Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

UNIKALNE WYDANIE Z HISTORII UKRAIŃSKIEJ NAUKI

Слово Просвіти, №21 за 2007 рік

Ludmiła IWANNIKOWA, kandydat nauk filologicznych Dmytro Iwanowycz Jawornycki — wybitny ukraiński historyk, archeolog, etnograf, folklorysta, leksykograf, pisarz, członek rzeczywisty Towarzystwa Naukowego im. T. H. Szewczenki (od 1914 r.), akademik Akademii Nauk (od 1929 r.), autor ponad 200 prac naukowych, a także powieści, opowiadań, wierszy… Najwybitniejsze jego prace dotyczą historii Zaporoża („Historia zaporozkich kozaków” — T. 1, 1892; T. 2, 1895; T. 3, 1897); „Zaporoże w pozostałościach starożytności i podaniach ludu” (1888), „Śladami zaporożców” (1898) i inne. Aby je napisać, autor przeprowadzał wykopaliska archeologiczne na terytorium dawnych Siczy Zaporoskich, przeszukał archiwa Kijowa, Jekaterynosławia, Moskwy, Warszawy, zbadał archiwum Monasteru Sołowieckiego, a także archiwa Turcji i Palestyny. Większość znalezionych przez siebie dokumentów archiwalnych, dotyczących zaporoskiej starożytności, uczony opublikował w swoich pracach („Szkice z historii zaporoskich kozaków i Kraju Noworosyjskiego” (1889), „Zbiór materiałów do historii zaporoskich kozaków” (1888), „Iwan Dmytrowycz Sirko” (1894), „Wolności zaporoskich kozaków” (1898), „Źródła do historii zaporoskich kozaków” (T. 1-2, 1903), „Do historii Stepowej Ukrainy” (1928) i in.). Od 1903 do 1933 r. D. I. Jawornycki był dyrektorem Jekaterynosławskiego (później — Dniepropetrowskiego) muzeum historycznego, które obecnie nosi jego imię. Dla muzeum zebrał ponad 85 tys. eksponatów, związanych z historią Południowej Ukrainy — cenne rękopisy, portrety postaci historycznych, kolekcje zaporoskiej odzieży i broni, zabytki starożytności cerkiewnej, dzieła sztuki ludowej… Jako folklorysta D. I. Jawornycki zapisał ponad 2 tys. pieśni, ponad 1 tys. ludowych legend, podań, bajek i opowiadań. Jako leksykograf zebrał ponad 55 tys. słów, niezanotowanych w słowniku B. D. Hrinczenki i uporządkował pierwszy tom „Ukraińskiego słownika żywego języka ludowego” (1920). Ogólnie postać ta wydaje się nieogarniona! Aby pojąć całą wielkość i głębię natury uczonego, mało jest zapoznać się z dorobkiem naukowym! W tym celu po prostu trzeba zwrócić się do jego osobistego archiwum (a jest ono rozproszone po różnych funduszach i instytucjach — w Instytucie Rękopisów Narodowej Biblioteki AN Ukrainy im. W. I. Wernadskiego, w Instytucie Literatury NAN Ukrainy im. T. H. Szewczenki, w Instytucie Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. T. Rylskiego NAN Ukrainy, w Dniepropetrowskim muzeum historycznym itd.). I najcenniejszym składnikiem archiwum uczonego, prawdziwym skarbem dla nas jest jego spuścizna epistolarna. To tysiące listów samego D. I. Jawornyckiego oraz jego przyjaciół, kolegów, ludzi o podobnych poglądach — naukowców, artystów, pisarzy, pracowników muzeów, nauczycieli, duchownych. Te listy odkrywają przed nami losy uczonego, szczegóły jego życia osobistego, relacje z ludźmi, historię pisania prac naukowych, a co najważniejsze — w pełni charakteryzują tę ciekawą i straszną epokę, w której żył i pracował wybitny światło ukraińskiej nauki. Szczególnie cenne są dla nas informacje o ostatnich latach życia uczonego, prześladowanego moralnie i fizycznie przez nowy komunistyczno-bolszewicki reżim. Największa część spuścizny epistolarnej D. I. Jawornyckiego znajduje się w funduszach rękopiśmiennych Dniepropetrowskiego muzeum historycznego — ponad 6000 jednostek przechowywania! Jeszcze na początku lat 90. ubiegłego wieku naukowcy muzeum opracowali kompleksowy program wydania spuścizny epistolarnej D. I. Jawornyckiego. W 1992 roku ujrzał światło dzienne katalog kolekcji muzealnej „Spuścizna epistolarna akademika D. I. Jawornyckiego” (opracowali S. W. Abrosimowa, A. I. Perkowa, O. W. Picyk, A. S. Żurba). Od tego czasu korespondencja D. I. Jawornyckiego dość intensywnie zaczęła być wprowadzana do obiegu naukowego — do tej pracy dołączyli tacy wybitni współcześni uczeni, jak kandydat nauk filologicznych, folklorysta M. M. Szubrawśka, autorka jak na razie jedynej monografii o życiowej i twórczej drodze uczonego (D. I. Jawornycki. Życie, działalność folklorystyczno-etnograficzna. — K., 1972), wybitny ukraiński historyk, doktor nauk historycznych, profesor Ju. A. Mycyk, znany archeograf naszych czasów, kandydat nauk historycznych, kierownik działu funduszy rękopiśmiennych Dniepropetrowskiego muzeum historycznego S. W. Abrosimowa oraz inni dniepropetrowscy, kijowscy i połtawscy uczeni. Jednak wszystko to była znikoma część! Od 1997 roku w Dniepropetrowsku rozpoczęto publikację wielotomowego zbioru seryjnego pod ogólnym tytułem „Spuścizna epistolarna akademika D. I. Jawornyckiego”, praca nad którym trwa do dziś, ponieważ znowu i znowu pracowici redaktorzy (a są to naukowcy Dniepropetrowskiego muzeum historycznego — S. W. Abrosimowa, N. E. Wasylenko, I. Ju. Kondratiewa, A. I. Perkowa, O. W. Picyk, I. Ju. Tarasenko, I. M. Tymofiejewa, A. W. Troniewa, M. H. Czaban, N. H. Czerednyk) znajdują nieznane archiwalne perły, ukryte w różnych funduszach rękopiśmiennych. Dzisiaj ujrzały światło dzienne już cztery tomy spuścizny, obecnie przygotowywany jest do druku piąty, i, najwyraźniej, nie ostatni tom. Wyjście na świat tego wydania, bez wątpienia, jest epokowym wydarzeniem w historii ukraińskiej archeografii! Publikacja całego kompleksu spuścizny epistolarnej uczonego wymagała przede wszystkim jej systematyzacji według określonych kryteriów. Tak wyodrębniono główne bloki listów, z których każdy stanowi osobny tom „spuścizny”. Na przykład, pierwszy tom tworzą „Listy uczonych do D. I. Jawornyckiego” (Dniepropetrowsk, 1997. — 888 s.). Jest to bodaj najważniejszy tom dla naukowców, gdyż tutaj opublikowano listy najwybitniejszych uczonych końca XIX—początku XX w. — historyków, archeologów, etnografów, folklorystów, językoznawców, archeografów, historyków sztuki Ukrainy, Rosji, Polski, Czech, Francji, Anglii (łącznie 841 listów od 141 korespondentów z okresu końca lat 70. XIX—początku lat 40. XX w.). Zatem publikacja ich korespondencji z D. I. Jawornyckim — to znaczące wsparcie. oraz młodym badaczom historii nauki ukraińskiej. Jak zaznaczono we wstępie, „w prezentowanym epistolarium naświetlone jest życie akademickie w Ukrainie, Polsce, Rosji, na uniwersytetach w Moskwie, Petersburgu, Kijowie, Charkowie, Odessie, Warszawie, działalność ukraińskiej emigracji naukowej w Pradze”, a także określona jest rola i miejsce D. I. Jawornyckiego w procesie naukowym końca XIX – początku XX wieku. W listach poświęca się znaczną uwagę zagadnieniom literaturoznawstwa, językoznawstwa, wydawnictw, w szczególności historii ówczesnych czasopism, kwestiom etnografii, folklorystyki, archeologii, historii sztuki, krajoznawstwa, archeografii, rozwoju muzealnictwa oraz głównym wydarzeniom życia kulturalno-społecznego Ukrainy. Wydanie 2 („Listy działaczy kultury do D. I. Jawornyckiego” – Dniepropetrowsk, 1999. – 460 s.) prezentuje 457 listów 88 korespondentów – pisarzy, aktorów, dramaturgów, dziennikarzy, wydawców i redaktorów czasopism z okresu od 1883 do 1940 roku. Tutaj dowiadujemy się o twórczości literackiej D. I. Jawornyckiego, jego współpracy z różnymi czasopismami, towarzystwami naukowymi i kulturoznawczymi, w szczególności z katerynosławską „Proświtą”, u której źródeł stał, mamy wiele informacji o charakterze biograficznym. Wśród wybitnych działaczy kultury ukraińskiej, których listy zostały tu opublikowane, jaśnieją nazwiska M. Kociubynskiego, P. Myrnego, O. Pczilki, M. Mohylańskiego, M. Staryckiego, L. Staryckiej-Czerniachiwskiej, A. Czajkowskiego, K. Bililowskiego, M. Woronego, O. Wyszni, W. Samijłenki, J. Szczoholiwa, W. Leontowycza, A. Kruszelnickiego, M. Filiańskiego, F. Lebedyncewa, M. Kropywnyckiego, P. Saksahanskiego, S. Wasylkiwskiego i in. Wydanie 3 („Listy działaczy muzealnych do D. I. Jawornyckiego” – Dniepropetrowsk, 2005. – 740 s.) zawiera 793 listy od 120 korespondentów – pracowników muzeów, kolekcjonerów, mecenasów, krajoznawców z Ukrainy, Rosji, Niemiec z okresu od 1880 do 1940 roku. Tutaj również przedstawione są wybitne osobistości: O. H. Slastion, M. W. Łysenko, M. S. Samokysz, W. W. Tarnowski, J. J. Liniowa, W. K. Trutowski, ale większość nazwisk jest nieznana szerokiemu ogółowi. Ważne, że tutaj po raz pierwszy podano o nich noty biograficzne, a sporządzone zostały one wyłącznie na podstawie danych archiwalnych oraz materiałów z prasy XIX–XX wieku. Ostatni, czwarty tom („Listy D. I. Jawornyckiego do działaczy nauki i kultury” – Dniepropetrowsk, 2005. – 500 s.) zawiera 490 listów wybitnego uczonego, które przechowywane są w różnych archiwach, bibliotekach i muzeach Ukrainy oraz Rosji. Najbardziej znaczącymi pod względem objętości, zakresu chronologicznego i treści są „bloki” listów D. Jawornyckiego do K. Bililowskiego, B. Hrinczenki, F. Lebedyncewa, H. Markewycza, D. Mordowca, J. Nowyckiego, I. Repina, T. Romanczenki, J. Czykałenki, S. Szubinskiego. Jednak, jak zaznaczono we wstępie, „listy D. Jawornyckiego, które są publikowane w tym zbiorze, stanowią jedynie część epistolarium uczonego. Archiwa jeszcze wielu jego osobistych i zbiorowych adresatów przechowują listy wybitnego historyka kozactwa zaporoskiego i czekają na publikację” (s. 16). Ostatni tom jest być może najciekawszy ze wszystkich – prawie 200 stron zajmuje aparat naukowo-informacyjny książki! Są to rozbudowane komentarze do każdego listu, sporządzone przez opracowujących S. W. Abrosymową, N. J. Wasylenko oraz A. I. Perkową, indeks adresatów D. I. Jawornyckiego, pseudonimów epistolarnych D. I. Jawornyckiego, itinerarium (główne daty życia i twórczości) wielkiego uczonego, lista głównych prac samego D. I. Jawornyckiego oraz głównych prac o nim, bardzo nasycony faktami wstęp „Od opracowujących”, w którym bez przemilczeń i ideologicznych wykrętów odsłonięto biografię uczonego i oceniono jego dorobek naukowy. Już nawet z tego krótkiego przeglądu widać, jak wielką pracę wykonali naukowcy przy przygotowaniu tego epokowego wydania! Jest ono bezbłędne, wykonane na najwyższym poziomie naukowym. Wszystkie listy ułożone są w porządku alfabetycznym nazwisk korespondentów, podane zgodnie z chronologią ich napisania. Przy publikacji w pełni zachowano wszystkie cechy morfologiczne i składniowe oryginalnych tekstów. Szczególnie cenne są indeksy biograficzne, gdzie podano noty o mało znanych i nieznanych postaciach, o których albo w ogóle nie ma żadnych publikacji, albo są one niedostępne dla szerokiego ogółu.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn