Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Misja Cyryla i Metodego oraz chrystianizacja Rusi w IX wieku.

Слово Просвіти, №21 за 2012 рік

Serhij SZYMYŁO, zastępca przewodniczącego „Towarzystwa pamięci księcia Askolda”, m. Kijów. Kontynuacja. Pocz. w numerze 20 z 2012 r. Z greckich źródeł wiadomo, że skutkiem wyprawy Rusów w 860 roku na Konstantynopol było zawarcie traktatu pokojowego między Rusią a Bizancjum. Jednym z punktów tego traktatu była kwestia chrztu Rusów. Podobne świadectwa o pierwszym chrzcie na Rusi w IX w. spotykamy u wielu autorów bizantyjskich, w szczególności u patriarchy Focjusza, Nikity Paflagończyka, Konstantyna Porfirogenety, Cedrena, Skylitzesa, Zonarasa, Leona Gramatyka, Michała Glykasa i innych. Z tych źródeł wiemy, że chrzest przyjęli ci Rusowie, którzy przeprowadzili wyprawę na Carogród. A „Powieść minionych lat” oraz inne rodzime kroniki przywódcą tych wypraw jednoznacznie nazywają kijowskiego księcia Askolda. Najszczegółowiej wspomniane wydarzenia opisano w Latopisie Nikonowskim, który przekazał nam wiadomości wczesnego ruskiego kronikarstwa. Ponadto świadectwa o wyprawie Rusów na Carogród i przyjęciu chrześcijaństwa spotykamy także w innych rodzimych źródłach. Nawet tak późne z nich, jak Latopis Hustyński, Latopisarz Mazurinski, Chronograf redakcji zachodnioruskiej i inne zachowały pamięć o tym wydarzeniu. Wzmianki spotykamy również w Księdze Stopniowej, Synopsisie Kijowskim i innych dziełach. Nawet Statut Cerkiewny św. księcia Włodzimierza odzwierciedla fakt przyjęcia chrześcijaństwa na Rusi za św. patriarchy Focjusza. Greckie źródła donoszą, że w wyniku zawarcia między Rusią a Bizancjum traktatu pokojowego z Konstantynopola do Rusów wysłano chrześcijańską misję oświeceniową, która z powodzeniem ochrzciła ruskiego księcia oraz niektórych z jego bojarów, drużynników i poddanych. Przy tym Konstantyn Porfirogeneta i inni autorzy bizantyjscy uściślają, że chrzest ten nastąpił na specjalnie zwołanym wiecu po długich dysputach religijnych i pokazanym przez greckiego misjonarza cudzie z niepalącą się Ewangelią. Opisy te blisko korespondują z doniesieniami Latopisu Nikonowskiego, gdzie w rozdziale pod nagłówkiem „O księciu ruskim Askoldzie” nie tylko informuje się o przyjęciu przez Rusów i ich księcia chrześcijaństwa, ale także uściśla się, że chrzest został dokonany w wyniku cudu z Ewangelią, która nie spłonęła, a samo to wydarzenie ma bezpośredni związek z kijowskim księciem Askoldem. Te same wydarzenia opisane są w tekstach żywotów św. Cyryla (Konstantyna Filozofa) i panońskich, oraz innych, w szczególności w rocznikach z Colberty i kazaniu Banduriego. Z nich dowiadujemy się, że cud z niepalącą się Ewangelią dokonali Cyryl i Metody podczas swojej tak zwanej „misji chazarskiej”, która miała miejsce w latach 861—862. W wyniku tego cudu ochrzcili się wtedy pogański kagan i około 200 rodzin. Przy tym legenda włoska uściśla, że bracia sołuńscy misję nawracania pogan na chrześcijaństwo przeprowadzili nie w samej Chazarii, a w „prowincji chazarskiej”, a kazanie Banduriego uzupełnia, że św. Cyryl (Konstantyn Filozof) ochrzcił wtedy ruskiego księcia-kagana, prawda, błędnie nazwanego Włodzimierzem. Jednak takie błędne mieszanie dwóch chrztów Rusi z lat 860. i 980., czyli za Askolda i Włodzimierza, spotyka się w wielu źródłach epoki po Włodzimierzu. Nawet Statut Cerkiewny św. księcia Włodzimierza miesza te dwa wydarzenia i donosi, że Włodzimierz przyjął chrzest od patriarchy Focjusza, który żył 100 lat przed Włodzimierzem i za którego Ruś rzeczywiście przyjęła chrzest w latach 860. W latopisach Twerskim i Woskriesienskim donosi się, że Konstantyn Filozof, a w „Powieści minionych lat” po prostu Filozof, głosił chrześcijaństwo kijowskiemu księciu Włodzimierzowi. W ten sposób, pomimo chronologicznych niedokładności, staroruski latopis zachował pamięć o udziale świętych Cyryla i Metodego w chrzcie Rusi w IX w. Zdaniem akad. W. Łamanskiego, podobne mieszanie wydarzeń pierwszego i drugiego chrztu Rusi świadczy o tym, że autorzy tych opisów korzystali ze źródeł, które do nas nie dotarły, ale przez nieznajomość szczegółów chrztu za Askolda błędnie przełożyli je jako chrzest za Włodzimierza. Ponadto, uważali akad. A. Szachmatow, akad. B. Rybakow i inni, w XII w. staroruskie teksty latopisów poddane zostały istotnej redakcji ze strony kopistów (tak zwana „redakcja Mścisława z 1118 roku”). Szczególnej cenzurze poddano doniesienia o pierwszym chrzcie Rusi w IX w., które, na korzyść dynastyczno-politycznych interesów Rurykowiczów, sztucznie przenoszono na wydarzenia chrztu Włodzimierza. To właśnie wywołało zamieszanie. Ale jakkolwiek by było, zestawiając wspomniane bizantyjskie i rodzime świadectwa o chrzcie Rusów w latach 860. oraz szczegóły tak zwanej „misji chazarskiej” Cyryla i Metodego, prawdziwą jest wersja, że pierwszy chrzest na Rusi w IX w. przeprowadzili właśnie ci słowiańscy oświeciciele. W żywocie św. Cyryla (Konstantyna Filozofa) zaznacza się, że wraz z bratem chrzcił pogan — kagana chazarskiego i jego ludzi, więc niektórzy historycy wyciągnęli wniosek, że bracia chrzcili plemiona chazarskie. Tę myśl obala fakt, że Chazarowie w tamtym czasie nie byli poganami, a monoteistami (głównie żydami), a judaizm już od długiego czasu był oficjalną religią Kaganatu Chazarskiego. Co więcej, zdaniem S. Pletniowej, chazarsko-żydowscy kaganowie byli tak fanatycznie przywiązani do swojej nowej wiary, że właśnie w tym czasie prowadzili w kraju wojny religijne. Całkowicie oczywistym jest, że od św. Cyryla chrzciły się wtedy nie chazarskie, a jakieś inne plemiona. Cyryl i Metody rzeczywiście jeździli w składzie poselstwa chazarskiego do miasta Itil, być może nawet brali udział w dyspucie z żydowskimi arcykapłanami, jednak misja ta była czysto dyplomatyczna i okazała się nieudana. O tym w liście do Chasdaja ibn Szapruta świadczy również chazarsko-żydowski kagan Józef. Nawracania kagana chazarskiego na chrześcijaństwo w latach 860—861, o którym mowa w późniejszych redakcjach żywota św. Cyryla, historia nie zna. Jak zaznacza S. Pletniowa, „chrystianizacja Chazarii w ogóle nie odpowiadała kaganowi, ponieważ w istocie oznaczała ideologiczne podporządkowanie sąsiednim państwom chrześcijańskim i, co najważniejsze, potężnemu Cesarstwu Bizantyjskiemu”. Dlatego od czasów przymusowego wprowadzenia w Chazarii judaizmu chrześcijaństwo, które miało tu dawne korzenie i rozgałęzioną organizację cerkiewną (siedem eparchii na czele z hierarchami), znajduje się w nierównych warunkach z nową religią państwową. Zdaniem S. Pletniowej, po niedawnej nadzwyczajnej tolerancji religijnej w kaganacie nie pozostał żaden ślad. Z tą opinią zgadza się M. Artamonow, który zaznacza, że wraz z wprowadzeniem w Chazarii judaizmu „ograniczenia religijne i prześladowania rozszerzyły się nie tylko na chrześcijan, objęły one także muzułmanów”. Co więcej, w kraju na tle religijnym rozpoczęła się okrutna wojna domowa. S. Pletniowa zauważa, że „nowa religia nie zjednoczyła, a wręcz przeciwnie, rozdzieliła i tak już chwiejny twór państwowy, kierowany przez Chazarów. Przyjęcie judaizmu przez kagana, króla i całą elitę itilską oderwało ich od arystokracji chazarskiej. Między arystokracją itilską a prowincjonalną rozpoczęła się walka o władzę i wpływy w kaganacie. Walka prowadzona była bezlitośnie, ginęli w niej nie tylko „fronderzy”, ale i wybitni przedstawiciele żydowskiej wierchuszki”. Zatem mówić o przyjęciu przez kagana chazarskiego chrześcijaństwa w latach 860. nie ma podstaw. Może chodzić jedynie o chrzest wschodniosłowiańskich plemion pogańskich, które do tego czasu długo pozostawały w ścisłym sojuszu wojskowo-politycznym z Chazarią i tylko błędnie, z dawnej pamięci, zostały nazwane przez późniejszych autorów żywota św. Cyryla „Chazarami”. Zdaniem W. Łamanskiego, „wszystkie plemiona słowiańskie, które płaciły daninę Chazarom, nazywano wspólnym imieniem Chazarów, dokładnie tak, jak później zaczęto nazywać imieniem Rusi”. Przypomnijmy, że zgodnie z „Powieścią minionych lat”, w takiej czy innej formie zależności daninnej od Chazarii przez pewien czas pozostawały wschodniosłowiańskie ziemie Polan, Siewierzan, Radymiczów i Wiatyczów. Tak i w samej Chazarii, donoszą autorzy arabscy Abulfeda, al-Bakri i inni, Słowianie stanowili znaczną część ludności kaganatu. Dlatego, jak uważa Łamanski, dla zachodnich hagiografów „cały ten wielki kraj od Derbentu na północny zachód do Kijowa i dalej był Chazarią”. Podobne wyobrażenie o ziemiach wschodnich Słowian kształtowało się nie bez udziału samych Chazarów. Tak, kagan chazarski Józef w liście do skarbnika kalifa kordobańskiego, opisując Chazarię, przyłączył do niej także znaczną liczbę ziem wschodniego słowiańszczyzny, które pozostawały w zależności daninnej od niej. Co więcej, nawet w niektórych źródłach bizantyjskich i włoskich XIV—XV w. pod terminem „Chazaria” wspomina się Krym i Nadczarnomorze, a samo Morze Czarne nazywane jest Chazarskim. Dlatego nie dziwi, że kopiści żywotów św. Cyryla (teksty których dotarły do nas tylko w odpisach Pomnik Cyryla i Metodego w Mukaczewie

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn