Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

SERHIJ HALCZENKO: «KAŻDE WYDANIE «KOBZIARZA» TO KROK NAPRZÓD» Przed nami 200-lecie urodzin T. H. Szewczenki

Слово Просвіти, №21 за 2011 рік

— Nie stawialiśmy sobie za cel konferencji poszukiwania sensacji. Mogę wyróżnić referaty moich kolegów z Instytutu Literatury, Walentyny Leonidowny Smilańskiej i Niny Pawłowny Czamaty, niezwykle interesujący był referat profesora Wasyla Iwanowicza Pacharenki z Czerkaskiego Uniwersytetu Narodowego. Jest on znany jako autor najlepszych obecnie prac o Szewczence, w szczególności monografii „Niezgłębiony apostoł”. Niezwykle interesujące były posiedzenia sekcyjne, ale mogłem być tylko na jednym z nich — połączonym z dwóch sekcji. Można było tam usłyszeć naprawdę gruntowne referaty naukowe, nie o szerokim, globalnym zasięgu, lecz konkretne opracowania. Mnie, moim kolegom z Instytutu Literatury, szewczenkoznawcom, jest miło, że już kolejny raz w Czerkasach odbywają się takie konferencje szewczenkowskie. 39. odbędzie się w 2013 roku, ale zaproponowałem, że 40., jubileuszową, trzeba przeprowadzić w 2014 roku — w jubileuszowym roku Szewczenki. Wszystkie referaty wygłoszone na tych konferencjach są publikowane. Kiedy przeglądam te tomy konferencji szewczenkowskich, marzę, jako szewczenkoznawca, by wydać dziś kilka tomów wybranych prac z referatów. Przecież zwłaszcza w latach 60.—70. były naprawdę interesujące referaty, które dotyczyły także poszczególnych okresów życia i twórczości Szewczenki, tekstologii jego utworów. Korzystam z niezwykle interesujących prac o spuściźnie artystycznej Szewczenki, opublikowanych jako referaty. Oczywiście, niektóre z tych referatów nie zdały egzaminu czasu, ponieważ budowane były na ideologicznych podstawach socjalizmu, gdzie twórczość Szewczenki próbowano powiązać z kulturą rosyjską, zrobiono z niego niemal ucznia tak zwanych rosyjskich „wielkich rewolucjonistów-demokratów”, którzy byli od niego znacznie młodsi, dlatego o jakimkolwiek wpływie na niego nie może być mowy. Drugi dzień konferencji przeprowadzono w Kaniowie, na tle odnowionej ekspozycji, w wielkiej uroczystej sali. Występowali tam głównie pracownicy placówek muzealnych, w szczególności Kaniowskiego Rezerwatu Narodowego. Referaty miały charakter muzealno-źródłoznawczy. Było mi miło, że muzealnicy, szewczenkoznawcy z wieloletnim doświadczeniem korzystają z mojej książki „Zwrócone szewczenkowskie rarytasy” ze zdjęciami, gdzie zreprodukowano Wasyla Stepanowicza Hnyłosyrowa — wieloletniego strażnika Mogiły Tarasa. Dzięki temu udało się zidentyfikować i datować niektóre inne fotografie. — Na ile dobrze dziś zbadane są życie Szewczenki, jego twórczość, czy znane są wszystkie miejscowości, w których malował, pisał? — To bardzo skomplikowane i niezwykle interesujące pytanie. Już od kilku lat pracuję nad wielotomowym wydaniem „Taras Szewczenko. Kronika biograficzna”. Mamy kroniki życia i twórczości Szewczenki, przygotowane przez poszczególnych autorów — Dmytra Kosaryka, Wasyla Anisowa i Jelizawetę Seredę, Petra Żura. Ten ostatni całe swoje życie poświęcił twórczości Szewczenki. Napisał szereg unikalnych prac o Szewczence: „Duma o ogniu”, „Prace i dni Kobziarza”… Przypominam sobie, kiedy byłem u niego w leningradzkim mieszkaniu w 1973 roku. To było mieszkanie-muzeum z kartotekami… Ale ja przygotowuję kronikę biograficzną, w której zaznaczone byłoby nie tylko to, gdzie jeździł, co namalował, napisał, z kim się spotykał i tak dalej. Będzie to kronika zbudowana na materiałach samego Szewczenki (mam na myśli poezję, prozę, dziennik, jego listy, dokumenty, wspomnienia o nim, listy do niego). Będzie to zbiór dokumentów, gdzie zobaczycie kopię zapisu z księgi metrykalnej w Moryńcach o tym, że urodził się Taras Szewczenko. Dalej — o dzieciństwie: wspomnienia jego kolegów z klasy, mieszkańców wsi, innych ludzi. Czyta się to jak powieść artystyczno-dokumentalną. Możecie sobie wyobrazić, ile Pan przeczyta dokumentów za 1847 rok! Chociaż to wszystko w zasadzie jest opublikowane, ale w różnych wydaniach. Muszę zwracać się do archiwów, źródeł pierwotnych, przede wszystkim do archiwum Szewczenki — funduszu nr 1, który przechowywany jest w dziale rękopisów Instytutu Literatury. Bardzo pomogli przyjaciele z Moskwy, którzy udostępnili mało znane dokumenty. To na przykład duża liczba dokumentów archiwalnych, rozproszonych w trzytomie Leonida Bolszakowa — orenburskiego naukowca, który napisał „Był o Tarasie”, za którą w 1994 roku otrzymał Nagrodę im. Szewczenki. Zacytuję te dokumenty według wydań L. Bolszakowa i wszystkie one zostaną umieszczone w tym wydaniu. — Nad czym pracują szewczenkoznawcy za granicą? — Jeśli chodzi o zagraniczne szewczenkoznawstwo — wiem, że Towarzystwo Naukowe im. Szewczenki w Nowym Jorku przeprowadza coroczne sesje. Niestety, nie mam informacji, co dokładnie tam było w tym roku. Moim zadaniem jako źródłoznawcy jest opublikowanie jak najdokładniejszych tekstów utworów Tarasa Szewczenki. Niemal co roku wydaję „Kobziarza” Tarasa Hryhorowycza i każde słowo, każdą literę sprawdzam z oryginałem. Dlatego nie wstydzę się tego mówić — każde przygotowane przeze mnie wydanie „Kobziarza” to krok naprzód. Mam nadzieję, że kiedy będą jubileuszowe wydania spuścizny literackiej, uwzględnią one także moje skromne opracowania: zostaną wydane najdokładniejsze teksty. — Wiosną opublikowałem w gazecie rejonowej „Makarivśki wisti” badanie „Makarowszczyzna w życiu i twórczości Tarasa Szewczenki”. Po tej publikacji krajoznawca Wałerij Obuchiwśkyj opowiedział mi, że w latach 80. na chutorze Łupśkym przechowywany był portret miejscowej dziewczyny, rzekomo namalowany przez Szewczenkę. Czy obecnie trafiają się sensacyjne znaleziska — nieznane utwory Tarasa Hryhorowycza? — Nigdy nie szukam sensacji. Oto na przykład reprodukcja akwareli Tarasa Szewczenki, którą niedawno odnaleziono (pokazuje). Wokół niej tyle było rozmów, publikacji, autorytety szewczenkoznawstwa nawet mówią, że to nie utwór Szewczenki, bo tam jest pionowy obraz. Ale to błędne twierdzenie. Na podstawie dokumentów, które znam, skłaniam się ku uznaniu, że to oryginalny utwór Tarasa Szewczenki, który, mam nadzieję, znajdzie się w 12-tomniku. W ostatnich latach udało mi się wydać rękopiśmiennego „Kobziarza” z ilustracjami Mychajła Baszyłowa i Jakowa de Balmena. To ten „Kobziarz”, który 70 lat przeleżał w archiwum departamentu policji, bo skonfiskowano go Mykole Kostomarowowi podczas aresztowania. W 1917 roku trafił do profesora Uniwersytetu Kazańskiego, po czym wrócił na Ukrainę. Badali go naukowcy, ale wydanie faksymilowe ujrzało światło dzienne dopiero teraz, z moim opracowaniem, z reprodukcjami prawie 90 ilustracji, winiet. Uważam, że pojawienie się takich wydań to jak „Drugi „Kobziarz”, to odtworzenie wersji autorskiej. „Drugi „Kobziarz” — to ten rękopis, z którym Szewczenko jechał do Kijowa. Miał jeden — wielki album z poezjami „Trzy lata”, a drugi — skromny zeszyt, w którym zapisane były dwie ballady „Rusałka” i „Lileja”, stworzone w 1846 roku, poemat „Osyka”, napisany w Siedniowie w 1847 roku, i przedmowa, nazwana przez Szewczenkę „Priedisłowije” — „Wypuszczam oto w ludzi drugiego „Kobziarza” swego, a żeby nie z pustymi torbami, to nadaję go przedmową…” Oczywiście, Szewczenko nie był pewien, czy jego przyjaciele, w szczególności Kostomarow, odważą się podawać do cenzury zbiór „Trzy lata”, gdzie jest i poemat „Sen”, i „Czyhrynie, Czyhrynie”, i „Stoi we wsi Subotowie…”, i inne utwory, za które Szewczenko otrzymał 10 lat żołnierki. Zarzucają mi, że „nie przeszedł cenzury”. Oczywiście, że carska cenzura nie pobłogosławiłaby tych utworów na świat i nie wiadomo, czy radziecka by pobłogosławiła… Ale on już jest wydany. Dziś niezwykle konieczne jest wydanie ponownie i „Książki za cholewą”, i „Większej książki”, i wielu innych oryginalnych, dokumentalnych rzeczy. Muszą to być faksymile z równoległym odtworzeniem drukiem, przecież nie wszyscy szewczenkoznawcy mogą czytać faksymilowe odtworzenie tych tekstów. Pomimo tego, że niektórzy akademiccy szewczenkoznawcy są przeciwni, chciałbym wydać faksymile autografów, powieści, listów Szewczenki, wydać ponownie zbiór dokumentów Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego w nowej redakcji. Jak pisał Dmytro Pawłyczko, „Plany jak gwiazdy, a gwiazdy — jak aeroplany”. Dlaczego by państwo nie wydało „Kobziarza” — niedrogiego, nie ze skórzaną okładką, nie „w metalu” z ozdobami, który można rozdać bezpłatnie do każdej rodziny. Marzę o wydaniu w masowym nakładzie kieszonkowego „Kobziarza” na dobrym cienkim papierze z kilkudziesięcioma reprodukcjami dzieł malarskich, z autoportretami Tarasa Szewczenki. Sporządziłem prospekt wydania „Dusza z Bogiem rozmawia”. Byłyby to repro- Zupełnie niedawno w Czerkaskim Uniwersytecie Narodowym im. Bohdana Chmielnickiego odbyła się 38. Międzynarodowa Naukowa Konferencja Szewczenkowska, poświęcona 197. rocznicy urodzin Tarasa Hryhorowycza Szewczenki oraz 150. rocznicy jego śmierci i powtórnego pochówku. W tym roku w konferencji wzięło udział 89 uczestników, wśród których byli naukowcy z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie (Polska) oraz z Kazachskiego Uniwersytetu Narodowego im. al-Farabiego (Astana, Kazachstan). W forum naukowym wzięli również udział doktorzy i kandydaci nauk historycznych, filozoficznych, pedagogicznych, psychologicznych, krajoznawcy, naukowcy, badacze, wykładowcy, doktoranci i magistranci z całej Ukrainy. Przeprowadzenie największego i najbardziej znanego zgromadzenia naukowców-szewczenkoznawców stało się powodem naszej rozmowy z zastępcą dyrektora Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki, kandydatem nauk filologicznych, znanym ukraińskim literaturoznawcą, szewczenkoznawcą, redaktorem wielu współczesnych wydań utworów T. H. Szewczenki, Serhijem Anastasijowyczem HALCZENKIEM.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn