasny dzień, i wyszywajmy. Wyjątkowa okazja, by zobaczyć wzory haftowanej odzieży z rodzinnej kolekcji znanej na Bukowinie rodziny Achtemijczuków-Selezinok, na wystawie „A ukraińska wyszywanka – cud” była dostępna dla wszystkich, którzy odwiedzili Czerniowieckie Obwodowe Muzeum Memorialne im. Wołodymyra Iwasiuka. Wasyl Michajłowycz Selezinka (1933–2017), zasłużony działacz sztuk Ukrainy, wybitny Ukrainiec, prawdziwy patriota, przyjaciel rodziny Iwasiuków, od najmłodszych lat nosił wyszywanki, niezależnie od sił politycznych i władz, zawsze nosił je dumnie i z uniesieniem. Jego córka, Oksana Wasyliwna Achtemijczuk-Selezinka, z szacunkiem odnosi się do rodzinnych relikwii, a nasi goście dotknęli wyszywanego dziedzictwa, starannie zachowanego. Wasyl Michajłowycz w artykule „Szczęście to po prostu” (książka „Złotej nitki nie zgub”), w jubileuszowym wystąpieniu z okazji 60-lecia (1993 rok), z miłością i czułością pisał o swoich rodzicach Michajle Iwanowiczu i Annie Wasyliwnie. Jego mama ponad wszystko kochała haftować i haftując, śpiewała o swoim losie i o losie Ukrainy, a dla nauki syna sprzedała swoje panieńskie koralie, perły i ostatnią zapaskę, aby on „mógł zapłacić 500 karbowańców za prawo studiowania w instytucie, aby miał za co pojechać i żyć w Kijowie”. „Szczęśliwy, że w swoje 60 lat wciąż pozostaję dzieckiem. Mam rodziców i niezależnie od tego, ile mam lat, dla nich byłem, jestem i będę ich dzieckiem. A w tym szczególne poczucie szczęścia. Oto moja matka wyhaftowała mi specjalnie na dzień urodzin tę koszulę. Dla mnie to nie jest zwykła dekoracja. To – dusza mamy, moja dusza i wielka sztuka mojego narodu. Dlatego noszę ją z szczególnym poczuciem dumy. Do tego mój ród z jednej linii (ojcowskiej) wywodzi się od zaporoskich kozaków, z drugiej (matczynej), jak mówi rodzinna legenda, od opryszków. I była jeszcze jedna szlachetna pani w moim życiu. Pani i zarazem służąca. Jej imię – Ukraina. Miłości do niej najpierw uczyłem się od mamy, taty i Szewczenki” – tak wzruszająco pisał Wasyl Michajłowycz.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

narodowy artysta Ukrainy Ołeksandr Wasyłenko, dla którego przygotowano również wierszowane powitanie. Poezja i pieśń tego wieczoru sąsiadowały z prozą pisarza. Do jej prezentacji autor włącza zarówno kolegów, jak i piosenkarki. Fragment opowiadania „Pożegnanie z jabłonią” ze zbioru „Tatuaż na arbuzie” przeczytał razem z Iryną Persanową, która jest również wykładowczynią uniwersytetu imienia Karpenki-Karego. Dla jej głosu została napisana pieśń „W sadzie brzozowym posiadłość” przez Leonida Neczyporuka. A dla Kariny Karasiowej – pod tytułem „Moja jesień jabłkami obfita” przez Ołeksandra Szwydkiego. Temat wojny przewijał się przez cały wieczór autorski Bałabki, urodzonego w kraju nowogrodzko-siewierskim, który niemal codziennie jest brutalnie ostrzeliwany przez moskali. Dlatego pieśń „Jarosławna”, stworzona razem z Neczyporukiem i wykonana przez Switłanę Myrwodę, jest jak ukłon w stronę małej ojczyzny i niezłomnej Ukrainy. Ołeksandr Wasylowycz pracuje w wielu gatunkach. Powiedział swoje słowo także w dramaturgii: obecni z zainteresowaniem obejrzeli fragment wideo spektaklu na podstawie sztuki „Sen Marii Baszkircewej” w wykonaniu studentów uniwersytetu teatralnego. Scena przenosi nas do Paryża, do akademii sztuk pięknych, gdzie uczy się bohaterka. Dlatego pieśniarską nić wydarzenia kontynuowała Iryna Persanowa kolejną pieśnią Neczyporuka „Deszcz nad Paryżem”. Moderatorka wieczoru Łarysa Petrowa zaznaczyła, że poeci szanują także twórczość swoich kolegów. Na zamówienie Bałabki Karina Karasiowa i zasłużona artystka sztuki estradowej Tetiana Mirosznyczenko wykonały pieśni do słów innych autorów – o naszym pięknym Kijowie, o Ukrainie. Na zakończenie, zwracając uwagę na okna, za którymi kwitną kasztanowce, prowadzący poprosili o wspomnienie ulubionej pieśni naszych rodziców, a także wielu spośród obecnych. Brzmi kilka akordów „Znowu kwitną kasztanowce”, a dalej – stworzony przez Bałabkę i Neczyporuka „Wspomnienie o walcu”: Switłana Myrwoda do pięknego wideo kijowskich pejzaży śpiewa i tańczy! Wspólne zdjęcia na pamiątkę, autografy pisarza, prezenty, kwiaty, słowa powitania… Ten wieczór na długo pozostanie w pamięci wdzięcznych wielbicieli wielostronnej twórczości pisarza. Uświadamiamy to sobie czy nie, ale jesteśmy świadkami tego, jak właśnie dzięki takim osobowościom, jak Ołeksandr Bałabko, pisze się najnowsza historia literacko-artystyczna Ukrainy. Na początku, demonstrując fragment swojego pierwszego wieczoru autorskiego w 2010 roku, pisarz wykrzyknął: „Zatrzymaj się, chwilo! Jesteś piękna!”. To samo można powiedzieć o tym wydarzeniu w Dniu Wyszywanki.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

„Zatrzymaj się, chwilo! Jesteś piękna!” Wieczór twórczy Ołeksandra Bałabki

Myrosława KORNIEJEWA, naukowczyni, członkini międzynarodowego stowarzyszenia społecznego „Wołyńskie bractwo” W Dniu Wyszywanki Ołeksandr Bałabko, przy wsparciu stołecznych organizacji NSPU (Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy) i NSŻU (Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy), zgromadził w Narodowej Naukowej Bibliotece Medycznej Ukrainy elitę kulturalno-artystyczną Kijowa: działaczy społecznych, twórców, dziennikarzy, artystów i, oczywiście, pisarzy. Przewodniczącego Związku Twórczego Prozaików Kijowskiej Organizacji NSPU przyszły uhonorować członkinie zarządu Wałentyna Rozumenko, Ałła Dyba, Tetiana Łewyćka, redaktorka naczelna czasopisma „Kyjiw” Teodozija Zariwna, prozaicy Ołeksij Mykytenko, Serhij Baturyn, publicyści Mychajło Soroka, Hałyna Daciuk, poetki Wałentyna Dawydenko, Wałentyna Szwedykajte, poeci Władłen Kowtun, Serhij Sokołnyk, inni koledzy i wielbiciele. Po powitaniu dyrektor biblioteki Tetiany Ostapenko wieczór pod tytułem „Kijowie, ojczyzno czuła” otworzyła przewodnicząca stowarzyszenia poetycko-piosenkarskiego „Switłyna” przy NSPU, poetka Łarysa Petrowa. To wydarzenie było poświęcone Kijowowi i jego sławnym postaciom, które stały się bohaterami „dziesięcioksięgu” pisarza. Ponieważ wieczór odbywał się w dniach obchodów jego urodzin, dokonano przeglądu jego działalności literackiej. Obecni obejrzeli fragmenty filmu-koncertu kanału telewizyjnego „UTR” „Ołeksandr Bałabko, pisarz i dziennikarz”, nakręconego w Domu Nauczyciela w 2010 roku. Ten czas jak najlepiej przysłużył się Ołeksandrowi Wasylowyczowi, gdyż jego dorobek twórczy wzbogacił się o nowe książki z życia luminarzy ukraińskiej kultury, których działalność rozsławiała w świecie Ukrainę i Kijów, zbiór małej prozy oraz powieść „Kimono dla Butterfly. Z życia Sołomiji Kruszelnyćkiej”. Pierwszą piosenką wieczoru stał się romans „Kijowie, ojczyzno czuła” (muzyka Łeonida Neczyporuka), który natchnienie wykonał artysta ludowy Ukrainy Ołeh Dziuba. Jest to przekład Bałabki wiersza kijowianina Ołeksandra Wertyńskiego. Pisarz powiedział, że byli i są kijowianie z Ukrainą w duszy (nawet nie Ukraińcy z narodowości), a byli i są po prostu urodzeni tutaj, ale bez tej duchowej więzi. A Ukrainiec Wertyński, dokądkolwiek rzucał go los, marzył o Ukrainie, przed wyjściem na scenę rozśpiewywał się ukraińskimi pieśniami ludowymi, wspominał spektakle z udziałem Marii Zańkowećkiej, letnie wakacje u swoich krewnych na chutorach pod Złotonoszą. Tak, tworzył, podobnie jak jego poprzednik i daleki krewny Mykoła Hohol, w innej kulturze. Dlatego po powrocie do Kijowa u schyłku życia karcił siebie i kajał się w jednym z listów, że śpiewał całe życie nie dla Ukrainy i nie w jej języku. Wiele ciekawej i nieoczekiwanej informacji zaczerpnie czytelnik z powieści-eseju w trzech księgach „Ołeksandr Wertyński, potomek Hohola” o ukraińskich emigrantach – od Roksolany, Jurija Chmelnyćkiego po Archypenkę i Hryszczenkę. A jeszcze w rozmowie z salą pisarz opowiedział kilka ciekawych faktów historycznych o budynku tej biblioteki, gdyż znajduje się ona w kwartale powiązanym niemal ze wszystkimi bohaterami jego utworów. Kilkadziesiąt metrów dalej, na ulicy Tarasiwskiej, znajduje się budynek 1-a. To historyczna posiadłość, tutaj minęły dziecięce lata Serża Lifara, i po wydaniu powieści o nim Ołeksandr Wasylowycz na zaproszenie obecnych gospodarzy obejrzał dom i skosztował jabłka z tego sadu. Opowiedział historię znanych mieszkańców, wśród których był założyciel ukraińskiej urologii, profesor Andronik Czajka. Na ekranie wyświetlano historyczne zdjęcia z 1947 roku dotyczące rozbudowy ogrodu botanicznego, który teraz nosi nazwę akademika Hryszki. Przyczynił się do tego także ojciec Lifara, leśnik i ogrodnik Mychajło Jakowycz. Na improwizowaną scenę zaproszono artystkę ludową Ukrainy Switłanę Myrwodę. Brzmi jedna z pierwszych piosenek stworzonych przez Ołeksandra Bałabkę i Łeonida Neczyporuka – „Młody tulipan”. Poeta-piosenkarz szczerze szanuje kolegów po fachu, więc odczytał dedykacje dla inspiratorki stowarzyszenia „Switłyna” Łarysy Petrowej, Ołeha Dziuby i Switłany Myrwody. Podczas rozmowy z widzami Bałabko nie ominął tematu wojny, która czarnym skrzydłem dotknęła każdego Ukraińca, opowiedział o katowni pod Czernihowem i przedstawił piosenkę napisaną niedawno – „Buciki z Jahidnego”, po to, by „ból z usłyszanego zamienił się w naszą furię wobec wrogów”. Piosenkę przejmująco wykonał sam kompozytor Łeonid Neczyporuk: „Kupił wnuczce buciki, lecz nie zdążył przymierzyć…”. Uczczono minutą ciszy wszystkich, którzy polegli za wolność Ukrainy… Pisarz przedstawił widzom żonę kompozytora Ludmyłę, bez której udziału nie powstaje żadna napisana razem piosenka. I zabrzmiał „Złoty walc”, stworzony na złote wesele małżeństwa Neczyporuków. A kiedy wiersz „Biały taniec” trafił do kompozytora Ołeksandra Szwydkoho, okazał się jakby napisany z życia obecnej pary małżeńskiej Szwydkoho i zasłużonej artystki Ukrainy Kariny Karasiowej! Tak narodziła się piosenka, którą wykonali w duecie. Ścieżki Ukraińców w świecie… Do tego tematu pisarz Bałabko zwracał się wielokrotnie. Fragment powieści „Rzymskie szczęście Mykoły Hohola” wybrzmiał w wykonaniu niezapomnianej artystki ludowej Ukrainy Łarysy Choroleć we fragmencie wspomnianego filmu. A na dodatek – piosenka pod tytułem „Ukraińska noc”, którą wspaniale wykonała Karina Karasiowa. Nowy laureat nagrody imienia Wołodymyra Swidzińskiego. Laureatem tegorocznej Nagrody Literackiej imienia Wołodymyra Swidzińskiego, ustanowionej przez Ligę Ukraińskich Mecenasów i czasopismo „Kyjiw”, został Mychajło Sydorżewśkyj. Mychajło Sydorżewśkyj jest autorem dwóch książek poezji oraz zbiorów poetyckich w różnych wydawnictwach zarówno na Ukrainie, jak i poza jej granicami. Znany jest również jako autor znaczących publikacji na tematy kultury, polityki, literatury, historii. W szczególności jego badanie krajoznawcze „Sołotwyn. Z głębin przeszłości do naszych dni” (2023) odbiło się niezwykle szerokim echem. Mychajło Sydorżewśkyj jest znanym autorem wiersza wolnego, począwszy od książki poezji „Na pół między oboma światami”. Jego wiersze wolne można przeczytać w antologii europejskiego wiersza wolnego „Wolny wiatr/WOLEN wiatyr”, wydaniu „Światło świata. Dwujęzyczna antologia współczesnej poezji ukraińsko-macedońskiej”, jego książce poetyckiej „Zaproszenie do podróży” (w języku ukraińskim i bułgarskim, Sofia), a także spotkać w periodykach: zbiór wierszy wolnych w „Literackiej Ukrainie”, zbiór poetycki „Jest mi tu zimno” w czasopiśmie „Dukla” (Słowacja) i innych. Wręczenie nagrody odbędzie się w przeddzień Dnia Niepodległości Ukrainy. Biuro prasowe Ligi Ukraińskich Mecenasów Niedawno beneficjent wydał dziesiątą książkę – powieść „Kimono dla Butterfly. Z życia Salomei Kruszelnickiej”, która zadziwiła, na przykład, naszą społeczność naukową głębią talentu badawczego pisarza. Sceny z powieści z udziałem autora, Halyny Daciuk (nawiasem mówiąc, redaktorki tej powieści) oraz Switłany Myr wody zostały z zainteresowaniem przyjęte przez przepełnioną salę. W dorobku Bałabki jest piosenka poświęcona trudnemu losowi aktorskiemu (śpiewał ją początkowo niezapomniany artysta ludowy Ukrainy Wiktor Szportko, a także inne wykonawczynie). Ale nikt tak potężnie i prawdziwie nie potrafił oddać sprzeczności świata wewnętrznego aktorki („…aktorka, aktorka, aktorka nie ma prawa do swojego życia…”), jak zrobiła to zasłużona artystka Ukrainy Iryna Persanowa o niezwykle silnym i czarującym głosie. W 2019 roku śpiewała ją w Hiszpanii, na wieczorze pamięci Montserrat Caballé. Prowadząca wieczór Łarysa Petrowa zauważyła, że teraz cieszymy się wiosną, kwitnieniem kasztanów, ale duet Bałabko-Neczyporuk w swojej piosence twierdzą, że to właśnie „listopad zaczyna wiosnę młodą”. Utwór pod tytułem „Pokochajcie listopad” wykonał Ołeh Dziuba, również urodzony w listopadzie. Z Włoch na ten wieczór przyleciała piosenkarka i wolontariuszka Łesia Korolyk, która często przyjeżdża na Ukrainę. Zauważyła ona, że naszą historię poznają za granicą poprzez ukraińską diasporę, poprzez naszych ludzi, bo Ukraina to wysoce duchowy naród, którego światła sławi Bałabko, którego książki są popularne za granicą. Temat macierzyństwa i rodzinnego kraju został ucieleśniony w piosence „Jestem w rodzinnym domu”, którą przejmująco zaśpiewał Kompozytor Łeonid Neczyporuk (po lewej), Ołeksandr Bałabko i prowadząca Łarysa Petrowa Wspólna fotografia uczestników spotkania twórczego Ołeksandra Bałabki

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

z Prorokiem, bo tylko ją On stworzył na obraz swój i podobieństwo. Nawet ciosy okrutnego losu Szewczenko przyjmuje z godnym chrześcijańskim wybaczeniem. Tutaj poeta pod względem psychologii twórczości znów jest bliski luteraninowi Bachowi, który, cierpliwie przyjmując łaskę Bożych doświadczeń (bo powiedziano – Bóg, kogo miłuje, tego karze), miarowo i statecznie zarabiał chleb swoich duchowych kantat. „Straszna beznadzieja – pisze poeta do W. Repninej z zesłania – tak straszna, że tylko jedna chrześcijańska filozofia jest w stanie walczyć z nią… jedyną moją pociechą jest teraz Święta Ewangelia, czytam ją codziennie, co godzinę…” Duchowy fenomen Szewczenki to cały światopogląd, stworzony przez mądrego geniusza, od którego nieustannie we wszystkie strony rozchodzą się fale piękna i harmonii. Zresztą poeta sam mówi o tym: „Przede mną otworzył się czarujący świat najpiękniejszych, najwdzięczniejszych wizji. Widziałem, czułem te czarujące obrazy, słuchałem tej niebiańskiej harmonii, słowem, byłem opętany duchem żywej świętej poezji”. Kiedy czytasz prozę Szewczenki, zwłaszcza „Artystę” oraz „Muzyka”, widzisz, że to jeden i ten sam bohater – to sam Szewczenko w różnych postaciach. Właśnie w tych utworach próbuje on zatrzymać ową piękną chwilę i opisać stan twórczego olśnienia: „Światło zmieniło się… złote słońce zawisło nad fioletowym horyzontem i rozsypało swoje szmaragdowe promienie po całej bezkresnej przestrzeni. Porażony cudowną harmonią, bezgłośnie opuściłem ręce – nie wstrzymując oddechu, patrzyłem na tę zdumiewającą oratorium bez dźwięków”. Wyjście T. Szewczenki w sfery towarzyskie było szybkie i oszałamiające. Z czasem on sam będzie dziwił się tej nagłej metamorfozie. Z biednego niewolnika-ucznia, który spał pod dachem, na stercie łachmanów, zmienia się w wykwintnego młodego panicza, którego stale widzą w najlepszych petersburskich domach w otoczeniu dworskich dam. Sposób swobodnego, niewymuszonego, taktownego zachowania się w towarzystwie i „nigdy nieużywanie trywialnych wyrażeń” zjednało mu popularność w tych kręgach. Takie jego młodzieńcze zafascynowanie pięknym życiem niemało niepokoiło Soszenkę: „Hej, Tarasie, opamiętaj się! Gdzie tam! Futro z jenotów, łańcuszek na łańcuszku, szale i zegarki, i dorożkarze-szaleńcy…” Z czasem euforia minie. On jeszcze sam sardonicznie zaśmieje się, oj jak on zaśmieje się z napchanego słownymi trocinami teatru lalek lokajsko-szlacheckiego „stanu”. A tymczasem – pij, Tarasie, ów słodki, iskrzący szampan iluzorycznej wolności! Młodzieńcza ambitność i duma nie dopuszcza najmniejszego błędu w słowie czy geście. Przecież wokół niego malarze i nauczyciele dworu carskiego, obok dostojni możnowładcy, rodowici książęta. On z zapałem się uczy, świat teatru i muzyki staje się jego żywiołem. „Muzyka – według Friedricha Nietzschego – czyni wolnym rozum, daje skrzydła myśli, stajesz się bardziej filozofem, im bardziej stajesz się muzykiem”. Gdyby nie dziwaczny los, może zostałby muzykiem? On niechybnie zostałby wiolonczelistą: „O, to było wyższe od każdego pragnienia – pisze on o grze swojego bohatera – muzyka-wiolonczelisty, – dźwięki te wydawały się najczystszą, najbardziej pokrzepiającą modlitwą, która wychodziła z głębi cierpiącej duszy”. I dalej: „Wiolonczela – tylko jedna dusza ludzka może tak płakać i radować się, jak śpiewa i płacze ten dziwny instrument. Mistrz, który stworzył go, nie jest nikim innym, jak samym Prometeuszem. Gdybym był dwa razy niewolnikiem, to za ten instrument sprzedałbym się po raz trzeci”. Żadne występy ówczesnych światowych sław nie przechodzą obok jego uwagi. Nie mija tydzień, żeby Taras dwa-trzy razy nie odwiedził Wielkiego Teatru Maryjskiego. „Robiłem wielkie koło, żeby tylko poczytać afisze”. Wyrabia się u niego subtelny smak wyrafinowanego melomana. Jego niektóre sądy dotyczące wykonawców są po młodzieńczemu kategoryczne i, doprawdy, nietrywialne: „Liszt przeciwko Servaisowi (znany belgijski wiolonczelista tamtych czasów) — to fanfaron, mechanik,

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Szewczenko i muzyka

Pewnego razu mój dobry przyjaciel, znany łotewski poeta Imants Ziedonis, zapytał: „Jak myślisz, co było pierwsze – słowo czy muzyka?”. Nie wahając się, odpowiedziałam – muzyka. Nie będę powtarzać prawd, znanych jeszcze pitagorejczykom, że wszechświat zbudowany jest według praw muzycznej harmonii. Ma on swoją cykliczną formę muzyczną, swój ład, swój rytm i tempo, swoją agogikę. Za każdym razem, gdy człowiek próbuje naruszyć te prawa, powstaje dysharmonia, która prowadzi do znacznych kataklizmów, zarówno w przyrodzie, jak i w społeczeństwie. I dzisiaj staliśmy się świadkami być może największych tragedii ludzkości, zrodzonych przez samych ludzi, którzy wystąpili przeciwko swojej naturze. Sofia MAJDANSKA Od czasu podpisania haniebnej ugody perejasławskiej zaczyna się wielka ruina Ukrainy, tym razem duchowa. Jak przystało na nowożytną ordę, grabiono wszystko, co stanowiło wartość duchową lub materialną. Lecz cynizm grabieży polega na tym, że wszystko to bez zastrzeżeń i bezwstydnie przypisywano kulturze „wielkiego rosyjskiego…”, mając na myśli Moskowię, a z czasem i wszystko pochłaniające bagna Petersburga. W końcu nawet pradawna nazwa naszej ziemi – Świętej Rusi – wraz z jej historią została bezczelnie i brutalnie przyszyta do azjatyckiej kosoworotki. Już pod koniec XVII – na początku XVIII wieku Akademia Kijowsko-Mohylańska staje się głównym dostawcą uczonych, działaczy państwowych i kościelnych, a także artystów dla Rosji. Jeśli kontynuować rozważania, rozpoczęte przez M. Kostomarowa, na temat kwestii dwóch ruskich narodowości, obserwujemy: kiedy na Ukrainie proces rozwoju kulturowego przebiegał naturalnie, przez tysiąclecia kształtując swoisty kod genetyczny narodu, albo, jak pisał W. Wiernadski, energię ludzkiej kultury, właściwą dla danego terytorium z jego przyrodą i klimatem, noosferę, to w odniesieniu do Rosji, zaledwie pobieżnie zapoznawszy się z najwybitniejszymi przedstawicielami rosyjskiej kultury, zauważymy, że niemal każdy z nich, jak mówią w Moskwie, „abrusiewszyj” (zrusyfikowany). W końcu w tym kraju, gdzie carowie najbardziej szczycili się mundurami i musztrą, każdy, kto chciał pracować „ku chwale ojczyzny”, zmuszony był „abrusiet” (zrusyfikować się). Ale najbardziej przykre było to, że na tym gruncie jeszcze bujniej rozkwitała pycha rządzących, „wytworzyła się – jak pisał M. Kostomarow – nietolerancja wobec obcych wyznań, pogarda dla obcych narodowości, wyniosła myśl o sobie”. Od tamtego czasu minęło kilka wieków, ale w polityce wielkiego moskiewskiego imperium nic się nie zmieniło. Na początku XX wieku filozof i politolog A. Christensen w swojej pracy „Filozofia polityki” nadał temu zjawisku bardzo dokładną definicję: „Tam, gdzie zniewolony naród kulturowo przewyższa panującą nację, która stara się zepchnąć go na własny poziom kulturowy, irredentę w ogóle można pokonać tylko formalnym wyniszczeniem”. W jednym z listów do redakcji „Narodnego cztienija” T. Szewczenko pisze: „Historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny”. Rzeczywiście, T. Szewczenko – to skupisko, kwintesencja ukraińskiego charakteru narodowego, który przez wieki wytwarzał się duchową energią naszego narodu. Twórczość pieśniarska była kroniką naszej ziemi. Ów, jak często mówią, śpiewny charakter Ukraińca stał się istotą natury Szewczenki, swoistą, niezwykle subtelną substancją. Pieśń od wczesnego sierocego dzieciństwa staje się tym wewnętrznym balansem, który w najtrudniejszych sytuacjach równoważy stan jego obolałej, czułej na każdy dotyk duszy: Dawno to się działo. Jeszcze w szkole. U nauczyciela-diaka, Ukradnę sobie piątaka, (Bo byłem trochę nieubrany – Takie ubóstwo), i kupię Papieru arkusz i zrobię Małą książeczkę, – krzyżykami I wzorkami z kwiatkami Wkoło listki obwiodę I spisuję Skoworodę Albo „Trzech króli z darami”. I sam sobie w chwastach Żeby nie usłyszał kto, nie zobaczył, Wyśpiewuję i płaczę. I jeszcze do szkoły pijanego diaka on mądrym odwiecznym sposobem zaczyna przyswajać historię rodzinnego kraju tak, jak przyswajały jeszcze przed nim dziesiątki i setki pokoleń – poprzez opowieści starych. Dziękuję, dziadku, żeś schował W głowie stuletniej tę sławę kozacką: Ja ją wnukom teraz opowiedziałem… Narodowa filozofia, etyka, estetyka, historia, przyrodoznawstwo, zawarte w oszlifowanej, wytoczonej formie pieśni, dumy, legendy, podania, kształtowały smak dziecka. „Wyśpiewuję i płaczę” – pieśń była dla niego swoistą medytacją, istotą samopogłębienia i jednocześnie – cienką nicią Ariadny, która łatwo wyprowadzała go do ludzkich serc. Czy nie najczęściej we wspomnieniach o T. Szewczence wspomina się jego śpiew, jego niezwykle przenikliwy, miękki tenor. Potrzeba jego natury, by stale brzmieć, jest tak organiczna, że pozbawiony możliwości pisania i malowania, on nawet we śnie śpiewa. W Dzienniku poeta pisze: „Zdrzemnąłem się i na skrzydłach czarownego Morfeusza przeleciałem z Twierdzy Orskiej i w jakiejś tatarskiej chacie znalazłem M. Łazarewskiego, Lewickiego i jeszcze jakichś ziomków, którzy grali na skrzypcach i śpiewali ukraińskie pieśni. Ja dołączyłem swój tenor do kapeli i śpiewaliśmy czysto i zgodnie…”. Brak systematycznej edukacji zmusza Szewczenkę do ciągłej pracy nad sobą. Tutaj czymś przypomina J.S. Bacha. Ów także miał silny chłopski pierwiastek (clas Bauerntum), który szczególnie jaskrawo uwidocznił się w „Kantacie chłopskiej”. Bach był autodydaktą, on także nie otrzymał systematycznego kursu specjalistycznej edukacji i świadomość tego stale prześladowała go, nie dając spokoju bezlitośnie wymagającej od siebie naturze. Nienasycone pragnienie wiedzy nie opuszcza obu przez całe życie. Nigdy nie wyjeżdżając z Niemiec, Bach zawsze był w centrum wydarzeń ówczesnego świata artystycznego. To samo można by powiedzieć o Szewczence, dla którego los był zbyt surowy, odmierzywszy na twórczość i wolność zaledwie jakieś dziesięć lat. Mały Sebastian Bach, ślepnąc bez świecy, tylko przy świetle księżyca, aby nauczyć się kontrapunktu, przepisuje dla siebie utwory Heinricha Schütza. Szewczenko, aby nauczyć się głębi poetyckiego słowa, siedząc w chwastach, przepisywał do własnoręcznie zrobionej książeczki genialnego Skoworodę. W Dzienniku Szewczenki, w jego listach lejtmotywem przewija się tragiczny temat zakazanej twórczości i wielka tęsknota za książkami. W swoich sądach o literaturze i sztuce Szewczenko jest kategoryczny. Właśnie dlatego, że poeta posiada niezwykłą zdolność wyłapywania najcieńszego ultradźwięku fałszu i nieprawdy, obserwujemy jego burzliwą, niszczycielską reakcję na pseudokulturę, pseudomoralność, pseudoreligię. W takim samym stopniu okazuje on swoje zachwycenie prawdziwym pięknem. W studiach nad twórczością Tarasa Szewczenki I. Franko zwrócił uwagę na jedną z głównych zasad estetycznych poety: „To jego adoracja sztuki”. Sztuka staje się dla Szewczenki czymś boskim, wiecznym, czymś takim, do czego trzeba przystępować z pobożną trwogą. Wielcy mistrzowie sztuki – poeci, malarze, rzeźbiarze, muzycy – są dla niego przedmiotem kultu… Szewczenko kontynuuje i rozwija zapoczątkowaną w dobie ukraińskiego baroku, a głównie w doktrynie filozoficznej H. Skoworody, ideę boskiej istoty piękna i miłości, zawartej w każdej twórczej pracy. Nie interesują go dogmatyczne, wykastrowane idee rosyjskiego prawosławia, gdzie za każdym twoim uśmiechem widzą złego, gdzie na pierwszym planie jest litera, a nie treść. Protestuje przeciwko „pijanym kudłatym kapłanom-księżom” i z przerażeniem zbezczeszczonej duszy kamienieje przed „wstrętnymi straszydłami”, które miałyby oznaczać ikony w cerkwi Świętego Jerzego w Niżnym Nowogrodzie. „Gdzież chrześcijanki? Gdzie chrześcijanie? – z oburzeniem wykrzykuje on. – Gdzie bezcielesna idea dobra i czystości? Prędzej w karczmie, niż w tych zniekształconych zwierzęcych kaplicach”. (Dziennik, 27 września). W swój trud wkłada biblijną treść Boga – stwórcy pięknej żywej przyrody, sprawiedliwie podzielonej między wszystkim, co istnieje, wkłada ewangeliczną treść zdrowego duchowego ziarna, rzuconego na żyzny grunt. „Bez rozumnego pojmowania piękna – pisze poeta do Zaleskiego – człowiek nie zobaczy wszechmogącego Boga… W każdej pożytecznej sprawie niezbędne jest zachwycenie, a ono – pisze dalej Szewczenko – zdobywa się tylko głębokim rozumieniem piękna, nieskończoności, symetrii oraz harmonii w przyrodzie. O, jak by mi się chciało teraz porozmawiać z tobą o kosmosie…” Nieogarniona boska tajemnica, zawarta w dziele rąk artysty – poety, malarza, muzyka – wpływa na człowieka silniej niż sama przyroda. Szewczenko stawia twórczą osobowość na najwyższym szczeblu duchowości, gdzie tylko jej wolno mówić. Taras Szewczenko. 1859 r. Zdjęcie Iwana Hudowskiego

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

rzemieślnik wobec artysty, nic więcej!” „Oratorium Haydna »Stworzenie świata« – to prawdziwe stworzenie świata!” Stawia on w jednym szeregu „harmonię najwyższych uczuć i harmonię dźwięków”. W tym czasie, jakby owiany duchem Mozarta, Szewczenko pisze „lekko, jakby się bawiąc”. Czasami pracował w pokoju przepełnionym ludźmi, i to „nie tylko mu nie przeszkadzało – wspomina A. Kozaczkowski – a wręcz przeciwnie, pisząc dalej, przysłuchiwał się rozmowom, wtrącał się do nich i, rozśmieszywszy czymś towarzystwo, sam śmiał się, dalej szybko i bez przerwy wykonując swoją pracę, bez żadnych poprawek”. To znów wraz z Karlem Briułłowem śpieszą, by obejrzeć taniec czarującej Marii Taglioni3. To słucha gry sławnego wirtuoza skrzypcowego, Belga A. Vieuxtempsa. Ogólnie jego Dziennik, listy, proza artystyczna są dosłownie przepełnione informacją muzyczną, która świadczy o głębokiej i wszechstronnej znajomości życia muzycznego swojej epoki. Cały repertuar operowy stołecznego Teatru Wielkiego, takie opery, jak „Hugenoci”, „Prorok”, „Robert Diabeł” G. Meyerbeera, „Wolny strzelec” C. M. Webera, „Fenella” D.-F. Aubera, „Norma” V. Belliniego, Szewczenko zna na pamięć. Z tego repertuaru najbardziej przypadł mu do serca „Wilhelm Tell” G. Rossiniego. Dobrze zna kameralną muzykę J. Haydna, W. A. Mozarta, L. Beethovena i często wyraża swoją opinię na temat jej wykonania. Szewczenko jest swoim człowiekiem wśród czołowych kręgów muzycznych Petersburga, łączą go przyjacielskie stosunki z M. Bałakiriewem, A. Dargomyżskim, M. Musorgskim, W. Stasowem. Nie mówiąc już o Semenie Hulaku-Artemowskim – czołowym śpiewaku petersburskiej opery, wiernym druhu Szewczenki, który stale się o niego troszczył i szczególnie w najtrudniejszych czasach robił wszystko, by choć jakoś ułatwić nieznośną egzystencję poety na zesłaniu. Jednak nawet tam, w beznadziejnie szerokim i ciasnym od ściśniętej kuli w gardle, pustynnym stepie, marzy mu się wielka muzyka: „Jak teraz wyglądają spektakle w Piotrze, w Teatrze Wielkim? Choćby jednym okiem zerknąć, jednym uchem posłuchać”. I w tej długiej drodze do domu z obsesją pragnie książek, teatru i muzyki. W Dzienniku zaznacza: „Astrachań nie ma księgarni, a zatem nie ma czytelników”. Nie tyle ta długa droga w niewiadomość, ile beznadziejnie niski stan kultury w tej prowincji, gdzie prawdziwie wysoką muzykę i malarstwo zastąpiły okrutne romanse i ludowe obrazki, wpędzają go w głęboką depresję. Pisze w Dzienniku: „Słuchałem między innymi uwertury z »Roberta«4 G. Meyerbeera w antraktach jakiegoś krwawego dramatu. Czy można dwudziestu instrumentom, do tego pijanemu orkiestrze, wykonać jakąkolwiek uwerturę? A tym bardziej uwerturę do »Roberta« G. Meyerbeera. Przebaczmy im, nie wiedzą, co czynią”. W Nowogrodzie, by sprawić poecie przyjemność, często starano się go pocieszyć ukraińską pieśnią. Przyjmował ten dar pokornie i grzecznie, ale nie mógł powstrzymać się, by od czasu do czasu nie zapisać w Dzienniku mniej więcej takiego wpisu: „Wieczorem byłem u W. I. Dala. Jedna z jego córek usiadła przy fortepianie i uraczyła mnie ukraińskimi pieśniami. Byłem oczywiście zachwycony nie jej brzydkimi pieśniami, lecz jej naiwnym wychowaniem. Zauważywszy, że dość śmiało włada instrumentem, poprosiłem ją, by zagrała coś Chopina. Lecz ponieważ mojego ulubieńca w repertuarze nie było, zastąpiła go uwerturą z »Hugenotów« Meyerbeera. I, ku mojemu zdziwieniu, wykonała to genialne dzieło lepiej, niż się spodziewałem”. Wróciwszy do Petersburga, znów jest nierozłączny ze swoim Semenem Artemowskim. To razem z nim całymi dniami czytają „Kosmos” A. Humboldta5, to Semen ze swoim uczniem śpiewają różne duety przy akompaniamencie jego czarującej żony, „a ja słuchałem – pisze Szewczenko – i od czasu do czasu klaskałem. Z jakąż drżącą rozkoszą wyobrażałem sobie podobną scenę w twierdzy Nowopietrowskiej. A teraz słucham jak zwykłej rzeczy. Dziwny człowiek w ogóle, także i ja”. I oto znów jest w loży Teatru Maryjskiego, na przedstawieniu ukochanego „Wilhelma Tella”. Po dziecięcemu zachwycony, Szewczenko bez opamiętania klaszcze i woła: „Jego matce sto kopanek diabłów, jakże to wspaniałe!” O poetyce Szewczenki, o jej związku z twórczością pieśniową ludu powiedziano wiele. Do tego tematu zwracali się tacy znani badacze twórczości poety, jak M. Sumcow, O. Bahryj, B. Nawrocki, O. Doroszkiewicz, D. Zahul, K. Czechowicz, F. Kolessa, S. Ludkiewicz. Bardzo interesująca z tego punktu widzenia jest praca F. Kolessy „Studia nad twórczością poetycką Szewczenki”, gdzie uczony-muzykolog i folklorysta na szerokim materiale porównawczym pokazuje wpływ twórczości pieśniowej ludu na poetykę Szewczenki. Analizuje użycie całego szeregu motywów pieśni obrzędowych i codziennych, dum, ballad, a także wpływ stylu pieśni ludowej na twórczość poety. A S. Ludkiewicz w badaniu „O podstawie i znaczeniu śpiewności w poezji Tarasa Szewczenki” prześledza tę dawną, klasyczną tradycję, gdy poezja i muzyka były jednością i rozwijały się, wzajemnie się wzbogacając, na materiale ukraińskiej poezji śpiewanej, która tak naturalnie i organicznie przekształciła się w twórczości Szewczenki. Często niestabilne schematy rytmiczne w poezji Szewczenki były odbierane przez krytyków jako niedoskonałość i niezgrabność formy. Ludkiewicz zauważa, że „niezgodność akcentów w tekście ukraińskich pieśni ludowych warunkowana jest właśnie śpiewnością, tzn. przeznaczeniem tekstu do śpiewu, gdzie się one zgadzają. Poezja Szewczenki nie była układana bezpośrednio ze śpiewem, lecz wszystkie cechy śpiewności ukraińskich pieśni ludowych przelały się siłą żywego wpływu na formę Szewczenki”. W przeciwieństwie do form muzycznych, które przez kilka stuleci szybko ewoluowały, jak na przykład w kontrapunkcie (G. Frescobaldi, H. Schütz, J. Pachelbel, D. Buxtehude, J.-S. Bach), a także w rozwoju formy sonatowej (A. Vivaldi, G. F. Händel, J. Haydn, W. A. Mozart, L. Beethoven), klasyczne reguły europejskiej poetyki długo utrzymywały się na poziomie „kanonicznej ikonografii”, gdzie najmniejsza zmiana choćby jednej cezury uchodziła za grzech śmiertelny. Można z pewnością powiedzieć, że Szewczenko stał się prekursorem rewolucyjnych przeobrażeń w niewzruszonym imperium formy poetyckiej, które miały miejsce na początku XX wieku w Europie. Jego przewaga polega na tym, że wychodził od głosu swojej natury, od potrzeby swojego jestestwa, a nie od suchego eksperymentatorskiego kształtowania formy. Jeszcze raz przypomnijmy: Szewczenko w swojej twórczości korzystał nie tylko ze złotego piasku kultury ludowej, który przez całe życie przemywał, odsiewał od skały, lecz także z wysokopróbnej sztaby rodzimego dziedzictwa kulturalnego, що „Stoi jawor nad wodoju”. Malarz Herhij Terpyłowski na dziś częściowo spalony wraz z bibliotekami, częściowo leży jeszcze nie zbadany w naszych i moskiewskich archiwach. Właśnie na to zwraca naszą uwagę M. Kostomarow we wspomnieniach o poecie: „Poezja Szewczenki – zgodna z prawem, ukochana córka dawnej poezji ukraińskiej, ukształtowanej w XVI–XVII wieku, tak samo jak ta ostatnia była taką samą córką poezji południoworuskiej, tej odległej od nas poezji, o której można domyślnie sądzić na podstawie „Słowa o wyprawie Igora”. Nawet przeszedłszy przez liczne „Sady poetyckie”, to jest kursy poetyki, którymi obfitowały w owym odległym czasie szkoły bratnie i kolegia, a zwłaszcza Akademia Kijowska, gdzie skrupulatnie, szczegółowo, jak w szkole chińskiego malarstwa (nawiasem mówiąc, również „Sadu”), wyjaśniano sekrety rzemiosła poetyckiego, począwszy od pochodzenia poezji, aż po wiersze-labirynty, i przepisawszy całe „naręcza” heksametrów, nieznani poeci pozostawili nam wzory błyszczącej poezji śpiewanej: Ach, Ukrainko, biedna godzinko, teraz twoja: zginęli kozacy, dobrzy młodzieńcy, ach, krew moja. Gdzież wy, Doroszenkowie, gdzież wy, Chmielniczenkowie, i wy, Iwanowie, Smilie setnicy, bitni dziesiętnicy i wy, hetmani? Krew płynie rzekami, pola zasłane trupami poległych, na głowy hetmanów włożyła kajdany ciężka niedola. Istnieją różne sądy o wykorzystaniu przez Szewczenkę wiersza kołomyjkowego. Oczywiście bezpośredni wpływ miały tu także pewne poezje z epoki baroku, napisane tym rozmiarem. Oto na przykład poezja Antoniego Hołowatego (XVIII w.): Ej, dość nam już smucić się, pora przestać, doczekaliśmy od carycy zapłaty za służbę: dała chleb i sól oraz dyplomy za wierną służbę, teraz my, drodzy bracia, zapomnijmy o wszystkich potrzebach… W wierszach Szewczenki często napotykamy ornamentykę i stylistykę właściwą ukraińskiej kulturze barokowej: Sprawiedliwa duszo! Przyjmij moją mowę, nieudolną, lecz szczerą. – Przyjmij, przywitaj! Nie zostawiaj sieroty, jak porzuciłeś dąbrowy, przylgnij do mnie choćby na jedno słowo i zaśpiewaj mi o Ukrainie. Czyż ten uroczysty peан z dedykacji dla Kotlarewskiego nie jest echem ukraińskiego kanonu XVIII w.: Matko miłosierna, ty jesteś ochroną, od lutego wroga złego chroń mnie zawsze. …………………… Na każdą chwilę wołam, w słabości wołam; mocnym wołaniem, Matko, do ciebie, czysta Dziewico, modlę się... (Dymitr Tuptało) S. Ludkiewicz zwrócił uwagę na to, że poezji Szewczenki właściwy jest improwizacyjny rozwój, swobodne rozwijanie emocjonalno-znaczeniowego przepływu informacji. Pojawia się jednak i inna myśl – czy nie spróbować przeprowadzić swoistej paraleli między budową kompozycyjną złożonych form muzycznych a poematami Szewczenki? Szewczenko posiadał wrodzone, bardzo silne poczucie kompozycji. We wspomnieniach E. Hannenki czytamy: „kompozytor był znakomity”. Do tego typu indywidualności twórczych należał także Mozart. Dzieło dojrzewało w wyobraźni, „zapisywane” przez nią, bez poprawek, łatwo kładło się na papier. W niektórych poematach, zwłaszcza w „Kaukazie”, wyraźnie dostrzegalne są elementy budowy formy sonatowej, czasem ze wstępem, z ekspozycją, która niekiedy obejmuje kilka samodzielnych tematów, z tematem pobocznym i zamykającym, z dynamicznym rozwinięciem kontrastujących tematów oraz z uogólniającą, syntetyzującą kodą. Trzyma nas w napięciu metrorytmiczna budowa utworu, swobodne stosowanie polirytmii. Dynamika, tempo, rytm podpowiadane są przez rozwój emocjonalno-znaczeniowego programu. Jakby słyszymy jaskrawo orkiestrową partyturę, w której ekspresyjne „tutti” orkiestry zmienia się w niezwykle delikatne, plastyczne solo poszczególnych instrumentów. Często w muzyczno-poetycką tkankę utworu jaskrawym kontrastem wdzierają się ironiczne, a nawet sarkastyczne, czasem liryczne cytaty z folkloru, aluzje biblijne i literackie reminiscencje. Takie cytowanie, czyli „kolażowanie”, jest charakterystyczne dla muzyki symfonicznej XX wieku, zwłaszcza dla utworów I. Strawińskiego, D. Szostakowicza, A. Schnittkego, W. Syl­westrowa. Kiedyś w swoim dziele „Albo–albo” głęboko wierzący filozof-poeta, Duńczyk, Søren Kierkegaard (Kierkegaard) powiedział: „Czym jest poeta? Nieszczęśliwym człowiekiem, który nosi w duszy ciężkie katusze, z ustami tak ukształtowanymi, że krzyki i jęki, przebijając się przez nie, brzmią jak piękna muzyka. I ludzie tłoczą się wokół poety i mówią mu: »Śpiewaj zaraz znowu«, innymi słowy – niech nowe cierpienia męczą twoją duszę, byle tylko usta pozostały tymi samymi, bo jęk przerażałby nas, a muzyka jest przyjemna”. Niemal równocześnie z młodym prekursorem egzystencjalizmu, jego rówieśnik, młody poeta-filozof Taras Szewczenko, który jak zbawiciel przeczuwał swój krzyż, napisał: „Ja, jako mistrz, nauczony nie smutkiem, lecz czymś straszniejszym, opowiadam ludziom o sobie, lecz opowiedzieć wam to uczucie, którym żyję teraz, cała moja nędzna sztuka jest bezsilna i nic nie warta. Cierpiałem, otwierałem się jak przed braćmi, ludźmi, i błagałem pokornie o jedną, choćby zimną łzę, za morze krwawych łez – i nikt nie upuścił ani jednej zbawiennej kropli rosy na spalone usta. Jęknąłem, jak w kręgach węża dusiciela – »on bardzo pięknie jęczy« – powiedzieli oni…” Szewczenko to tragiczny portret narodu ukraińskiego, u którego nieufność, wypracowana przez okoliczności wiekowych zdrad i politycznych oszustw, zmienia się w ufność dziecka, które, parząc sobie ręce o ognistą kwiatuszek, mimo to ciągnie się ku niemu. Głęboką zamkniętość, która woła: „W tej szerokiej pustyni jest mi ciasno, jestem sam, dusi mnie samotność”, zalewa taka błogosławiona, hojna powódź talentu, którą można nasycić wszystkie duchowe pustynie wszechświata. ____________ 1 Henryk Schütz (niem. Heinrich Schütz; 1585–1672) – niemiecki kompozytor i organista wczesnego baroku. 2 A. F. Servais – belgijski wiolonczelista (1807–1866); autor wielu utworów (trzy koncerty, 16 fantazji, etiudy itp.). 3 Taglioni, Maria (1804–1884) – włoska tancerka baletowa, która pod koniec lat 30. XIX wieku z wielkim powodzeniem występowała gościnnie w Petersburgu. 4 Giacomo Meyerbeer, „Robert le Diable” (1831) – opera okresu francuskiego. 5 Aleksander von Humboldt (1769–1859) – niemiecki uczony-encyklopedysta, fizyk, meteorolog, geograf, zoolog i podróżnik, młodszy brat uczonego Wilhelma von Humboldta.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Dziewięć nowych nazwisk do „Encyklopedii Szewczenkowskiej”

W poprzednich latach miałem możliwość zaproponować za pośrednictwem tygodnika „Słowo Proświty” kilkadziesiąt nowych imion i terminów do „Encyklopedii Szewczenkowskiej”, zamieszczonych następnie w osobnym rozdziale w książce. Uważam za konieczne kontynuowanie tej pracy, wychodząc z założenia, że moim zdaniem należy przedstawić w encyklopedii lub dodatku do niej każdą postać, przynajmniej raz wspomnianą przez Szewczenkę w utworach i Dzienniku, korespondencji oraz jego dedykacjach, lub związaną z biografią poety. Ważne jest, aby zauważyć, że proponowane materiały nie są klasycznymi artykułami encyklopedycznymi, a jedynie wyznaczają nowe tematy do rozważenia. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki Łabzin Aleksandr Fiodorowicz (1766–1825) – znany mason i mistyk-pisarz, historyk masonerii, sekretarz konferencyjny (od 1799 roku), wiceprezes Akademii Sztuk Pięknych (1818–1822). Ta niemal niezauważalna w szewczenkoznawstwie postać, gdyż poeta wspomniał o Łabzinie przelotnie tylko raz, szczególnie demonstruje moje przekonanie, że każde takie nazwisko powinno znaleźć osobne lapidarne utrwalenie w „Encyklopedii Szewczenkowskiej”. Zatem, po kolei. W drodze z zesłania do Petersburga Szewczenko zmuszony był na długo zatrzymać się w Niżnym Nowogrodzie, gdzie 6 listopada 1857 roku zanotował w Dzienniku o swojej wizycie w domu dobrego znajomego, zarządcy Niżnonowogrodzkiego zarządu solnego Mykoły Jakobi oraz ciekawą opowieść jego żony Agrafeny Mykołajiwny: „…Opowiedziała mi o Łabzinie, o tym samym sekretarzu konferencyjnym Akademii Sztuk Pięknych, który zaproponował Ilję Bajkowa, carskiego woźnicę, wybrać honorowym członkiem Akademii, dlatego, że on jest bliżej od Arakczejewa do monarchy. Za ten dowcip Arakczejew wysłał go do Symbirska, gdzie on i zmarł na rękach mojej szanownej rozmówczyni”. Ta niewiarygodna historia, która stała się pouczająco-wybitną anegdotą historyczną, została wyłożona również przez Aleksandra Hercena, którego właśnie w tym czasie czytał Szewczenko w „Polarnoj Zwieździe”: „Prezes Akademii zaproponował na honorowego członka Arakczejewa. Łabzin zapytał, na czym polegają zasługi hrabiego w stosunku do sztuk? Prezes zmieszał się i odpowiedział, że Arakczejew – najbliższy człowiek do monarchy. „Jeśli ta przyczyna jest wystarczająca, to ja proponuję woźnicę Ilję Bajkowa, – zauważył sekretarz, – on nie tylko jest bliski monarchy, ale i siedzi przed nim””. Między innymi, w prywatnym liście na początku 1822 roku rektor Akademii Sztuk Pięknych od 1814 roku Iwan Martos, który prowadził radę akademicką, opowiedział, jak wszystko było naprawdę: „W radzie akademickiej, w obecności prezesa przy mianowaniu na honorowych miłośników hrabiego Koczubeja, hrabiego Arakczejewa i hrabiego Gurjewa, kiedy przeze mnie wyrażony został żal, że Akademia, przy braku miejsca, nie może mieć swoim współczłonkiem hrabiego Ostermana-Tołstoja, który, jak już wiadomo, opiekuje się artystami, a przy tym i bliski monarchy, on (Łabzin. – W. M.) powiedział te słowa: i Iljuszka bliski monarchy, to i jego przyjąć w członki…” W ten sposób, jak widzimy, w oczywistej konkretności można nieco istotnie doprecyzować, jednak nie zmienia to słuszności i dokładności dawnego wyboru nikczemnej figury historycznej Arakczejewa ku upamiętnieniu potomnym. Przy okazji, właśnie jego przerażony Martos zapewnił, że Łabzin rzekomo „ich nie łajał”… Przytoczona praktycznie nieznana informacja jedynie dodaje dramatyzmu zapisowi Szewczenki w Dzienniku, z którego wynika szacunek poety do czynu Łabzina. Ponadto Taras Hryhorowycz osobno zaznaczył: „Miło mi było słyszeć, że ten cudowny mistyk-mason do samego grobu zachował niezależność myśli i chrześcijańską niezłośliwość”. Zgodzicie się, że Łabzin Aleksandr Fiodorowicz zasługuje na skromną notkę w „Encyklopedii Szewczenkowskiej”. Mordowcewa Hanna Nykanoriwna (1823–1885) – pisarka i folklorystka, nie trafiła do „Encyklopedii Szewczenkowskiej”, zapewne przez przeoczenie, tym bardziej że zamieszczono w niej gruntowny artykuł o jej mężu – pisarzu i historyku Mordowcu (Mordowcewie) Danyle Łukyczu (1830–1905). Mieszkając w Saratowie, Mordowcewowie zaprzyjaźnili się z zesłanym tam Mykołą Kostomarowem, we wspomnieniach Danyła Łukycza zaznaczono: „Kostomarow bardzo często jeździł do nas na daczę, sześć wiorst od Saratowa, gdzie spędzaliśmy lato 1855 roku… Wspominam nasze czytania utworów wspólnego ukraińskiego ulubieńca, nieśmiertelnego T. H. Szewczenki, który w tym czasie znajdował się na zesłaniu za Morzem Aralskim”. Poznała Hanna Mordowcewa Szewczenkę we wrześniu 1859 roku w Petersburgu u Kostomarowa, gdzie była razem z mężem. W wydaniu akademickim wyrażono przypuszczenie, że „oczywiście, tam poeta i podarował H. N. Mordowcewej swój „Kobzar””. To łatwo obalić, gdyż chodzi o wydanie z 1860 roku z dedykacją autora: „Annie Nykanoriwnie Mordowcewej na pamięć. Autor. 4 lutego 1860 roku”. W rzeczywistości swoją książkę Szewczenko wysłał Hannie Mordowcewej do Saratowa, oczywiście przez Kostomarowa, rękopis Mordowcewej – „to odpis z autografu, który Szewczenko jeszcze raz przejrzał po tym, jak został opisany. Dlatego też wyjaśnia się wiele nowych, lepszych wariantów, niż znane nam”. Zapewne Wasyl Domanicki wziął pod uwagę to, że na odpisie Hanny Mordowcewej zostało zapisane jej ręką: „Spisano w Sankt Petersburgu we wrześniu 1859 r.”, czyli w okresie znajomości z Tarasem Szewczenką. W liście do Wasyla Domanickiego z 21 sierpnia 1907 roku Iwan Franko dziękował mu „za wiadomość o poprawkach Mordowcewej, teraz będę wiedział, jakim okiem patrzeć na nie”. To było już ponad dwadzieścia lat po śmierci Hanny Mordowcewej… marowa, o czym ten informował w liście z 6 lutego 1860 roku: „Prześle się Wam razem z tym od Szewczenki »Kobzar«…” Hanna Nikanoriwna odpowiedziała Szewczence 5 marca 1860 roku listem z podziękowaniami, który rozpoczęła swoim rosyjskojęzycznym wierszem, w nim zapewniała poetę, że sercem nie zapomni ani pieśni, ani słów jego… „Gdybyście widzieli radość, którą sprawiła przysłana przez Was mi książka, ucieszylibyście się moją radością, jak swoim dobrym uczynkiem. Żyjcie szczęśliwie, nasz drogi Słowiku, i nie osądzajcie, że stara wrona tak niezdarnie wykrakała Wam swoje dziękuję”. Zauważę, że Hanna Nikanoriwna była o dziewięć lat młodsza od Tarasa Hryhorowycza, a wzmianka o Słowiku nie mogła nie ucieszyć poety. Pewnie kobieta była zachwycona i wzruszona wierszem „Sad wiśniowy koło chaty…”, już wydrukowanym w 1859 roku, w którym słowik wspomniany jest dwukrotnie, pozostając w światowej poezji żywym uosobieniem-symbolem śpiewnej, pięknej Ukrainy. Powracając do listu wysłanego do Szewczenki, zaznaczę obecność twierdzenia o tym, że napisał go Danyło Mordoweć, dodając wiersz żony. To nie odpowiada rzeczywistości. Przeciwnie, Danyło Łukycz zrobił tylko krótką dopiskę: „Proszę przyjąć i mój serdeczny pozdrowienie, wielce szanowny Tarasie Hryhorowyczu. D. Mordowcew”. Z czasem napisał pochlebną recenzję. Pśoł Tetiana Iwaniwna (1819–1858) – średnia wiekiem z sióstr Pśoł – poetki Ołeksandry (1817–1887) i malarki Hlafiry (1823–1886), z którymi Szewczenko poznał się w Jahotynie w październiku 1843 roku. Wszystkie one były sierotami i wychowywały się w rodzinie księcia Mykoły Repnina pod opieką Warwary Repninej, jednak o Tetianie, w odróżnieniu od sióstr, brak artykułu w „Szewczenkowskiej encyklopedii”. W rzeczywistości w Jahotynie wiedziano, że Taras Hryhorowycz pamiętał o młodej kobiecie, która była obłożnie chora. W liście do Szewczenki z 3 lipca 1844 roku Warwara Repnina pisała: „My wszyscy tutaj zdrowi, z wyjątkiem biednej Tani, która strasznie cierpiała… ona Wam się kłania”. Nie zapominał przekazywać szczerych ukłonów i Szewczenko, nawet po kilku latach z zesłania, powiedzmy, w liście do Andrija Łyzohuba z Twierdzy Orskiej z 1 lutego 1848 roku prosił: „A Tetianie Iwaniwnie jak będziecie pisać, to… ode mnie ładnie się pokłońcie”; w liście do Warwary Repninej 29 lutego 1848 roku zesłaniec życzył: „Niech uzdrowi ją Pan”. A po kilku wierszach: „Tetianie Iwaniwnie moje najgłębsze uszanowanie…” W dopisku Ołeksandry Pśoł do listu księżniczki do Szewczenki na początku marca 1848 roku mowa była nawet o takim: „Za Was tak dużo modli się sióstr Waszych w Chrystusie i w krzyżu; w liczbie tych ostatnich nazwę tylko siostrę Tanię; niech pomoże Wam Pan nieść Wasz krzyż tak, jak ona niesie swój!”. Rakowycz Hlafira Ołeksandriwna (1831–1899) – siostrzenica Wasyla Tarnowskiego (starszego), siostra żony Mykoły Markewycza – Ulany Ołeksandriwny, wychowywała się w ich rodzinie. Z czasem mieszkała w Petersburgu u swojej krewnej Warwary Jakiwny Kartaszewskiej (1832–1902), z którą Szewczenko poznał się po powrocie z zesłania 14 kwietnia 1858 roku. Zapisał w Dzienniku: „Wieczorem Hryćko Hałahan poznał mnie z czernihowskimi ziomkami, z Kartaszewskimi. Nie manieryczne, miłe, prawdziwe ziomki”. Te słowa dotyczyły też Hlafiry Rakowycz (według rzadkiego świadectwa współczesnego, „chudziutka do przezroczystości, egzaltowana szlachcianka”), która mieszkała wtedy u Kartaszewskich. Właśnie u Warwary Kartaszewskiej poeta poznał na początku 1860 roku Łykerę Połusmak, która służyła jako jej pokojówka. O jego nieszczęśliwych swatach do Łykery opowiadano w „Słowie Proświty”, a teraz chcę skupić uwagę na praktycznie nieznanym momencie zapomnianych wspomnień Połusmak, które znalazł po pół wieku i opublikował pod tytułem „Narzeczona Szewczenki” ukraiński historyk sztuki Kost Szyroćkyj w „Literacko-naukowym biuletynie” (1911. T. 53. Ks. 2). Opowiadając o tym, kto, oprócz Szewczenki, bywał u Kartaszewskich, wymieniła nazwisko krytyka literackiego Pawła Wasyljowycza Annenkowa (1813–1887), rzucając mimochodem: „On ożenił się z tą, którą swatali za Szewczenkę”. Okazuje się, że „tą” była Hlafira Rakowycz, która w lutym 1861 roku wyszła za mąż za Annenkowa, co poświadczono, w szczególności, w „Małorosyjskim rodowodzie” Wadyma Modzalewskiego. Potwierdzających dokumentów dotyczących Łykerinej sugestii o tym „swataniu” nie ma, przynajmniej najmniejszych ruchów ze strony Szewczenki jednak nie było. Wszakże ufać Połusmak można, bo wiedziała o domowych planach Kartaszewskich i wprost wskazywała, że „swatanie” wynikało bezpośrednio z rodziny, być może takie nadzieje tylko żywiła Warwara Jakiwna… Przypomnę także, że Szewczenko jeszcze od początku lat 1840., kiedy Hlafirze ledwie spełniło się dziesięć lat, mimowolnie spotykał się w Petersburgu z niektórymi członkami wielkiej rodziny Rakowyczów. Oto w dzienniku znajomego poety, ukraińskiego historyka Mykoły Markewycza spotykamy zapis z 9 maja 1840 roku o przyjacielskiej kolacji w związku z jego wyjazdem na Ukrainę, na której było ponad 50 gości, w tym młody autor „Kobzara”. W wykazie gości na pierwszym miejscu stoją krewni: „Bracia i kuzyn – Rakowyczowie, Tarnawscy”. Nie ma żadnej potrzeby zagłębiania się w ten temat, za to uważam za konieczne wreszcie powiedzieć o tym, co nieodparcie wymaga włączenia artykułu o Hlafirze Rakowycz do „Szewczenkowskiej encyklopedii”. Rzecz w tym, że Taras Hryhorowycz podarował jej „Kobzara” w 1860 roku z dedykacją: „Hlafirze Aleksandrownie Rakowycz. Na pamiątkę T. Szewczenko”. Rybuszkin Mychajło Samsonowycz (1792–1849) – historyk-krajoznawca, dyrektor astrachańskich szkół, autor książki „Zapiski o Astrachaniu” (1841). W drodze z zesłania do Petersburga Szew-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

...czenko przybył najpierw 5 sierpnia 1857 roku do Astrachania, a już 9 sierpnia zapisał w Dzienniku: „Z pogłosek wiem o istnieniu książki pod tytułem »Opis miasta Astrachania«. Ale o zdobyciu jej tutaj, na miejscu, nawet nie ma co myśleć… A gdybym tak mógł mieć teraz w rękach tę książkę…” Chodziło o wspomniane wydanie Michaiła Rybuszkina z 1841 roku. Taras Hryhorowycz nawet odwiedził 12 sierpnia Astrachańską Bibliotekę Publiczną, ale „bibliotekarz… powiedział mi, że książki Rybuszkina »Opis miasta Astrachania« obecnie w bibliotece nie ma, znajduje się u księgowego Zarządu Opieki Publicznej Wasiljewa”. Następnego dnia Szewczenko udał się do biblioteki, „ponieważ księgowy Wasiljew wczoraj sam obiecał mi przedstawić książkę w bibliotece…” Wczorajszy zesłaniec przyszedł nie z pustymi rękami, lecz „z kawałkiem papieru i ołówkiem… do czytania”. Wasiljew jednak się nie pojawił, a 14 sierpnia poeta ponownie udał się do biblioteki, ta jednak okazała się zamknięta. Już w gniewie Szewczenko zapisał w Dzienniku: „I czemu ten Ryboczkin tak mi w zębach ugrzązł”… Historia ta przekonująco świadczy, że Taras Hryhorowycz najwyraźniej zainteresował się książką Michaiła Rybuszkina. Mniej niż dwa miesiące później Szewczenko z zainteresowaniem zapoznał się z książką regionalisty Mykoły Chramcowskiego o historii Niżniego Nowogrodu, w którym wówczas przebywał. W Dzienniku odnotował 9 października: „Książka dobra i dostatecznie zapoznaje z historią kraju i miasta”. Słusznie, że w „Encyklopedii Szewczenkowskiej” znajduje się notatka Hryhorija Zlenki o Mykole Chramcowskim; krótką wzmiankę zasługuje także Michaił Rybuszkin. Rodakow Paweł Iwanowicz (lata życia nieznane) – nie wiadomo także, dlaczego nie trafił do „Encyklopedii Szewczenkowskiej”. Po raz pierwszy o Rodakowie wspomniała w zaszyfrowanej formie Warwara Riepnina, która opowiedziała biografowi Szewczenki Michajłowi Czałomu o niepokojącym dla poety końcu marca – początku kwietnia 1847 roku: „Jeszcze zanim rozeszła się po guberni połtawskiej pogłoska o mającym nastąpić aresztowaniu Szewczenki, wielu ziemian, wielbicieli poety, bardzo się zaniepokoiło. Jeden z nich, drobny szlachcic ziemski, który mieszkał niedaleko Jahotyna, niejaki P-w, chciał wywieźć Szewczenkę za granicę pod pozorem swojego sługi i w tym celu szukał go u różnych ziemian; był, między innymi, także u Riepninych”. Minęło sto lat, a laureat Nagrody im. Szewczenki (1980) Petro Żur (1914–2002) w książce „Duma o Ogniu” (1985) skromnie poinformował: „Udało nam się ustalić, kim była ta szlachetna osoba, która pragnęła ocalić poetę. Był nim nie kto inny, jak dwudziestotrzyletni drobny szlachcic ziemski, sąsiad Riepninych, oficer artylerii Paweł Iwanowicz Rodakow, syn majora, uczestnika wojny ojczyźnianej 1812 roku, zwolnionego ze służby „z powodu ran”. Innych Rodakowów w Jahotynie i jego okolicach wówczas nie było”. Za tym wnioskiem stoją poważne poszukiwania w Połtawskim Obwodowym Państwowym Archiwum oraz w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym ZSRR w Moskwie… Półtora dziesięciolecia później Petro Żur wpisał ten niezwykle ciekawy fakt do swojej słynnej kroniki życia i twórczości Tarasa Szewczenki „Trudy i dni Kobzarza”, która ukazała się w języku ukraińskim już po jego śmierci11. Przedmowę do tego wydania napisał znany szewczenkolog Mykoła Pawlniuk (1934–2011), który od razu zwrócił uwagę badaczy i miłośników poety na wyjątkową postać Pawła Rodakowa w duchowo-biograficznej przestrzeni Kobzarza: „…Dziś, dzięki P. Żurowi, wspomnienie o tej szlachetnej osobie zasłużenie wchodzi w biografię Szewczenki”. Nie stało się tak, jak się spodziewano… Chociaż „Prace i dni Kobzarza” słusznie włączono do zamykającego tomu (2014) Pełnego zbioru dzieł Tarasa Szewczenki w dwunastu tomach, nazwisko Pawła Rodakowa pozostało, niestety, jedynie na kartach legendarnej pracy Petra Żura… Ciekawie byłoby dowiedzieć się, jak potoczyło się życie Pawła Iwanowicza, który mógł dożyć nawet progu nowego, XX wieku… Zapiera dech w piersiach od bujnych wyobrażeń, miraży fantazji i „naukowego, rozumowego myślenia” (Iwan Franko) na temat tego, co by było, gdyby ten niezwykły, awanturniczy plan Rodakowa się spełnił… Nie tylko biografia Szewczenki, lecz także historia Ukrainy byłyby inne… Proponuję jednak po prostu utrwalić nazwisko Pawła Rodakowa w encyklopedii. Skirmunt Helena (1827–1874) – malarka i mecenaska, bliska znajoma przyjaciela Szewczenki, polskiego historyka i malarza Bronisława Zaleskiego (1820–1880). Z tą kobietą Taras Hryhorowicz nie tylko się nie znał, ale też jej nie widział. Mimo to hasło w „Szewczenkowskiej encyklopedii” o niej jest konieczne, i oto dlaczego. W liście z 15 września 1857 roku do W. Kowtun. Portret T. Szewczenki. 2024 r. Szewczenki, który właśnie przybył do Niżnego Nowogrodu, Zaleski pisał: „Mam tu, to znaczy na Litwie, znajomą kobietę o zdumiewająco rozwiniętym poczuciu estetycznym, namiętną miłośniczkę sztuki… Posłałem jej dwie pierwsze sepie – »Córkę chiockiego garncarza« i scenę z »Kazarm«…”12. Zaleski donosił, że artystka nabyła te rysunki Szewczenki (dziś nieznane) i, wysoko je ceniąc, zauważyła „cudowny talent” autora. Szewczenko się zainteresował, o czym napisał do przyjaciela z Niżnego Nowogrodu 18 października 1857 roku, i choć ten list nie zachował się, z odpowiedzi Zaleskiego z 5 listopada dowiadujemy się, że był gotów zaprosić poetę do siebie w gości i zapoznać go z „ciepłymi sercami, które cię znają i kochają”: „…Zawiózłbym cię do mojej znajomej, o której tak pięknie mi piszesz… Chcesz znać jej imię i nazwisko? Imiona niczego nie uczą, ale nie chcę pozostawić twego życzenia niespełnionym13. Ta piękna kobieta, imieniem Helena Skirmunt, jeszcze młoda, bogata, otrzymała bardzo troskliwe wychowanie. Mąż jej jest młody i bystry, a ona go kocha i szanuje. Natura Heleny jest nieco ekscentryczna…” Zresztą najważniejsze, że Skirmunt to — „czysta, prosta, myśląca kobieta, która odczuwa i kocha wszystko, co wyszukane”. W tej sprawie Szewczenko zanotował w Dzienniku 15 listopada: „Otrzymałem list od mojego miłego Broni… chwała… Poleca mi jakąś swoją przyjaciółkę Helenę Skirmond, miłośniczkę wytwornych sztuk, marzycielkę i w ogóle kobietę ekscentryczną”. Szczegółowa biografia Heleny Skirmunt znajduje się w polskojęzycznej książce Bronisława Zaleskiego „Życie Litwinki” (1876), napisanej na podstawie jej dziennika i listów. Zatem przyjaciel Szewczenki sam pokazał, że imiona rzeczywiście wiele uczą… Moim zdaniem zwłaszcza te, które są godne wzmianki w encyklopedii. Sokołowski Fiodor Iwanowicz (lata życia nieznane) – z tą postacią w szewczenkoznawstwie mamy do czynienia z rzadkim zamieszaniem. Powiedzmy, że w akademickim wykazie dedykacji Tarasa Szewczenki na „Kobzarzu” z 1840 roku na drugim miejscu po Hryhoriju Kwitce-Osnowjanence znajduje się taka: „Na pamiątkę Fiodorowi Iwanowiczowi Sokołowskiemu. T. Szewczenko”. W komentarzu akademickim stwierdzono, że jest to rodak poety, z którym spotykał się w Petersburgu na początku lat czterdziestych XIX wieku, z odwołaniem do zapisu Szewczenki w Dzienniku z 2 lipca 1857 roku14. Rzeczywiście, tego dnia zesłaniec mimochodem wspomniał w Dzienniku swojego rodaka „takiego sobie Sokołowskiego”. Biorąc pod uwagę brak pełniejszych informacji, wystarczyłoby i tego… Jednak w komentarzu do wspomnianego zapisu w dziennikowym 5. tomie tego samego akademickiego wydania, wydanego w tym samym roku, podano zupełnie inną informację: „Sokołowski Mikołaj Pawłowicz – porucznik pułku ułanów gwardii cesarskiej. Szewczenko poznał go na początku lat czterdziestych i w 1842 r. namalował jego portret”. W 5. tomie „Encyklopedii Szewczenkowskiej” znajduje się hasło „Portret Mikołaja Pawłowicza Sokołowskiego”, w którym potwierdzono, że to właśnie „o rodaku M. Sokołowskim Szewczenko wspomniał w Dzienniku 2 lipca 1857 roku”15. Pewnie tak właśnie było… Wynika z tego, że Szewczenko zrobił dedykację innej osobie. Kim więc jest Fiodor Iwanowicz Sokołowski? Freiman Mykoła Osypowicz ([1829]–1892) – w 1878 roku został przydzielony do służby w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych z delegowaniem do Petersburskiego Komitetu Cenzury. Na początku grudnia 1879 roku mianowany cenzorem. Radca stanu. Lapidarna notka w formacie encyklopedycznym o cenzorach tekstów Szewczenki nie jest moim kaprysem. Powiedzmy, w „Encyklopedii Szewczenkowskiej” zamieszczono artykuły o współczesnych poecie cenzorach autorstwa Hryhorija Zlenka o Spyrydonie Pałauzowie oraz Wasyla Borodina o Aleksandrze Trojnickim. Warto odnotować jeszcze kilka nazwisk osób, które cenzurowały utwory Szewczenki i publikacje o nim, zwłaszcza po śmierci poety, w XIX i na początku XX wieku. Chodzi przede wszystkim o cenzorów-analityków, którzy głęboko rozumieli talent ukraińskiego Kobzarza i jego potężny wpływ na współczesnych oraz przyszły – na nienarodzonych jeszcze rodaków. I tu, oczywiście, nie sposób pominąć Freimana, który uważał Szewczenkę za „przecudownie utalentowanego i oryginalnego małoruskiego poetę”, zaznaczając, że po wydaniu „Kobzarza” ukraińscy ludzie uczynili tę nazwę jego własnym imieniem i uosobili w niej „ideę możliwości istnienia samodzielnej małoruskiej literatury”. Właśnie dlatego Freiman był szczególnie niebezpieczny, a jego pisemnym wyrokom niezmiennie przyklaskiwał Petersburski Komitet Cenzury. Na przykład we wrześniu 1891 roku Freiman stanowczo wystąpił przeciwko publikacji broszury z utworami Szewczenki – poematem „Katarzyna” i wierszem „Perebendia”, co natychmiast zostało poparte: „Komitet w pełni podziela stanowisko cenzora. Separatystyczne tendencje Szewczenki są zbyt znane, podobnie jak jego wpływ na Małoruś w kierunku separatystycznym”. Stale brano pod uwagę także oceny Freimana dotyczące ówczesnej postępowej literatury o Kobzarzu – bardzo wymowna okazała się jego relacja z 6 kwietnia 1888 roku dotycząca artykułu ukraińskiej działaczki społecznej i państwowej Zofii Ruszowej (1856–1940) „Kilka słów o poezji Szewczenki” do Chersońskiego zbioru literackiego „Step”, w którym cenzor stwierdził, że opierając się na utworach Szewczenki, „autorka oddziela Ukrainę od Rosji, z którą połączyła się w jedną nierozerwalną całość jeszcze za czasów cara Aleksego Michajłowicza”. Zdaniem Freimana artykuł Zofii Ruszowej zawiera „zniewagę godności narodowości rosyjskiej za niebywały ucisk Ukrainy”. Zapalczywy cenzor wezwał do zakazania całego zbioru, co też uczyniono. W następnym roku Freiman wystąpił przeciwko publikacji artykułu pisarza i dziennikarza Andrija Zarina „Taras Hryhorowicz Szewczenko”, poświęconego 75. rocznicy urodzin Kobzarza, wskazując, że autor faktycznie usiłuje zrealizować jego zamysł – „odrodzić życie duchowe Małorusi… przypominając chwalebny czas samodzielności…”: „…Pojawia się zasadnicze pytanie, czy celowe jest czczenie pamięci choć istotnie utalentowanego poety, który jednak nie raz był skompromitowany w sensie politycznym. Czy takie uczczenie nie będzie ustępstwem wobec żądań, które wysuwają ukraińcofile na wyraźną szkodę interesów narodowości rosyjskiej?” W rezultacie, zgodnie z propozycją Freimana, zezwolono opublikować jedynie portret Szewczenki. Moim zdaniem należy pozostawiać encyklopedyczne znaki pamięci w intelektualnej pamięci nowych pokoleń o niegłupich, ale wrogich imperialnych cenzorach utworów Szewczenki. 1 Mielnyczenko W. 80 imion i terminów do „Szewczenkiwskiej encyklopedii” / Szczegóły życia Szewczenki. Kijów: Lybid, 2021. S. 458–520. 2 Aleksiej Arakczejew (1769–1834) – minister wojny (1808–1810), następnie przewodniczący departamentu spraw wojskowych Rady Państwa; jego złowieszcza polityka weszła do historii pod nazwą „arakczejewszczyzny”, czyli policyjnego despotyzmu, tępej żołdackiej surowości, bezdusznej musztry i okrutnego tłumienia chłopstwa. 3 W rzeczywistości Ławzina zesłano o półtora tysiąca wiorst do powiatowego miasteczka Sengilej w guberni symbirskiej, a zmarł on w Symbirsku. 4 Chodziło o to, że dworzanin Arakczejew był faworytem Aleksandra I. 5 Ostermann-Tołstoj Aleksandr Iwanowicz (1770–1857) – hrabia, od 1814 roku adiutant generalny Aleksandra I. 6 Kijewskaja starina. 1896. Nr 6. S. 360–361. 7 Taras Szewczenko. Pełne zebranie utworów w dwunastu tomach. T. 6. Kijów: Naukowa Dumka, 2003. S. 555. 8 Szczegółowo zob.: Mielnyczenko W. Taras Szewczenko: „To ot wam »swiaczenaja woda«; napisane panienką, i to jeszcze dobrą…” // Słowo Proświty. 2023. 26 października – 1 listopada. 9 Już wcześniej musiałem proponować nazwisko tej kobiety ze starego kozackiego rodu do „Szewczenkiwskiej encyklopedii”, ale udało się zebrać więcej informacji o niej. 10 Mielnyczenko W. Taras Szewczenko: „Ożeńcie Likerię z Tarasem…” // Słowo Proświty. 2020. 16–22 lipca. 11 Żur P. Trudy i dni Kobzarza. Kijów: Dnipro, 2003. S. 154. 12 Bronisław Zaleski był pośrednikiem w rozpowszechnianiu i sprzedaży rysunków Szewczenki. 13 Pełna, wszechstronna charakterystyka kobiety zajmuje prawie połowę dużego listu, a w druku stanowi około 40 wierszy. 14 Taras Szewczenko. Pełne zebranie utworów w dwunastu tomach. T. 6. S. 546. 15 Encyklopedia Szewczenkiwska w 6 t. T. 5. Kijów, 2015. S. 881.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

trzech królowych. Niczym dwie nieprzejednane twierdze, z których żadnej nie da się wziąć szturmem. Pod zewnętrznym spokojem Elżbiety ukryte są strach przed niepewnością, kompleksy niższości wobec postaci Stuart. Maria zaś podstępem i manipulacjami próbowała znaleźć kluczyk do serca rywalki. Obie władczynie zachowują się skrajnie nienaturalnie, ich ruchy są ostre i nerwowe, spojrzenie i mowa urywana oraz napięta. Wydaje się, że kobiety są swoim alter ego. Jednak wewnętrzna siła Marii wzięła górę nad zewnętrzną władzą Elżbiety. Królowa drżała od niezwyciężonych energii rywalki. Godność trzymania korony nawet przed strachem przed egzekucją są właściwe dla Stuart. I pomimo wszystkich upokorzeń, które wyrywały się z ust Elżbiety, Maria była niewzruszona, nie opuszczając głowy, przypomniała rywalce jej nieprawowite pochodzenie, nie bojąc się fatalnych skutków dla siebie. Spotkanie ostatecznie złamało ducha i pewność Elżbiety. W drugiej części bohaterka pojawia się przed widzem w bieliźnie. Przez ciało królowej przechodzi prąd i zmusza do drżenia ze strachu. Twarz blada, głos histerycznie przejmujący. Wydaje się, że królowa lada chwila straci kontakt z rzeczywistością i oszaleje. Dotarły do niej plotki o zdradzie Leicestera z Marią. Bohaterka przypomina prostytutkę, którą cynicznie wykorzystano i porzucono, drwiąc z niej. Wszyscy, oprócz Elżbiety, pojawiają się na początku drugiej części na proscenium w wykwintnych królewskich szatach. Na twarzach aktorów białe maski z makijażu, a na głowach – luksusowe barokowe peruki. Przypominają porcelanowe lalki w rękach, a raczej w głowie Elżbiety. Obecność bohaterów wokół królowej przypomina dokuczliwe paranoiczne myśli, które huczą w jej głowie. Elżbieta stoi bez ubrania, boso, bez peruki, a jej makijaż rozmył się czarnymi strumieniami po twarzy. Kobieta w rozpaczy ucieka ze sceny, wyłączając światło. Królowa przerwała grę, aby podjąć decyzję. Po krótkiej pauzie wraca na scenę w luksusowej sukni i koronie, ogłaszając publicznie straszny wyrok. Stawiając kropkę w historii i biorąc rewanż jako królowa i jako kobieta. Stuart przyjmuje wieść o śmierci godnie – jako uwolnienie od zdrady, od życia pełnego intryg i sporów. Jak przystało na królową, bawi się i ucztuje przed egzekucją. A w finale patrzy w oczy Leicesterowi, który przyszedł po nią z mieczem. Za szybą więziennej celi pojawiają się królowe – dwie kobiety: bezgłowy posąg – obraz martwej Marii Stuart – i Elżbieta w czarnej masce i czarnych rękawiczkach. Ukrywszy twarz, królowa-złodziejka znajduje się w więzieniu własnego strachu i grzechu. Jej ręce stukają o szybę, próbując rozbić ją i znaleźć wyjście z więzienia. Celę wypełnia gęsty trujący gaz, który dusi i powoli zabija Elżbietę. Zabieg wyobcowania w spektaklu, który stosuje reżyser za pomocą postaci Błazna, tworzy żywy interaktywny mostek w komunikacji między widzem a aktorami, pozwala spojrzeć na widowisko pod kątem widzenia gry w samej grze, w sposób zdystansowany, jakby to była kontynuacja przypowieści, którą opowiedział na początku Ktoś. Sami bohaterowie stają się zakładnikami gry, w którą grają, i wyjścia z niej nie znajdują, ponieważ królewski system dyktuje swoje okrutne zasady, w których nie ma żadnych kompromisów. Zatem pytanie pozostaje otwarte: jak stać się smokiem, żyć i tworzyć w przestrzeni tworzenia bez wojen i sporów i nie schodzić w przestrzeń walki i cierpienia. I czy jest miejsce na ludzkie słabości w królewskich pałacach? formacie spektaklu semi-stage z mizanscenami, tańcami, kostiumami i orkiestrą, ale bez ciężkich dekoracji. Realizatorzy stworzyli podium-pokój głównej bohaterki, w roli której – laureatka międzynarodowych konkursów Julia Antonowa. Druga premiera – suita „Ptaki” O. Respighiego. Ten niewielki objętościowo utwór transformuje pięć kompozycji XVII i XVIII w. na klawesyn lub lutnię w nowy czarujący utwór orkiestrowy ze specjalnie stworzonym kontentem wideo. Oba utwory zabrzmiały w wykonaniu orkiestry symfonicznej „Wschód Opera” pod batutą zasłużonego działacza sztuki Ukrainy Jurija Jakowenki. Reżyser – zasłużony działacz sztuki Ukrainy Armen Kałojan. Na podstawie materiałów MKiP

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Ruch królowej

Anhelina WELYKA Zdjęcie ze strony teatru Tragedia zaczyna się od komicznej uwertury w wykonaniu Iwana Szarana. Jego bohater o imieniu Ktoś bystro improwizuje z widzami, niewybrednie prosząc o filiżankę kawy i szukając swojego miejsca na sali. Bohater przypomina dziwacznego komika, który intryguje metaforyczną przypowieścią o trzech zwierzętach: pokornym osiołku, agresywnym lwie i mądrym smoku. Komediant porównuje zwierzęta do stanów ludzkiej świadomości. Osiołek żyje w przestrzeni cierpienia, lew w przestrzeni wiecznej walki, a smok lata w przestrzeni tworzenia i daruje ludziom unikalną twórczość. Bystry błazen proponuje spojrzeć na świat monarchów pod kątem przypowieści i dowiedzieć się, czyje tam miejsce wielkim smokom, czy w królestwie żyją sami tylko lwy i pokorne osiołki. Dwupiętrowa konstrukcja z metalu i szkła (scenograf Petro Bohomazow) przypomina wielkie akwarium, celę, gdzie za szklanymi witrażami uwięziono Marię Stuart (Anżelika Sawczenko). W prostym, niekrólewskim stroju pozuje, niczym skamieniały posąg, z elektroniczną bransoletką na nodze. Spojrzenie królowej jest matowe i ponure. Wydaje się, że jest już martwa lub półmartwa, jej plastyka jest powolna, zahamowana. Stuart przypomina senną muchę, która nijak nie może obudzić się z długiego zimowego snu. Miniaturowa dziewczynka z długimi rudymi lokami, piękna porcelanowa lalka z wykwintnymi manierami i pełnymi gracji ruchami. Mając silne wnętrze, Stuart zawsze pozostaje niezwyciężona i stanowi zagrożenie oraz postrach dla wrogów. Serce królowej zajęte jest tylko jednym mężczyzną – Leicesterem. Właśnie jego pokochała jeszcze w młodych latach, ale mężczyzna wybrał karierę i perspektywy w przeciwwadze do miłości. Miłość pozostawiła ślad w sercu Stuart i mimo wszystkich przeszkód imperatorowa ma nadzieję na pomoc Leicestera. Nie dlatego, że wierzy w niego, boi się i pragnie ratunku, a dlatego, że czeka na przejawy wobec niej jako ukochanej kobiety i woli właśnie jego ingerencję w los. Stawszy się zakładniczką władzy, zaszczytów i własnej korony, Maria jest gotowa wyrzec się wszystkiego w imię prawdy i istoty, w imię miłości, ale dobrze rozumie, że to niedopuszczalny luksus dla królowej. I dlatego Stuart godnie i majestatycznie wytrzymuje wszystkie swoje próby, odosobniona i chłodna patrząc w oblicze fatum, śmiało i niepokornie tańczy i śmieje się wrogom na złość. Ubiór bohaterów w pierwszej części nie przypomina królewskiego. Szare niepozorne koszule, spodnie, żakiety, szorty i spódnice, brak makijażu napomykają o tym, że wydarzenia dzieją się w naszych czasach, z takimi samymi zwykłymi ludźmi, jak i my. Nawet bohater o imieniu Ktoś, wyszedłszy na scenę z widowni w dziwacznych spodniach, kolorowych okularach i z puszystym swetrem w ręku, organicznie wpisał się w przestrzeń sceniczną. Niczym wierny królewski pies, odwieczny sługa, błazen na dworze królowej – Ktoś pewnie i desperacko, z humorem i ironią broni praw swojej władczyni. Od samego początku spektaklu aż do jego zakończenia błazen pozostaje najbliższym przyjacielem i towarzyszem Stuart, a przed egzekucją kobiety jeszcze jej spowiednikiem, odpuszczając królowej ostatni grzech – miłość i zaufanie do Leicestera. Na dachu szklanej celi umieszczony jest tron królowej Elżbiety. Imperatorowa (Tetiana Michina) pojawia się w otoczeniu świty. Postawna, wysoka, z żelazną królewską postawą i arystokratyczną gracją kobieta pewnie i majestatycznie trzyma się na tronie. Obok królowej – wierny i niezawodny faworyt Leicester. Z mężczyzną łączą ją nie tylko sprawy państwowe, ale i związek miłosny. Bohater zdecydowanie i rozważnie wpływa na decyzje imperatorowej, narzucając jej spotkanie ze Stuart, tym samym narażając Elżbietę na niebezpieczeństwo. Królowa rozumie, że to ryzykowny czyn, lecz pragnienie wywyższenia się nad rywalką, wskazania biedaczce miejsca, poczucia się zwyciężczynią w kobiecym pojedynku podżegają Elżbietę do zdecydowanych działań. Leicester (Akmal Hurezow) – chłodny, rozważny i ostrożny mężczyzna. Ze wszystkimi dworzanami zachowuje się niezwykle delikatnie i powściągliwie. Bohater, niczym szary kardynał, podejmuje wszystkie ważne decyzje i jednocześnie pozostaje poza uwagą publiczności. Jeszcze za młodu pokochał Stuart i zamienił ją na status i władzę, wybierając relacje z Elżbietą. Jego serce ostatecznie stało się czerstwe i chłodne, a rozum ostry i wykalkulowany. Za mocną posturą, przyjemnym wyglądem i rycerskimi manierami bohater udanie ukrywa podstępne motywy oraz obsesyjne pragnienie trzymania władzy w swoich rękach i kontrolowania jej absolutnie. W imię tego mężczyzna przebiegle i mistrzowsko wykorzystuje relacje z Elżbietą, tym samym upokarzając królową jako kobietę. Mortimer (Witalij Ażnow) – naśladowca i rywal Leicestera o serce królowej. Młody, zapalony, niedoświadczony młodzieniec, żarliwie i fanatycznie próbuje wejść na listę faworytów królowej. Chłopak z gołym torsem wspina się na szczyt metalowej konstrukcji do tronu królowej, kusząc ją młodością i urodą, na co w odpowiedzi otrzymuje od Elżbiety niejednoznaczne aluzje o charakterze intymnym oraz tajne polecenie zabicia Marii Stuart. Spotkawszy się z Marią, młodzieniec traci głowę od kobiecych czarów królowej i żarliwie pragnie służyć kobiecie, aby uwolnić ją z kajdan, żeby ta zajęła miejsce Elżbiety. W zapale uczuć młodzieniec proponuje królowej ucieczkę, jednak Stuart odmawia chłopakowi, oddając się w ręce fatum. Straciwszy nadzieję i sens istnienia, Mortimer wspina się na górę metalowej budowli i zakłada na siebie czarny worek, wyrównując rachunki z życiem i wypowiadając ostatni monolog o miłości do Stuart. Na dole pojawia się garderoba, gdzie rozwieszone są czarne pokrowce na ubrania, niczym symbole wykorzystanych zasobów, nieboszczyków, którzy oddali swoje życie dla bezpieczeństwa imperatorowej. Kulminacją spektaklu jest spotkanie. W stołecznym teatrze imienia Iwana Franki odbyła się premiera spektaklu „Maria Stuart” według sztuki Friedricha Schillera. Przekład z niemieckiego wykonał Jurij Korecki. „Maria Stuart” w reżyserii Iwana Urywskiego – to ponadczasowa historia o wewnętrznym konflikcie człowieka między sumieniem a podłością, godnością a zdradą, miłosierdziem a okrucieństwem. Między samowolą a człowieczeństwem. O wyborze, którego dokonujemy codziennie, tym samym wybierając los, drogę i własną przyszłość.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

„Artystyczna twierdza”

19 maja odbyło się czerwone wydarzenie w ramach Ukraińskiego art-hubu „Artystyczna twierdza” – projektu Ministerstwa Kultury i Polityki Informacyjnej Ukrainy. W ramach festiwalu KharkivMusicFest odbyła się premiera „Koncertu ptasiego”, przygotowanego przez artystów Charkowskiego Narodowego Akademickiego Teatru Opery i Baletu im. M. W. Łysenki. Złożyły się na niego dwa interesujące utwory: jeden z najsłynniejszych opusów kompozytora epoki baroku G. Telemanna „Kantata kanarkowa” oraz suita wiodącego włoskiego kompozytora-symfonisty XX wieku O. Respighiego „Ptaki”. Kantata została przedstawiona w

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

W niewoli wewnętrznych demonów

Eduard OWCHARENKO Zdjęcie ze strony teatru – „Otello” to historia o nieufności. Niepewność, wątpliwości generała czynnej armii co do swojego otoczenia, opisane przez Szekspira, naświetlają jakąś głęboką destrukcję w społeczeństwie oraz w relacjach z bliskimi ludźmi – zaznaczył reżyser spektaklu Dawid Petrosjan. – Ważne, że wydarzenia sztuki zaczynają się od zwycięstwa w wojnie. Zaraz po nim jeden z bohaterów próbuje wybić sobie miejsce pod słońcem – drogą intryg, oszczerstw, podburzania społeczeństwa. I, właściwie, ofiarą tej mistrzowsko rozegranej partii staje się generał, który to zwycięstwo odniósł. Nie chcę mówić, że dziś ta historia jest prorocza, ale to poważne ostrzeżenie, powód do zastanowienia się nad problemem zaufania do siebie nawzajem i nad tym, jakie wyzwania czekają nas po Zwycięstwie. Ale to tylko pierwszy plan tej historii, wszak utwory Szekspira są polifoniczne, wielowarstwowe, jest w nich niemało aluzji. Dla mnie, na przykład, ciekawsze od konfliktów obyczajowych czy politycznych są zderzenia różnych przejawów ludzkiej natury. Tutaj dzieje się to na poziomie egzystencjalnym. Otello konfliktuje nie z innymi bohaterami, a z samym sobą. Bitwa odbywa się wewnątrz człowieka: ufać czy nie ufać? Swoją drogą, w niektórych interpretacjach Jago tłumaczy się jako Ego. Czyli można powiedzieć, że jest on częścią samego Otella – uosobieniem nie najlepszych cech ludzkiej istoty. Podczas gdy Desdemona naświetla ludzkie cnoty, wysokie ideały, które również są obecne w Otellu… Zatem można powiedzieć, że to walka głównego bohatera ze swoimi wewnętrznymi demonami. A oto co opowiedzieli wykonawcy głównych ról. Ołeksandr Jacentiuk, wykonawca roli Otella: „Wziąć udział w tym projekcie zaprosił mnie Dawid Petrosjan. Poznał nas aktor Teatru Franki Iwan Szaran na jednej z imprez. Zgodziłem się na tę pracę, bo już widziałem niektóre prace Dawida. Trzeba było zrozumieć, jakimi kategoriami on myśli. On jest wielkim eksperymentatorem, wiele chce spróbować, a na końcu zostaje tylko to, co najciekawsze. Z Petrosjanem ciekawie się pracuje. W pewnym momencie daje on aktorowi dużo powietrza po to, by spojrzeć na niego. Proponuje coś nowego, żeby zobaczyć, jak mu to wychodzi. Tak krok po kroku poznawaliśmy się nawzajem. Znajomość się udała. Dla mnie był to dobry okres pod względem nowych odkryć. W każdej roli zawsze jest część ciebie. Pytanie w tym, co nowego znalazłeś i czy zdążyło to przyjąć się w twoim organizmie w odniesieniu do tej czy innej roli. W Otellu jest gdzieś 10-15 procent mojego doświadczenia, które zdołałem przetransformować, żeby to nie byłem właśnie ja, a mógł myśleć jego kategoriami. Jeszcze kiedy studiowałem na uniwersytecie, dużo pracowałem nad tą sztuką. Pewnie to pomogło w nowej pracy. Nie traciłem dużo czasu, żeby rozeznać się szczegółowo. Jako zaproszony artysta przyszedłem do już gotowego zespołu. Czasami bywa ciężko zintegrować się z taką przestrzenią. A tym razem szybko ułożyły się u nas szczere, przyjazne relacje. Nie trzeba było odrywać się od pracy przez jakieś osobiste nieporozumienia. Etyka aktorska w Teatrze Łesi Ukrainki jest na wysokim poziomie. Nie mam tak dużego doświadczenia w pracy w teatrze. To było siedem lat temu, do tego w innym kraju. Więc miałem dużą przerwę. Rozumiem, że w tę pracę można będzie jeszcze wiele wnieść. Uważam, że nie można się fiksować na jakimś punkcie, kiedy wydaje się, że wszystko wychodzi i już wszystko jest dobrze. Spektakl musi rosnąć, a absolutną doskonałość można widzieć tylko gdzieś daleko w perspektywie i do niej dążyć. Jednak myślę, że za każdym następnym razem spektakl będzie stawał się lepszy. U Dawida Petrosjana było zderzenie kilku teatrów – psychologicznego i plastycznego. Na ile się to udało – musi sądzić widz. Jeden z teatrologów odnotował dokumentalne istnienie Otella na scenie w tym spektaklu. I poprosił, żeby ta dokumentalność nigdzie nie znikała, bo ona pracuje na ogólny przekaz. Trzeba ten spektakl doprowadzić do wysokiego poziomu, żeby chodzili na niego widzowie. Myślę, że czas postawi wszystko na swoje miejsca. A jeśli wszystko ułoży się dobrze, to w przyszłości można rozważać inne warianty współpracy z Teatrem Łesi Ukrainki. Obecnie mam dwa nowe projekty w kinie, do których się przygotowuję”. Ołeksandr Formanczuk, artysta ludowy Ukrainy, wykonawca roli Jago: „Kiedyś dawno zapraszał mnie do Teatru Łesi Ukrainki Kyryło Kaszlikow na rolę Tybalta. Miał pomysł wystawić spektakl „Romeo i Julia”. Według jego zamysłu role Montekich mieli wykonywać aktorzy z tego teatru, a Kapuletich – z Teatru Franki. Jedni rozmawialiby w języku rosyjskim, inni – w ukraińskim. Ale wtedy nie wyszło. A tym razem do roli Jago zaprosił mnie reżyser Dawid Petrosjan. Pierwszym spektaklem, który Dawid wystawiał w Teatrze Franki, była „Ziemia” według Olhy Kobylańskiej. Tam grałem starszego syna Mychajła, a moja żona Ksenija Basza – moją ukochaną Annę. W zeszłym roku zaangażował mnie w spektaklu „Wizyta”. I oto zaprosił na nową inscenizację. Dawid jest niezwykle utalentowanym reżyserem, płodnym, myślącym. On dużo czy- imienia Hryhorija Werowki, soliści baletu Narodowej Opery Ukrainy, artyści oraz kierownik Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Iwana Franki. „Właśnie wy zapaliliście ogień w sercach tych ludzi. Właśnie wasz ogień dziś grzeje naszą duszę, zmusza cieszyć się z ukraińskiej kultury, z naszej sztuki. Działania dyplomacji kulturalnej, które demonstrujecie, warte są wpisania do podręczników. To wzorzec tego, jak trzeba nieść ukraińską kulturę za granicą. Dziś demonstrujecie przywództwo w tym, jak warto nieść ukraińską sztukę, ukraińską muzykę i ukraiński taniec światu” – powiedział p.o. Ministra Kultury i Polityki Informacyjnej Ukrainy Rostysław Karandiejew, zwracając się do jubilata. Według materiałów MKiP, dużo ogląda, niekonwencjonalnie myśli. Aktywnie szuka dramaturgii dla nowych inscenizacji. Śledzi nowości literackie, które ukazują się zarówno na Ukrainie, jak i za granicą. Dawid potrafi ryzykować w swoich inscenizacjach. Ale to ryzyko jest zawsze wyrafinowane, wyważone i piękne. Potrafi oddychać współczesnym światem i być głębokim. Rola Jago stała się dla mnie zaskoczeniem. Ponieważ już od 20 lat gram bohaterów społecznych, przeważnie pozytywne postacie. Ale ogólnie ten pomysł bardzo mi się spodobał. Zrozumiałem, że to dla mnie wyzwanie. A ja lubię wyzwania. Postać warto badać ze wszystkich możliwych aspektów. Moim zdaniem, jeśli usprawiedliwiasz go czysto jako adwokat, to zamykasz inne drzwi. Bo patrzysz tylko pod jednym kątem – adwokata, obrońcy tej roli. Możesz patrzeć także z ławy przysięgłych, i jako adwokat, i jako prokurator, i jako strona oskarżona. Każda postać to człowiek, który ma pewne wady, swoje dominanty. Jeden człowiek w działaniach przedkłada negatyw, inny – pozytyw. Mój bohater jest absolutnie dokładnie opisany czarno na białym. Mówi: „Będę się mścił” – świadomie wybiera pozycję zemsty. Przy tym inni mówią o nim – szlachetny Jago, szlachetny wojownik, uczciwy. Nikt nie mówi nic złego. I w tym momencie, kiedy Otello mianuje porucznikiem nie Jago, tego zżera żółć. Mówi: „Nie. Tak nie będzie. Będziesz za to odpowiadał i będziesz żałował. A ja będę patrzył, jak cierpisz”. To absolutnie świadomy czyn dorosłego człowieka, który już nie może powiedzieć: „Oj, wybaczcie, nie wiedziałem, że to źle”. Więc jakim adwokatem tej postaci można być? Wybrał podłe działania, by niszczyć ludzi, ich losy… Praca w zespole Teatru im. Łesi Ukrainki była wspaniała. Przychodziłem do teatru i od razu – do sali prób. Wychodziłem stamtąd tylko na 10-minutową przerwę, żeby wypić kawę. Potem znów biegłem na próby. Ogólnie panowała twórcza, pracowita atmosfera. W postaci Jago niczego zmieniać nie planuję. Po prostu będę, jak to mówią w naszym zawodzie, szlifować i udoskonalać. Zaczyna się okres niuansów. Podczas tego etapu robisz to, czego nie zawsze możesz zrobić na próbach. Kiedy płynnie przechodzisz przez rolę, pojawia się zupełnie inny posmak, zupełnie inne odczucie liniowości i ciągłości postaci. Niektóre rzeczy przychodzą same, swobodnie. Myślisz, fantazjujesz, jak zrobić lepiej. A postać sama cię pogania i dyktuje, co trzeba robić. I w tym procesie najważniejsze, żeby nie przegapić, nie przespać, a zaufać przestrzeni. Możesz tak się zamknąć, na czymś zafiksować i nie zobaczyć, co oferuje ci twoja przestrzeń – żywe środowisko naszego świata, które odpowiada na każdy impuls naszego bicia serca. Są rzeczy, które powstają spontanicznie i spontanicznie wzywają w podróż. Jeśli idziesz za tym impulsem, ufając mu, plus wspierasz swoją postać, to możesz odkryć dla siebie wiele rzeczy. Odkrywać w każdym spektaklu takie możliwości, o których nie mogłeś nawet pomyśleć. Kontynuuję występy w projekcie telewizyjnym „Kod”, ale niczym nowym się na razie nie zajmuję. Ponieważ mam małą córeczkę, ma dopiero cztery miesiące. Chcę więcej czasu poświęcić rodzinie. Kiedy wypuszczaliśmy „Otella”, to prawie jej nie widziałem. Przychodziłem późno, kiedy już spały, a budziłem się wtedy, kiedy córeczka spała. Bardzo mi ich brakowało”. Jurij Djak, zasłużony artysta Ukrainy, odtwórca roli Kasja: „Po raz pierwszy przeczytałem tragedię „Otello” jeszcze w czasach studenckich. Oczywiście, przeczytałem ją ponownie przed rozpoczęciem pracy nad nowym spektaklem. To historia, która będzie aktualna zawsze – zawiść, zazdrość. Z reżyserem Dawidem Petrosjanem pracowałem po raz pierwszy. To cenne doświadczenie. W ciągu dwóch i pół – trzech miesięcy musieliśmy zrobić spektakl. Ciekawym było jego podejście do pracy. Również pożytecznie było obserwować to, co robi Dawid, bo ja też mam doświadczenie reżyserskie. Ciekawie jest patrzeć, jak buduje próby, jak komunikuje się z aktorami. Oczywiście, podczas tworzenia spektaklu wnosiłem propozycje. To zwykły proces: coś proponuje reżyser, coś – aktorzy. Coś jest przyjmowane, coś nie, leży lub nie leży na sercu. Z Ołeksandrem Formanczukiem wcześniej występowaliśmy w kinie, z Ołhą Hołdys (odtwórczyni roli Desdemony) pracowaliśmy jako z choreografem, a doświadczenie wspólnej pracy na scenie było po raz pierwszy. Również po raz pierwszy grałem z Ołeksandrem Jacentiukiem. Pracowało się z nimi spokojnie, łatwo. Powstał dobry zespół, który, moim zdaniem, nieźle sprawdził się na scenie. Jeśli chodzi o moją postać. Są zaproponowane okoliczności, jest wypisany bohater Kasjo. Trzeba go przeżyć, a potem już dodawać coś od siebie. Oczywiście, moje serce i dusza będą wcielać te zaproponowane okoliczności, które dał Szekspir. Każdy nowy spektakl to praca nad rolą. Wychodząc z tego, jak powstawała ta inscenizacja i jak krótki był termin prób, jestem zadowolony. Będę szedł dalej. Teraz pracuję w teatrze nad „Wyspą skarbów”, będę miał tam ciekawą rolę”. W publikacji wykorzystano materiały ze strony Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Łesi Ukrainki. Nowe spojrzenie na światowej sławy dzieło zaprezentowano w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym imienia Łesi Ukrainki. Niedawno odbyła się tu premiera tragedii „Otello” Williama Szekspira.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Koncert legendy

19 maja w Pałacu „Ukraina” odbył się grandiozalny gala-koncert Narodowego Zespołu Tańca im. Pawła Wirskiego, poświęcony wybitnemu ukraińskiemu choreografowi Myrosławowi Wantuchowi. Dyrektor generalny Narodowego Zespołu im. Pawła Wirskiego, Bohater Ukrainy Myrosław Wantuch obchodzi podwójny jubileusz. Artysta Ludowy Ukrainy świętuje swoje 85. urodziny oraz 45 lat na stanowisku kierownika jednego z najlepszych zespołów tanecznych kraju. Jubilata pozdrowili popularne gwiazdy show-biznesu i znani ludzie kraju. Wśród nich: Iryna Bilyk, Pawło Zibrow, Ołeksandr Ponomariow, Zespół Sił Zbrojnych Ukrainy, Chór

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

ten projekt będzie rozwijany i stale uzupełniany. Musimy zagłębiać się w duszę poprzez oczyszczenie, przez emocję, która nikogo nie pozostawi obojętnym. To modlitwa do ukraińskiej matki-obrończyni, matki, która niestety straciła na wojnie swojego syna. Matki, która rodzi dzisiaj, w okresie wojny, i martwi się o los dziecka. A także matki, która poczuje smak zwycięstwa i „Wiśnie w ogrodzie mamy” A. Horczynskiego i M. Lukiwa, „Pieśń o matce” I. Karabycia i B. Olijnyka, „Pieśń o ręczniku” P. Majborody i A. Malyszki, „Dwa kolory” O. Biłasza i D. Pawłyczki, „Żegnała matka” I. Szamo i W. Kurińskiego oraz inne. Wśród premierowych numerów zaprezentowano kompozycję do tekstu Marii Matios „Mamy” w wykonaniu studentów trzeciego roku aktorstwa KNU TKiT im. I. Karpenki-Karego (reżyser kompozycji Stanisław Iwanow, pracownia nar. art. Ukrainy Bohdana Strutyńskiego), „Pieśń o rodzinnym progu” (muzyka L. Dyczko) oraz „Słyszysz, mamo” (muzyka O. Złotnyka). Burzliwe oklaski wdzięczna publiczność podarowała artystom ludowym Ukrainy Ołeksandrowi Trofymczukowi, Serhijowi Awdiejewowi oraz Serhijowi Pawlinowowi; zasłużonym artystom Walerii Tulis, Tamarze Chodakowej, Ałewtynie Nahli, Wołodymyrowi Odrynskiemu, Lubowi Dobronożenko, Dmytrowi Szaraburinowi, solistom-wokalistom teatru Marijanie Bodnar, Katerynie Łewyckiej, Wiktorii Buseł, Olenie Hałuszce, Tamile Hodeniuk, Ołeksandrowi Kyrejewowi, Ołeksijowi Kyryłowowi, Maksymowi Hari, Witalijowi Iwanowowi, Dmytrowi Kyforukowi i innym; a także studentom trzeciego roku aktorstwa Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji im. Iwana Karpenki-Karego, chórowi i orkiestrze teatru. Oprócz tego warto odnotować udział w przygotowaniach do tego wydarzenia dyrygenta-inscenizatora Serhija Didka, baletmistrza-inscenizatora Wadima Prokopenki, chórmistrza-inscenizatora Maksyma Kowalczuka. Osobne słowa podziękowania dla dyrygentów Swiatosława Łytwynenki i Jarosława Blyzniuka. A koncert zakończono pieśnią „Ukraina” do słów i muzyki Tarasa Petrynenki, wszak Ukraina to nasza wielka Matka.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Ogrzać ją miłością

Jedną z atrakcji Narodowej Operetki są różnorodne koncerty tematyczne, które cieszą się szczególną popularnością wśród widzów. Już po raz drugi, tym razem w Światowy Dzień Wyszywanki, odbył się tu wyjątkowy projekt muzyczny „Matka”, w którym zawarto kod wszechogarniającej miłości do matki-kobiety, matki-strażniczki, matki-Ukrainy. Na sali obecne były matki ukraińskich bohaterów, którzy dziś bronią naszej ziemi. Eduard OWCHARENKO – Filozofia tego projektu polega na tym, że zanurzamy się w potężny melos pieśniarski, poświęcony Ukrainie, ukraińskiej matce, który jednoczy nas wszystkich wokół jednego pragnienia – Zwycięstwa! – podkreślił Bohdan Strutyński, dyrektor generalny – kierownik artystyczny teatru. – Mama to najcieplejsze ciepło na świecie! Dziś mama-Ukraina potrzebuje naszego ciepła. Musimy ogrzać ją naszą miłością, naszą codzienną pracą. Musimy kochać, a nie zdradzać. I jednoznacznie wierzyć w nasze Zwycięstwo! Jeszcze w zeszłym roku Bohdan Dmytrowycz opowiadał, że od dawna marzył o zrobieniu tak pięknego wieczoru – pieśni o ukraińskiej matce. Ale to nie są po prostu pieśni o mamie, to także o matce-Ojczyźnie, matce-strażniczce rodu, matce – naszych korzeniach, naszym rodzinnym domu. Mamy wielki dorobek pieśniarski. I zawsze możemy w pieśni znajdować jakieś nowe sensy. Dziś na Ukrainie słowo „matka” brzmi przede wszystkim jako nasza ziemia. Podziękował zespołowi, który reaguje na nowe pomysły. Wyraził nadzieję, że ten projekt stanie się jedną z marek teatru. Tak samo jak „Wieczór musicalu”, „Strauss w operetce” i inne. Powrót syna z frontu. To matka, która rodzi, której nie sposób zdradzić. To matka Ukraina, nasza ziemia! Koncert prowadziła i wszystkie autorskie teksty przygotowała artystka ludowa Ukrainy Wałentyna Donczenko-Butkowśka. Według niej, tego wieczoru artyści starali się wyśpiewać hosannę najważniejszej osobie na ziemi, strażniczce, która podarowała nam życie. Nie bez powodu na Ukrainie mówią: Bóg nie był w stanie wszędzie zdążyć, więc stworzył mamę. Dla aktorów szczęściem jest to, że widzowie tego wieczoru byli z Kijowską Operetką. Również z jej ust popłynęły słowa podziękowania dla Sił Zbrojnych Ukrainy, dzięki którym ludzie mieli możliwość zebrać się na ten koncert. Wśród gości byli wojskowi, których często zaprasza się tutaj na koncerty i spektakle. A matczyne serca zamarły w oczekiwaniu na dzieci z wojny. Mówią, że anioły nie istnieją. Nieprawda! Po prostu na ziemi nazywają je Mama… Koncert rozpoczęto pieśnią „Oj chodyt’ son” do muzyki B. Latoszynskiego. Szczególnie przejmująco tego wieczoru brzmiały „Pieśń o matce” I. Karabycia i B. Olijnyka, „Ave Maria” W. Samofałowa, „Czornobrywci” W. Wermenycza i M. Synhajiwskiego, „Roste cze-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Apel do naszych czytelników, prenumeratorów, członków Proświty

Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami – tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” – 30617

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWITA» imienia TARASA SZEWCZENKI ZAPOWIEDŹ

Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn