Strona · s. 7strona oryginału ↗
Towarzystwo, które kształtuje naród
Слово Просвіти, №21 за 2012 рік
Jarosława WELYCZKO, redaktor naczelna tygodnika „Audytoria”, członkini Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, wyróżniona w dziedzinie edukacji Ukrainy. Z archiwum rodzinnego. Przede mną arkusz pożółkłego papieru, drobno zapisany równym, kaligraficznym pismem: „Stanymyr, 1899 rok. Do świetnego wydziału Towarzystwa „Proświta” we Lwowie…”. Ten dokument archiwalny to sprawozdanie przewodniczącego miejscowej „Proświty”, pierwszego ukraińskiego zarządcy szkoły początkowej w Stanymyrze na Lwowszczyźnie, Wasyla Herczaniwskiego, o otwarciu czytelni „Proświty” we wsi Sołowe. Wpatruję się w młode, piękne twarze na fotoportretach, które znajdują się w Izbie-muzeum wiejskiej szkoły. Tutaj rodzina Herczaniwskich mieszkała na przełomie XIX i XX wieku. Ile czasu upłynęło, a mieszkańcy Stanymyru zachowali dobrą pamięć o swoich nauczycielach i działaczach! Czytam i odczytuję na nowo perełki słów: „Oświadczam, że i dalej moje starania będą oddawane, tak jak dotychczas, cichej, niegłośnej pracy na polu oświecenia naszego ruskiego rolnika oraz podnoszenia go tak moralnie, jak i materialnie, oraz by wychować go na chwałę naszej drogiej matki-Ukrainy”. Z wielkiej miłości do własnego narodu, świadomości obywatelskiego i zawodowego obowiązku, młode małżeństwo Wasyl i Maria Herczaniwscy, ukończywszy seminarium nauczycielskie, opuściło ciepłe rodzinne gniazdo i pojechało do wiejskiej szkoły, gdzie oprócz podstawowej pracy nauczycielskiej założyło czytelnię „Proświty”, kasę wzajemnej pomocy — w imię najszlachetniejszego celu: wyprowadzić z ciemności zniewolony własny lud, nauczyć czytania i pisania oraz godności narodowej dzieci, podarować im wiarę i nadzieję na własne państwo ukraińskie! To tylko jeden przykład z wielkiej pracy działaczy społecznych, ale dla mnie jest on najdroższy, bo to byli moi pradziadek i prababcia. Od świadomości do czynu. Nawet w czasach największej ciemności są ludzie, którzy zapalają świece, „gdy jeszcze gwiazda nie zagrała”. Historia Ukrainy jest bogata w olbrzymów ducha. Właśnie tacy ludzie 8 grudnia 1868 roku założyli we Lwowie Towarzystwo „Proświta”. Zadania organizacji jasno i mądrze sformułował student Uniwersytetu Lwowskiego Andrij Siczynski w przemówieniu na zebraniu, na którym ogłoszono powstanie nowej organizacji: „Każdy naród, który chce osiągnąć samodzielność, musi dbać o to, aby niższe warstwy społeczeństwa, masy ludowe podnieść do tego stopnia oświaty, aby ta masa ludowa poczuła się członkiem organizmu narodowego, odczuła swoją obywatelską i narodową godność oraz uznała potrzebę istnienia narodu jako odrębnej indywidualności narodowej…”. Czyż nie w tym tkwi pierwotna przyczyna naszych nieszczęść, że Ukraińcy do tej pory nie poczuli się owym „członkiem organizmu narodowego”, a najgorsze — tego nie uświadomiła sobie tak zwana elita. Gdyby na czele państwa stali mężowie stanu, dzisiaj moglibyśmy mówić o sprawiedliwym, pełnym i nieodwracalnym utwierdzeniu języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia bogatego i szczęśliwego kraju. Bo „czyja mowa, tego i władza”. I właśnie od przywódców narodu, od ich patriotyzmu i moralności zależy duchowe zdrowie społeczeństwa, a zatem gospodarka i dobrobyt narodu. I dopóki każdy Ukrainiec nie uświadomi sobie odpowiedzialności przed przeszłością i przyszłością, dopóki nie zidentyfikuje się ze swoim narodem, dotąd nie wyjdziemy z tej jamy, w której się znajdujemy. Tym bardziej, że mamy przykłady ofiarnej pracy, poświęcenia, mądrości, męstwa i heroicznej walki swoich ojców i dziadów — nie dla osobistej korzyści, a po to, aby ich potomkowie, czyli my z wami, szczęśliwie żyli w swoim bogatym, niepodległym państwie. Oni zrobili wszystko, co od nich zależało, nam pozostało całkiem niewiele — napełnić gmach państwowy dumnym ukraińskim duchem i uczciwą pracą. Pierwszym krokiem na tej drodze jest pragnienie poznania historii swojego narodu i swojego rodu. Naszej młodzieży bardzo często brakuje właśnie tej świadomości. I tylko wtedy, gdy człowiek uświadamia sobie, że za jego plecami są pokolenia uczciwych i mężnych przodków, że ci przodkowie mieli kiedyś potężne państwo, a potem przez wieki wywalczali wolność swojej zniewolonej ziemi, nie będzie już mógł być biernym obserwatorem duchowej i materialnej degradacji narodu. A od świadomości przejdzie do konkretnych działań. Do źródeł. W czasie, gdy powstał zacytowany na początku artykułu dokument, Towarzystwo „Proświta” działało w Galicji już trzydzieści jeden lat, a do 1914 roku pracowało tu już 75 filii, 2944 czytelnie, 2664 biblioteki, a Towarzystwo liczyło 197 035 aktywnych członków. Działalność „Proświty” trwała także po pierwszej wojnie światowej. Masowo budowano domy ludowe. „Proświta” dała życie towarzystwom „Silśkyj Hospodar”, „Sojuz Ukrajinok”, „Ridna Szkoła”, „Płast”, Centrum Naukowo-Literackiemu Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki, organizowała święta ludowe, chóry, kółka dramatyczne, założyła muzea, drukarnie, szkoły ludowe, kursy handlowe, organizacje gospodarcze „Centrosojuz” i „Masłosojuz”. Na grobie Tarasa Szewczenki. Kaniów. Na Ukrainę Wschodnią „Proświta” z wiadomych przyczyn dotarła później, ale rozprzestrzeniała się bardzo aktywnie i szybko. W 1905 roku filie założono w Kijowie, Jekaterynosławiu, Odessie, Kamieńcu Podolskim, Żytomierzu, Czernihowie, a także na Kubaniu, w Baku, we Władywostoku. Kierowali nimi wybitni pisarze i uczeni — Borys Hrinczenko, Łesia Ukrainka, Mychajło Kociubynski, Mykoła Arkas. Z działalnością „Proświty” związane są imiona tysięcy znanych i nieznanych intelektualistów. To „Proświta” wraz z organizacjami patriotyczno-sportowymi wychowała młodzież, która bez wahania stanęła w szeregach Ukraińskich Strzelców Siczowych, Ukraińskiej Armii Halickiej oraz Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Do dziś nazywa się je najbardziej intelektualnymi armiami świata. Potężny opór wobec brutalnej rosyjsko-bolszewickiej kolektywizacji w latach 20. i 30. ubiegłego wieku na centralnych, wschodnich i południowych ziemiach ukraińskich, a potem na przyłączonych zachodnioukraińskich, świadczy o tym, że Ukraińcy czuli się wolnymi i dumnymi gospodarzami na swojej ziemi. A czy mogliby tyle lat w okrutnych warunkach walczyć powstańcy w latach 1940–1950, gdyby nie mieli wysokich dążeń do wolności, zaszczepionych przez prawdziwą elitę narodu — przywódców tych ruchów? Nic więc dziwnego, że miłość do wolności i wykształcenie zniewolonego narodu przerażały okupantów. Rosyjskie wojska carskie, wkraczając do Lwowa w 1914 roku, przede wszystkim opieczętowały archiwa i kancelarię „Proświty”. Polacy, zajmując Lwów w 1918 roku, aresztowali przewodniczącego „Proświty” Iwana Kyweliuka. W 1939 roku bolszewicy urządzili masowe aresztowania działaczy „Proświty”, a później niemieccy okupanci rozstrzelali w Babim Jarze Ołenę Telihę, zamęczyli w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen Ołeha Olżycza, zniszczyli wielu innych przywódców narodu. Ale to właśnie reżim sowiecki przerwał działalność „Proświty” i na długie lata pogrążył naród ukraiński w ciemności komunistycznego piekła. Te owoce bezduchowości zbieramy do dziś… Jednak naród wychowany przez „Proświtę” nie dał się całkowicie zniszczyć ani zasymilować. W więzieniach, na zesłaniu, na wygnaniu, na obczyźnie oraz na rodzinnej „nie swojej ziemi” Ukraińcy zachowali niezłomnego ducha, ojczyste słowo i ideę państwowej niepodległości.
Pod koniec lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku na aukcji ceramiki hawareckiej, zorganizowanej przez Towarzystwo Lwa na dziedzińcu Bernardynów we Lwowie, zebrała się młodzież. Tam po raz pierwszy wybrzmiało wezwanie młodego inżyniera z Zjednoczenia Produkcyjnego „Kineskop” Ihora Melnyka, aby stworzyć Towarzystwo Miłośników Języka Ojczystego. W warunkach strasznego totalitarnego reżimu, pod czujnym okiem oprawców z KGB, Kompartii i Komsomołu, na prawdziwy czyn zdolni byli tylko nieliczni, a i ci za wolną myśl trafiali do radzieckich więzień i obozów koncentracyjnych. „Gdzie teraz wy, kaci mojego narodu?” — pytał Wasyl Symonenko i w wieku 28 lat wcale nie dobrowolnie odszedł z życia. W niewyjaśnionych okolicznościach zginęła Ałła Horska. W więziennym karcerze przyjął śmierć Wasyl Stus. Przywdziewała „purpurowy płaszcz” i szła „na was” Lina Kostenko — a potem przez dziesięciolecia pisała swoje genialne utwory „do szuflady”. Na 25 lat więzienia zamiast wyroku śmierci został „amnestowany” obrońca praw człowieka Łewko Łukjanenko. Bardziej miłosierny okazał się system radziecki (a może los?) dla braci Horyniów, Wiaczesława Czornowoła, Mychajła Osadczego, Iryny i Ihora Kalynciów, którzy z więzień jednak wyszli żywi i od razu kontynuowali walkę, wydając samizdatowe „Ukraiński Wiestnik”, „Jewszan-zillia”, „Kafedrę”… Strasznie było nawet brać do rąk zakazane wydawnictwa, ale nie czytać ich już było niemożliwością. Strasznie było rozszyfrowywać i powielać nagrania magnetofonowe nielegalnych zebrań Grupy Helsińskiej, ale o tym, żeby tego nie robić, nie mogło być mowy. Niebezpiecznie było zbierać podpisy za państwowością języka ukraińskiego — za to mogli skreślić z listy studentów instytutów, zwolnić z pracy… Ale, być może, nadszedł taki czas, kiedy pojawiło się coś silniejszego od strachu. Czy to wybuch w Czarnobylu zmusił do zastanowienia się nad sensem życia, czy nowe pokolenie dojrzało do poczucia obowiązku wobec swojego narodu… Co jest największą wartością w życiu? — pytał siebie nie jeden. Najpierw, co przychodziło na myśl, było „zdrowie”, a kiedy rozmyślało się nieco dłużej, dochodziło się do innych wniosków. Po co zdrowie niewolnikowi? Żeby jeszcze lepiej pracować na swojego właściciela? Po co zdrowie zakutemu w kajdany więźniowi? Żeby przedłużyć swoje męki? Wolność osobista i wolność narodu — oto bez czego nie można być człowiekiem! I tylko własne sprawiedliwe państwo zdoła zapewnić twoją wolność! Takie myśli pokonywały wątpliwości i strach oraz dodawały sił. 13 czerwca 1988 roku narodowo świadoma społeczność zebrała się we Lwowie na zebranie założycielskie Towarzystwa Języka Ojczystego, aby odrodzić duchowe ognisko ukraińskości. …W tamtym dniu mżył deszcz, ale przy Klubie Budowniczych na ulicy W. Stefanyka, w którym miało odbyć się zebranie, zebrały się setki ludzi. Brama była zamknięta. Pogłoska o tym, że sekretarz komitetu miejskiego Kompartii Adam Martyniuk (ten sam, jeśli ktoś nie wie, który tak mocno zasiadł w Ukraińskim parlamencie) zabronił zebrania, wywołała gniew i oburzenie. Ktoś zaczął zbierać podpisy pod telegramami protestacyjnymi do „ojca pieriestrojki” M. Gorbaczowa. A obok — rejonowy oddział MSW, milcząco snują się ponurzy strażnicy porządku… W powietrzu zawisł niepokój. Niezdecydowane spojrzenia zatrzymały się na postaciach znanych i szanowanych ludzi: jak postąpią oni? Patriarchowie ukraińskiej kultury Mykoła Kołessa i Roman Iwanyczuk, nie wahając się, składali swoje podpisy! I wtedy do petycji wyciągnęły się setki rąk. Ktoś zaproponował, aby pójść do pomnika Iwana Franki i tam, pod gołym niebem, przeprowadzić konferencję założycielską. Ktoś wzywał do zorganizowania pikiet przed budynkiem komitetu miejskiego partii. Tłum ruszył. Szliśmy po radę do Kamieniara. Nie mając doświadczenia w przeprowadzaniu akcji publicznych, wyszedł na trybunę Ihor Melnyk. Po raz pierwszy przemawiali przed tak wielkim tłumem Iwan Makar, Jarosław Putko, Pawło Szeremeta, Wasyl Repetyło. Magicznie działały na wzburzony lud wystąpienia Mychajła Horynia, Iryny Kalyneć, Romana Krypjakewycza, Hanny Iwanickiej. Trudno przypomnieć sobie dzisiaj wszystkich, którzy występowali na tym pierwszym improwizowanym wiecu. Zresztą, wtedy mało kogo z nich znałam „z twarzy”. Ale czułam, jak w tym czasie tłum stawał się społecznością, mówcy — liderami, słowo oznaczało czyn. Jak u Wasyla Stusa — „Niewolnicy dorastają do synów swojej Ukrainy-matki…” Ciąg dalszy nastąpi. W czasie światowego kryzysu (wszyscy mówią: gospodarczego, a ja twierdzę — moralnego, wszak właśnie nieprzestrzeganie elementarnych norm moralności zrodziło wszystkie nieszczęścia, i nie tylko w ukraińskim społeczeństwie) chcę zwrócić uwagę czytelników na rolę „Proświty” w naszym życiu — wczoraj, dziś, jutro. Chrystyna Sobol, Jarosława Wełyczko, Nadija Lubomudrowa, Jarosław Pitko, Chrystyna Bursztynska, Roman Iwanyczuk
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
