Strona · s. 6strona oryginału ↗
KONCEPCJA „SŁOWA” U SZEWCZENKI W RECEPCJI DMYTRA DONCOWA. 150. rocznicy powrotu Szewczenki na Ukrainę dedykuję
Слово Просвіти, №21 за 2011 рік
Iryna FARION, Lwów. Zakończenie. Początek w nr 20, 19—25 maja 2011 r.
Według Doncowa, Szewczenko „ogniem — rozpalonym żelazem swojego słowa — przyszedł […] leczyć rany anemicznej współczesności”, on „…rozpłatał zgniłe serce ogniem swojego słowa”, „wypędzał diabła słowem” [4, s. 205, 216]. Ta obsesyjna praca poety jako lekarza-nauczyciela-ezoteryka-proroka miała za podstawę kreatywne traktowanie natury słowa: a) prymat czynnika duchowego nad materialnym: „Słowo, natchnione wiarą w swoją siłę, w prymat czynnika duchowego — tworzy cuda, i w życiu człowieka, i narodu. On to wiedział, wiedział, że Wyższa siła, którą przywoływali do siebie ewangeliczni chorzy, siła niewidzialna, duchowa, — leczyła fizyczne ułomności i duszewne, tworzyła cuda i w dziedzinie fizycznej” [4, s. 79]; b) narodowa odrębność poprzez słowo w przeciwstawieniu swój/obcy: „Przyszedł czas, to słowo ożyło, płomieniem się stało i zapaliło domostwa najeźdźców…”, „ich łukawym słowom nie trzeba wierzyć” — stąd jedna z głównych maksym Szewczenki: „kto nie ma miłości do rodzinnego kraju, — ten sercem dziad, kaleka” [4, s. 69, 194]. Szewczenkowski prymat pierwiastka duchowego nad materialnym, wcielonym w słowo, sięga dawnych systemów filozoficzno-religijnych, w szczególności sądów Heraklita i Platona. Jak zauważył Doncow, „filozofia życiowa Szewczenki — to była filozofia Heraklita z Efezu i ta, którą znalazł w naszej starej, głównie religijnej literaturze. Chciał, aby z jego słowa wyrosły „miecze obosieczne”, a czyż św. Paweł nie powiedział, że „słowo Boże” — to miecz duchowy? „Wszystko płynie, wszystko mija”, — nauczał poeta, tak jak Heraklit. Motorem życia, jego poruszającą dynamiczną siłą nie jest materia, wiecznie zmienna w swoich przejawach i formach, a niewidzialny czynnik duchowy, „wieczny bez końca” [4, s. 33]. Inaczej, widzialne jest tymczasowe, niewidzialne — wieczne. Nieprzypadkowo tym wyrażeniem Heraklita rozpoczynają się słynne „Hajdamacy” poety, których historia powstańczego ducha jest nieśmiertelna, o czym świadczy pamięć-opowieść samego poety, zaczerpnięta ze wspomnień swojego dziadka i adresowana do następnych pokoleń jako historia, która w rzeczywistości nie mija, a duchotworzy. Przykładem tego jest powstanie w Chołodnym Jarze w czasie okupacji moskiewsko-bolszewickiej 1917—1921 lat. Znamienne, że w „Hajdamakach” mamy chyba najjaśniejsze akcenty o słowie nie tylko jako „łzie” — co może być jeszcze czystsze i szczersze od niej? — ale o „rozumnym waszym słowie / Kłamstwem podbitym” i o „radzie łukawej” z jej „martwym słowem” jako reakcji Szewczenki na rekomendację pisania w języku rosyjskim… Tak niewidzialno-duchowe nieuchronnie transformuje się w duchowo-narodowe, któremu poeta składa najwyższy hołd w tym samym utworze: „Nie wyparł się tego słowa, / Które matka śpiewała…” — historia rodzinna jako historia uduchowionego narodu. Ideologię jego wulkanicznych „Hajdamaków” genialnie wyłożył Doncow: „Że lepsza walka od cmentarnej ciszy pokoju. Że lepsza i bardziej celowa wiara od zwątpienia. Że nie ma przeszłości, która nie stałaby się przyszłością dla tych, którzy chcą ją wskrzesić. Że jedyną wartościową rzeczą na świecie jest twórcza myśl, wzmocniona wiarą („fantazja”, jak ją nazywał), która formuje życie. Że nie ma nic niemożliwego, ani możliwego, tylko pożądane, w które wierzy się gorącą, bezwzględną wiarą” [4, s. 205]. Doncow podkreśla bezmierną wiarę Szewczenki w twórczą siłę myśli. Poeta mawiał: „Mocno zachciał — w połowie zrobił” — i tutaj ona jest — siła pierwiastka duchowego nad materialnym [4, s. 151—152]. Według Platona, Słowo ma siłę bezpośredniego przekonywania — jak Piękno, Sława, Rozkosz [3, s. 638]. U Szewczenki to jeszcze większa miara rozkoszy: „Słowo moje, łzy moje, / Raju ty mój, raju!” („Czyhrynie, Czyhrynie”, 1844). Jednak najbardziej bezpośrednim źródłem Szewczenkowskiego uświadomienia kreatywności słowa jest bez wątpienia Biblia, w szczególności pouczenia Jezusa Chrystusa: „Każdy zaś, kto słucha tych słów moich, a nie wypełnia ich, podobny jest do człowieka nierozsądnego, który zbudował swój dom na piasku”, „…i słowem wypędził duchy i uzdrowił wszystkich chorych” [Św. P., Ewangelia według Mateusza, s. 15] oraz rozważania apostoła Jakuba: „Wprowadzajcie zaś słowo w czyn, a nie bądźcie tylko słuchaczami, oszukującymi samych siebie. Jeżeli bowiem ktoś przysłuchuje się słowu, a nie wypełnia go, podobny jest do człowieka, który ogląda w lustrze swe naturalne odbicie: przyjrzał się sobie, odszedł i zaraz zapomniał, jaki był” [Św. P., List św. Jakuba, s. 284]. Najpełniejszy obraz przemiany świata poprzez Słowo-Prawdę Szewczenko kreśli w swoim biblijnie natchnionym utworze „Izajasz. Rozdział 35”. Doncow, akcentując kreatywność słowa, analizuje ten utwór w kontekście panowania ciemnych sił nad Ukrainą, które można usunąć jedynie ponownie odnajdując drogę do Chołodnego Jaru za pomocą własnego Słowa-Prawdy, a nie fałszywych idoli i proroków [4, s. 186]: Wtedy, gdy, Panie, święta Na ziemię prawda przyleci Choć na godzinkę spocząć, Niewidomi przejrzą, a kulawi, Jak sarna z gaju, pomkną. Niemym otworzą się usta; Przerwie się słowo, jak woda, I wąwóz-pustynia niepolana, Uzdrowieńczą wodą umyta, Obudzi się; i popłyną Wesołe rzeki, a jeziora Wkoło gajami porosną, Wesołym ptactwem ożyją. („Izajasz. Rozdział 35”, 1859) Narodowa odrębność poprzez słowo w przeciwstawieniu swój—obcy — to drugi kierunek Szewczenkowskiego traktowania kreatywności słowa. Sądzimy, że poeta intuicyjnie czuł wewnętrzną formę tego leksemu, czyli jego etymologię — słowo jako coś wyjątkowo swojego: „W swojej chacie swoja i prawda, / I siła, i wola” i jednocześnie częste przeciwstawienie słowiańszczyzny „niemieckiej otchłani”: I brat z bratem objęli się I wypowiedzieli Słowo cichej miłości Na wieki wieków! I popłynęły w jedno morze Słowiańskie rzeki! („Heretyk”, 1845) W etymologii makroetnonimu Słowianie zakodowana jest tysiącletnia norma ich samoidentyfikacji, a mianowicie tych, którzy jasno mówią, czyli „swoi”, „nasi”. Tych „swoich” łączyła przede wszystkim zrozumiałość języka, co odczytujemy z etymologii Słowianie — od „słynąć, słowo/słyszeć” w znaczeniu „słyszeć, słuchać, być zrozumiałym”. Stąd też ogólnosłowiański apelatyw swoboda (słoboda) jako zbiorowości swoich, przynależności do swojego rodu, co „sięga ideologii dawnego rodu”. Zatem główna oś poznania świadomości dawnych czasów — to dychotomia „swoje” — „cudze” przede wszystkim poprzez słowo [12, s. 8, 90, 175, 177, 210, 226]. Po raz pierwszy zostało to teoretycznie opisane, a następnie przekształcone w mitologem w „Proglasie” Konstantyna Filozofa: Słowianie posiadają swoje słowo, w odróżnieniu od Niemców — niemych i ignorantów (bez głosu): „słyszycie więc, narody słowiańskie. Słyszycie słowo; od Boga bowiem przychodzi” [9, s. 127]. Następnie Szewczenko realizuje swoją wyjątkową narodową kreatywność słowa, wyrażając ją w lekkiej i przystępnej metaforze uprawy własnej ziemi — ale pola duchowego, która wzorowana jest na Jezusowej przypowieści o siewcy, w której poeta jest tym, „kto słucha i rozumie słowo, i owoc przynosi; i wydaje jeden stokrotnie…” [Św. P., Ewangelia według Mateusza, s. 22—23]: …Orzę Swój ugór — ubogą niwę! I sieję słowo. Dobre żniwa Kiedyś będą. […] Czy nie oszukuję siebie znowu Swoim dziwacznym dobrym słowem? Oszukuję! Bo lepiej oszukać Siebie samego, siebie samego, Niż z wrogiem zgodnie żyć I na próżno narzekać na Boga! („Nie narzekam ja na Boga…”, 1860) Poeta wypowiada typową dla niego i Doncowa kategoryczną nieakceptowalność decydującego wpływu świata zewnętrznego, kompromisów oraz filozofii mniejszego zła — wróg nie bywa mniejszy czy większy, i nie wróg jest twoją winą: „Nie dlatego cierpią ludzie, że gnębią ich carowie, a dlatego ich gnębią, że drobnieją oni duszą” [7, s. 525]. Główny sędzia polubowny w egzystencjalnych poszukiwaniach i afirmacji — to wewnętrznie odczute „swoje dziwaczne dobre słowo”. A następnie szczególny, podwójny nacisk na siebie samego, na swój wybór, swoje słowo („Siebie samego, siebie samego…”). W innych utworach ta indywidualna paradygmatyka bytu, podległa jedynie Panu jako Słowu, wyrażona jest w zaimkach dzierżawczych nasz i moja: Prawe duszo, przyjmij moją mowę Nie mądrą, lecz szczerą. („Na wieczną pamięć Kotlarewskiemu”, 1838)
Nasza duma, nasza pieśń* Nie umrze, nie zginie… Oto gdzie, ludzie, nasza sława, Sława Ukrainy! Bez złota, bez kamienia, Bez chytrej mowy, A głośna i prawdziwa, Jak Pana słowo. (“Do Osnowjanenki”, 1839) Te dwa urywki zawierają ekspresywne określenie mowy i słowa jako “nie mądrych” i “nie chytrych”. Błędnie jest szukać semantyki tych leksemów w ich bezpośrednim znaczeniu. Źródłem takiej atrybutywności są mistyczne idee z listów apostoła Pawła o tym, że “Bóg jest prawdomówny, a każdy człowiek kłamliwy”. Napisano bowiem: “Zniszczę mądrość mądrych, a roztropność roztropnych odrzucę!” [Św. P., Listy apostoła Pawła, s. 192, 208]. Znakomitym u poety jest przymiotnik chytry. Słownik staroukraińskiego języka XIV—XV wieku nie zawiera tego leksemu, chyba jego pochodne chytre, chytrość ze znaczeniem “podstępnie”, “podstęp” [SSUM XIV–XV, t. 2, s. 507], co ma także znaczenie “grzeszny, niegodziwy; bies, diabeł”, pierwotnie pochodząc od psł. lokavъ “wygięty, krzywy; chytry, podstępny” [ESUM, t. 3, s. 303]. Zatem, z uwagi na mistyczny religijny dyskurs utworów Szewczenki oraz jego błyskotliwą znajomość Biblii, mamy przeciwstawne użycie nie chytrego i nie mądrego słowa jako bożego, a nie grzesznego: “Niech nikt siebie nie oszukuje! Jeśli komuś z was wydaje się, że jest mądry w tym wieku, niech głupim się stanie, aby stać się mądrym; bo mądrość tego świata jest głupotą u Boga. Napisano bowiem: “On chwyta mądrych ich własnymi podstępami”; i jeszcze: “Pan zna myśli mądrych, że są marne” [Św. P., Listy apostoła Pawła, s. 210]. W ukraińskiej literaturze idee te głęboko rozwinął w swojej twórczości jeden z ulubionych autorów Doncowa późnego średniowiecza Iwan Wyszeński, który stale apeluje do apostoła Pawła (jako swojego nauczyciela) w tej części jego listów, gdzie mądrość świata tego przeciwstawiono sile Bożej: “I słowo moje i kazanie moje nie w przekonywaniu ludzkiej mądrości słów, lecz w objawieniu ducha i mocy, bo wiara wasza nie w mądrości ludzkiej, lecz w mocy bożej będzie” [2, s. 205]. Czy nie najwyższej przeciwstawności swoje słowo cudzemu nabiera w urywku z “Hajdamaków”, gdzie wypisano egzystencjalny antagonizm poprzez zaimkowo-rzeczownikowy koncept wasze słowo oraz główne ostrze bytu Szewczenki ja, siebie, mojej, zrealizowane “w mojej chatynie” — własnym, od nikogo nie zależnym miejscem pod słońcem: Dzięki za radę. Ciepły kożuch, tylko szkoda — Nie na mnie szyty, A rozumne wasze słowo Kłamstwem podbite. Wybaczcie… krzyczcie sobie, Ja słuchać nie będę, I do siebie nie zawołam. Wy rozumni ludzie — A ja głupiec, sam sobie W mojej chatynie Zaśpiewam, zarydam, Jak małe dziecko. A dalej — siłą tego swojego słowa — rozpościera się szeroka panorama hajdamackiego powstania. Poeta raduje się, że bohater jego, opętany mistyczną miłością, prawdą i rodową pamięcią, Nie odwrócił się od tego słowa, Co matka śpiewała, Jak małego powijała, Z małym rozmawiała; Nie odwrócił się od tego słowa, Co o Ukrainie Ślepy starzec, smucąc się, Śpiewa pod płotem. Kocha ją, dumę prawdy, Kozacką sławę, Kocha ją. Dalsze rozwijanie tematu zagrażającej obcości brzmi w wierszach potępienia fałszywych nauczycieli (“Byli fałszywi prorocy w narodzie, i u nas będą fałszywi nauczyciele. I wielu pójdzie za ich zgubną nauką”, “Strzeżcie się fałszywych proroków, którzy przychodzą do was w owczej skórze, a wewnątrz są wilkami drapieżnymi” [Ewangelia według Mateusza, s. 14]): Nieśli, nieśli z cudzego pola I na Ukrainę przynieśli Wielkich słów wielką siłę, I nic więcej. (“I umarłym, i żywym, i nienarodzonym rodakom…”, 1845) Słowo Szewczenki w jego głównej kreacyjno-mistycznej funkcji czyniło globalny podział, absolutnie nie współmierny z rzeczywistością: na żywych i umarłych w znaczeniu idealnych, którzy są opętani Słowem-Duchem, oraz materialnych, określonych słowem jako nominacją i komunikacją. To najlepiej najostrzejszymi uczuciami wyraził Hryhorij Kwitka-Osnowjanenko: “Szewczenko szeroko objął Ukrainę z jej mogiłami krwawymi, z jej straszną sławą, i od tego czasu wszyscy u nas podzielili się na żywych i umarłych, nieprzejrzanych i na wskrzeszonych…” [4, s. 76]. DUALISTYCZNE SŁOWO: SŁOWO-PRAWDA (DLATEGO ŻE BÓG) — SŁOWO-KŁAMSTWO (DLATEGO ŻE OD ZŁEGO) Ten świat jest dualistyczny. W naszym przypadku nie w sensie jedności dwóch pierwopoczątków — ducha i materii, a w sensie jego wewnętrznego rozdwojenia. Apostoł Jakub przemawia: językiem “błogosławimy Pana i Ojca i nim przeklinamy ludzi, którzy stworzeni są na podobieństwo Boże. Z tych samych ust wychodzi błogosławieństwo i przekleństwo. Nie powinno tak być, bracia moi. Czyż studnia z jednego źródła bije słodką i gorzką wodą?” [Św. P., Listy apostoła Jakuba, s. 286]. Chodzi także o słabość ludzkiej natury, która nie umie dojść do zgody sama ze sobą i określić harmonijnego systemu wartości, ponieważ “na miejsce “rozumu świętego” postawiono “ludzki rozum”. Doncow zauważa, jak wyśmiewał poeta tych, którzy swoimi “łuka-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
