Strona · s. 8strona oryginału ↗
Jewhen PŁUŻNYK (1898—1936) Celowość wierszy
Слово Просвіти, №21 за 2012 рік
Opracowanie i autor rozpraw literacko-krytycznych laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWŚKYJ
Dar poetów (jak wszystkie dary, gorzki). — Całą niecelowość wierszy rozumieć. Je. Płużnyk to osobowość graficznie wyrazista: światopoglądowo, psychologicznie, estetycznie, stylistycznie. A jednocześnie, jakkolwiek dziwnie, trudno poddaje się wyczerpującej charakterystyce: świadectwo złożoności.
* * *
Był to chłopiec łagodny i cichy, Jak sosnowy w bezwietrze las… (Dla jakiej radości i pociechy Każdy z nas w dni przyszedł i rósł).
A siedemnasty minął, spotkał Narzeczoną, — kulę za Dnieprem. — Obracaj się, ziemio, bez ustanku! Przygotujcie, przygotujcie brom!
Ach, ten chłopiec łagodny i cichy, Co nad stepem wczesny ból rozpostarł! Dla jakiej radości i pociechy Każdy z nas przychodzi i rośnie?
* * *
Zacisnął zęby. Blady-blady! Za jarem wieś płonęła. Ktoś kolbą w plecy, — idź! — Was niemało!
Sucho kichnął stary nagan (Pierwsza nuta nowej gamy…) Nadwieczorny kładł się mgła Nad żytami.
Ktoś jeden zagwizdał matczysz. Na taczanki! — i szukaj, gdzie wiesz! Pole, pole! Czemu ty milczysz, — Nie łkasz?
Jako poeta, zdumiewająco oryginalny, do nikogo niepodobny. Wolny od wpływów, choć i bliski neoklasykom. Ale ta bliskość jest organiczna, a nie narzucona. Mimo że poeta w jednym z wierszy próbował zdystansować się od „arbitrów metrum i helleńskiego kunsztu”. Tak, Płużnyk to zjawisko rzadkie w tym sensie, że jego nauczycieli określić trudno. Poeta bez źródeł? Mało prawdopodobne. Poszczególne nazwiska Płużnyk wspomina. O reszcie możemy tylko zgadywać. Lecz gdybyśmy nawet znali je z imienia, wcale nie dodałoby to zrozumienia. Wszystkie domieszki i „obce” ciała nie zostawiły po sobie wyraźnego śladu. To znaczy rozpuściły się w magmie czy też tyglu tej skrajnie napiętej i skupionej na sobie duszy. Jakkolwiek brzmi to głośno, gdy mowa o poecie, który nazywał siebie smutnookim marzycielem, chłopcem cichym i łagodnym. Inni byli w określeniach bardziej kategoryczni: romantyk, pesymista, sceptyk, pesymistyczny sceptyk, sceptyczny pesymista, nawet radykalny sceptyk i tragiczny ironista. Najdziwniejsze, że wszystko to prawda. Ale prawdą jest też to, że prawda nie cała. To tylko świadectwo różnego stopnia zbli-
* * *
Szara mżawka za oknami. Noc… Pokój. I dzisiaj takie, jak wczoraj… Przewracam Rabindranatha Tagore.
Przez szczeliny okiennicy noc z zewnątrz: Losie ludzki, dziwna jakaś ty, — Na stronach cudzego utworu Prawdę swoją szukać!
* * *
Mądrości nie nauczyć się cudzej, Trzeba mylić się samym. …Ile słów zostało od Troi, Co zabrał sobie na ody Rzym?
A jednak wczytajcie się w każdy przecinek, Każdy przemawiać będzie wers: Lepiej mylić się samemu, Niż cudzych nauczywszy się błędów!
* * *
Jaka nuda kreślić wersy… Darmo, że żar myśli w nich rozlany!.. Dar poetów (jak wszystkie dary, gorzki) — Całą niecelowość wierszy rozumieć.
Zajmij się ogniem — i nagle ochłoń, zaschnij atramentem na jakimś wierszu… Dziwny ogień! — Żeby nie powiedzieć gorzej…
* * *
Marzenia od serca odciął, — Korzeń wyczerpują gałęzie. …Mało przeżyć życie, — Trzeba życie zrozumieć.
Może i poeci tylko ci, Co za młodu już siwi… …Marzenia zaś moje złote, Marzenia zaś moje nieszczęśliwe!
* * *
Dziewczynkę spotkałem kiedyś małą Tam, gdzie ziemię Dnieprem rozłupano: Wybierała z wody w garść Sine złoto…
żenia do tajemniczego minerału, który powstał w wyniku oddziaływania różnych czynników, w tym i literackich. Próba nazwania z imienia jego dziwacznych wtrętów, linii, rozgałęzień, wzorów. Może najtrafniej wyraził się Rylski: „zranione serce”. Jednym z najczęściej używanych słów Płużnyka jest ból. To już za nim idą — cisza, uciszenie, zmęczenie, małość, pokora. W sumie one tworzą mikroklimat życia, biednego w fakty, bogatego pod względem intensywności wewnętrznej pracy. Płużnyk — poeta paradoksów. Deklaruje równowagę, by ukryć swoją nierównowagę, nurt uczuć i myśli, zagonionych w głębiny świadomości. Im bardziej twierdzi o spokoju, tym mniej mu wierzysz. Centralny nerw jego poezji — agonia „małego ludzkiego serca”. Ona jest w nieśmiertelnej harmonii z rewolucjami i wojnami — tak wykrzykuje Płużnyk w „Galilei”. Nie spieszmy się z nim zgadzać. To sarkazm rozpaczy, który skorzystał z wykrzyknika jako tarczy. W rzeczywistości zaś Płużnyk drwi z siebie i z nas — wszelkim wstrząsom przeciwstawiał realne cierpienie realnej świadomości (W. Derżawin). Bez wątpienia, to cierpienie wzmacniało się jeszcze suchotami — biczem rodziny Płużnyków. Zaostrzało i bez tego ostrą reakcję na okrucieństwo i krew epoki. Ludzka śmierć dla Płużnyka — obwał świata. Katastrofa wszechświatowa. Te makrotragedie w miniformie porażają tym bardziej, że podane są w sposób zdystansowany, celowo spokojnym tonem. Ale to spokój na granicy załamania, co stało się w „Galilei”, gdzie nawet brak rymu w poszczegól-
I takie wtedy niebo było bezkresne. Pomóż mi, wuju, troszkę!.. …A u niej samej oczu nie ma — Bławaty.
Hej, dziewczynko! Najlepsza z moich chimer! Czy dostało sięż tobie to złoto! …Już mi się nie śmiać teraz Po staremu, bezsensownie-młodo…
* * *
To prawo: zamrą czerwonozyli, — Rozerwie się równy szereg dni; Poprowadzą do cichej mogiły Kilka dusz znajomych i bliskich.
Ktoś porzuci sławę i dostatki, Ktoś suchoty dzieciom i długi… Jak u przyjaciół nie zarobisz wspomnienia, Może nie zapomną wrogowie!..
Ależ ty wszystkich równasz, płyto, Napisem rzeźbiarskiego pióra: Urodził się był N.N. wtedy to, I wtedy to umarł… etc…
* * *
Kwitną myśli, a na słowa skąpiej… Ja wiem sam — rosnę. Zmieniam liść. …Niechaj, komu nie leniwie, pisze, Że oto, powiedzmy, zagorzały pesymista…
Ja zaś czuję tak: powiem — bo muszę! — Choć coś swojego, niewypowiedzianego przez nikogo; Kiedy wersom jakimś powierzać duszę, — Tylko takim!
A tam niechaj, komu nie leniwie, pisze, W słowach nudę rozwodząc gęstą… Kwitną myśli i na słowa skąpiej… Rosnę.
* * *
Noc… a łódź — jak srebrny ptak!.. (Co słowa, kiedy serce pełne!) …Nie spiesz, nie leć po lśniących światach, Moja mała niepewna łodzi!
I nad nami, i pod nami płoną światy… I na dole, i w górze głębiny… O, jakiż piękny ty, Świecie jedyny!
nymi strofach uwydatnia ogólny stan pobudzenia. Dramaturgia tego bodaj najlepszego ukraińskiego poematu, jak i „kadrowość” fabularnych wierszy Płużnyka — od jego zamiłowania do teatru. Lecz przede wszystkim, oczywiście, od fenotypu, w szczególności nastawienia wzroku na cudzą biedę, która odbierana jest jako własna. Płużnyk wiedział o sobie więcej, niż mógł powiedzieć: Może i poeci tylko ci, Co za młodu już siwi… W tej intensywności bólu, nie zawsze wypowiedzianego, ale zawsze obecnego, odczuwalnego nawet w skrytości, wymownego i w latentnych formach — rozwiązanie zagadki zauważonej: absolutnej naturalności poety. Ból uniemożliwia fałsz. Dlatego Płużnyk — „najlakoniczniejszy z ukraińskich poetów” (L. Nowyczenko). On i to wyjaśnił z właściwą mu szczerością: „Im mniej słów,
* * *
Jak wszystko żywe, płyną piaski pustyni, Ich cichy szelest, jak i plusk wody, Czaruje duszę… Marzycielu, patrz! — Najlepiej słychać je spod sufitu.
Więc nie pakuj walizek! Map nie ruszaj! Umiej zamknąć oczy i czekać, — Może i twoja z tych najbogatszych dusz, Co umieją wszechświat słuchać z pokoju.
* * *
W. Pidmohylnemu
Stanęła noc nad górami. Zatoka W bezgłosie szarym przygasa… Tylko jedna gwiazda, blada i wysoka, Marzycielskie wskazuje niebiosa…
Czas spokoju… a dusza w trwodze… O, dziecko przestraszone i słabe! W ciszy tej, co stanęła na progu, Strasznie jej podsłuchać siebie!
* * *
Dwie równoleżniki, dwa południki — I oto kwadrat. Żyj! Twórz! Umieraj! Tu twardy cień. Tu, drżący i mętny, Zamknął się świat. Tu — Tygrys, Eufrat i Raj.
Nadejdzie czas, — i ty odnajdziesz Ewę… Czas przeminie, — i pokój utracisz ty… I przekroczysz granicę (urojoną czy zmysłową) Jakiejś długości czy szerokości.
I będzie znowu: dwa południki, Dwie równoleżniki — kwadratowy raj. I twardy cień… I drżący oraz mętny Nieśmiertelny świat… Żyj! Twórz! Umieraj!
* * *
Strzeż się nieba nocnego! Pustki jego niemej Mało wzroku twego, i wiele — Jeśli duszę otworzysz jej!
Zaczaruje. Uśpi. Zrujnuje. Skąd?.. Po co?.. Na wieki… Dokądś… …I miota się, miota się na próżno Twój niespokojny duch… Strzeż się!
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
