Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Ile lat ma antyukraińska ideologia „russkiego mira”?

Слово Просвіти, №21 за 2021 рік

Wasyl LYZANCZUK, doktor nauk filologicznych, zasłużony profesor Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki. Zakończenie. Pocz. w nr 20 z 2021 r. „Starohromadiwci” błyskotliwie skorzystali... z inicjatywy kijowskiego generała-gubernatora O. Dondukowa-Korsakowa, który domagał się otwarcia oddziału w celu badania kraju w interesach „miejscowej administracji”. Generał-gubernator nie wziął pod uwagę, że „badanie kraju” może mieć też inne cele – te, o których w jednym z listów pisał M. Drahomanow: „Ukraina sama siebie jeszcze nie zna, potrzebuje pracy naukowej i literackiej, aby siebie poznać...”. Wszystko, co zdążyli zrobić uczeni-pionierzy z Oddziału Południowo-Zachodniego, prowadziło właśnie do takiego celu. Oto kilka złotych stron z ukraińskiej epopei naukowej lat 70. XIX wieku. Profesor Uniwersytetu Kijowskiego Wołodymyr Antonowycz (z którego imieniem wiąże się kształtowanie ukraińskiej nauki historycznej) zebrał, zredagował i wydał 8-tomowy „Archiw Jugo-Zapadnoj Rossii”, w którym zamieszczono dokumenty z historii Prawobrzeżnej Ukrainy XVI–XVIII w. Pawło Czubynski w latach 1872–1878 wydał 7 tomów „Trudow etnograficzesko-statisticzeskoj ekspiedicyi w Zapadno-Russkij kraj”, w których zebrano unikalne materiały folklorystyczne, etnograficzne i językoznawcze. Ta praca uczonego została wyróżniona kilkoma prestiżowymi nagrodami i odznaczeniami. W latach 1874–1875 w Kijowie ujrzały światło dzienne „Istoriczeskije piesni małorusskogo naroda i primeczanija Wł. Antonowicza i M. Drahomanowa” w dwóch tomach – pierwszy zbiór ukraińskich pieśni politycznych, których swoistość M. Drahomanow zademonstrował poprzez porównanie ich z pieśniami innych narodów Europy. „To swoista historia narodu ukraińskiego, opowiedziana przez niego samego” – tak ocenił M. Drahomanow wytwór ludowego geniuszu. Ołena Pcziłka (rodzona siostra Drahomanowa) badała ukraiński haft, pisanki, pieśni ludowe. Jej pierwszą pracą badawczą stał się album „Ukrainskij ornament. Wysziwki, tkani, pisanki” (1876). Pięcioma wydaniami ukazywały się „Ukraińskie wzory” Ołeny Pcziłki ze wzorami szycia i tkania. Znaczące były osiągnięcia naukowe językoznawców Ołeksandra Potebni, Pawła Żyteckiego i Kosta Mychalczuka, prawnika Ołeksandra Kistiakiwskiego (w 1879 r. wydał on unikalne zabytki z historii prawa ukraińskiego, a wśród nich – zbiór kodeksów „Prawa, po kotorym suditsia małorossijskij narod”)... Czy „ziomkowie” mogli obojętnie obserwować to, jak ukraińskość nabiera siły? Szczególnie starała się gazeta „Kijewlanin”, dziecko cyrkularza wałujewskiego (zaczęła wychodzić w 1864 r., na koszt rządu, a zatem – w całkiem określonym celu). Rząd carski, ideolodzy wielkomocarstwowości, hurrapatriotyczne gazety sprzysięgli się przeciwko ukrainofilom i ich dążeniom, rzekomo mającym na celu podważenie imperium. „Potęga Rosji opiera się na jedności państwa, a zatem wszystko, co może prowadzić do wstrząśnięcia tą jednością i do oddzielnego rozwoju różnych narodowości, jest dla niej zgubne i nie powinno być dopuszczane” – przypominał dzieciom w testamencie Aleksander II. Cyrkularz wałujewski i ukaz emski oznaczały, oprócz wszystkiego, że sami ukrainofile mieli doświadczyć prześladowań. Wszak byli oni strażnikami represjonowanego języka! Najbardziej aktywnych członków „Hromady” wysyłano na zesłanie. Na początku lat 60. XIX w. Pawła Czubynskiego wysłano na Archangielszczyznę; Ołeksandr Konyski znalazł się w Wołogdzie, potem w Totmie i Bobryńcu; cyrylo-metodyjczykowi Dmytrowi Pylczykowowi „dostała się” Chersońszczyzna... Wszystko to oznaczało, że kochać Ukrainę pozwalano jedynie w specjalnie wyznaczonych miejscach, z reguły zimnych. W połowie lat 70. XIX w. wszystko się powtórzyło. Mychajło Drahomanow musiał emigrować. Czubynskiemu zabroniono mieszkać na Ukrainie, zmuszony był udać się do Petersburga, gdzie w latach 1876–1879 służył w Ministerstwie Komunikacji. W więzieniu znalazł się całkiem młody Borys Hrynczenko... „Warto, by wiedzieli o tym dzisiejsi Ukraińcy: nasz język tylko dlatego się zachował, że walczyli o niego ukraińscy „budziciele” i że był wielomilionowy, przeważnie wiejski lud, dla którego ten język był ojczystym, a znaczy – stale używanym. Języki, którymi nie posługuje się w codzienności, umierają” – podkreślił Wołodymyr Panczenko w artykule „Trzydziestoletnia wojna po ukraińsku” (Den. – 2002. – 30 sierpnia). Jesienią 1876 r. Drahomanow osiedlił się w Genewie, gdzie założył ukraińską drukarnię, która przetrwała całe 43 (!) lata. Kupił ją od zwolenników Michaiła Bakunina, korzystając z materialnego wsparcia swojego współmyśliciela Serhija Podolynskiego, syna zamożnych rodziców, również emigranta politycznego. Wśród wydawnictw Drahomanowa – pięć wydań czasopisma „Hromada”. Popularne broszury o treści politycznej, zbiory materiałów folklorystycznych, dzieła literackie („Poezje T. Szewczenki, zakazane w Rosji”, jegoż poemat „Maria”, powieść Panasa Myrnego i Iwana Biłyka „Czy ryczą woły, gdy żłoby pełne?”, oraz tomik poetycki P. Kulisza „Dzwon” i in.). Cała ta produkcja nielegalną drogą była przerzucana do Rosji. Ważne i ciekawe fakty opublikował w „Literaturnej Ukrainie” z 23 maja 2002 r. Gustav Zwengrosch. Napisał, że wygnaniec Mychajło Drahomanow opublikował dla europejskiego czytelnika pełny tekst tajnego ukazu emskiego w specjalnej pracy „Po woprosu o małorusskoj litieraturie”. W czerwcu 1878 r. w Genewie wydrukował obszerny francuskojęzyczny referat „Literatura ukraińska, proskrybowana przez rząd rosyjski” dla uczestników Pierwszego międzynarodowego kongresu literackiego w Paryżu w 1878 r. Przewodniczyli mu sławny Wiktor Hugo i pisarz-demokrata Iwan Turgieniew. A 15 września 1881 r. redaktorzy ukraińskiego zbioru w Genewie „Hromada” M. Drahomanow i M. Pawłyk podpisali francuskojęzyczne „Zawiadomienie, przedstawione Wiedeńskiemu międzynarodowemu kongresowi literackiemu 1881 r.”. Kończy się ono następującymi słowami: „Myślimy, że spełnimy swój obowiązek, przypominając tym zawiadomieniem przedstawicielom świata literackiego wszystkich cywilizowanych narodów, że (emski – G. C.) ukaz, który wyżej przytoczono, wciąż jest w mocy”. M. Pawłyk, który podpisał ten dokument w imieniu Ukraińców Galicji, Bukowiny i Zakarpacia, zostawił na nim taki napis: „Daję tę odezwę – napisaną przez Drahomanowa – z zachowanego w jego papierach egzemplarza – teraz wielkiej rzadkości”. Historia ludzkości chyba nie zna podobnych przykładów tak niewiarygodnego ucisku narodowego, jakiego doświadczała Ukraina. „Ani jedna książka ukraińska nie jest zapisana na liście tych, które można trzymać w wiejskich bibliotekach nie po to, by uczyć się z niej, a żeby tylko dawać uczniom czytać w domu, albo trzymać nauczycielowi jako pomoc – oceniał sytuację na Ukrainie M. Drahomanow. – A niby na śmiech ministerstwo pochwaliło i wszędzie w szkołach jest trzecie wydanie książki „Co nieco o świecie Bożym” – tylko w przekładzie „Swiet Bożij – pieriewod s jużnorusskago”, „a w wychodzącym w Kijowie za państwowe pieniądze czasopiśmie Andrijaszewa „Drug naroda” drukowane są przekłady z Szewczenki – z języka ukraińskiego na moskiewski – dla Ukraińców (!) i potem mieszczą się także w „Księdze do czytania” w ukraińskich szkołach tegoż Andrijaszewa”. Zakaz wwożenia ukraińskich książek z zagranicy w najbardziej ostry sposób potwierdzono w 1894 r. Specjalnym cyrkularzem Głównego Urzędu do spraw Prasy w 1895 r. zabroniono drukować jakiekolwiek książki i zbiory w języku ukraińskim dla czytelnictwa dziecięcego, „chociażby pod względem treści wydawały się one lojalne”. Złożony do cenzury zbiór opowiadań dla dzieci zabronił cenzor z dopiskiem: „Napisano oczywiście dla dzieci, ale one powinny uczyć się po rosyjsku. – Zakazać”. Na ukraińskiej gramatyce, przygotowanej w języku rosyjskim, cenzor napisał rezolucję: „Naiwnie byłoby mieć nadzieję na zezwolenie na drukowanie gramatyki tego języka, który nie powinien istnieć”. Te przykłady najjaskrawiej obnażają główny cel represji wobec ukraińskiego słowa. Należy je zniszczyć „w celach państwowych” – niezależnie od treści tego, co będzie tym słowem wypowiadane, nawet przy największej „lojalności” ukraińskiego pisania. Aby nie było „zamętu” wśród „jednego narodu rosyjskiego w jednym niepodzielnym państwie rosyjskim”, język ukraiński trzeba udusić. “Dla nas, świadomych Ukraińców, istnieje jeden naród ukraińsko-ruski. Ukraina austriacka i Ukraina rosyjska są nam jednakowo bliskie i żadne granice geograficzne nie mogą rozdzielić jednego narodu, a gdybyśmy mieli w sobie siłę moralną, to ani nas nie zdołaliby oderwać od Galicji, ani Galicji od nas, bo idei, ducha nie można rozerwać na dwie części, tak jak niczym nie można zatrzymać biegu Dniepru: on zawsze znajdzie się w morzu, jakiekolwiek byłyby przeszkody – podkreślano w referacie “Bractwa tarasowców”, który został odczytany w Charkowie podczas rocznic szewczenkowskich w 1893 r. – Na podstawie nauki, tak zwanej psychofizjologii, wiemy, że język jest jedną z najważniejszych cech, która najsilniej ujawnia wewnętrzną treść narodową, że język jest organem ducha i wyrazicielem psychologii ludowej. Naród, który nie posiada piśmiennictwa w języku ojczystym, nie jest narodem”. Szowinistyczna samowola w Rosji pozbawiła naród ukraiński “wszelkiej możliwości oświecenia, ponieważ istniejące szkoły zajmują się tylko zmoskwiczeniem dzieci, które się w nich uczą: literatura jest zakazana, język wygnany skądinąd: z cerkwi, szkoły, urzędów oficjalnych i społecznych, ze społeczeństwa; każde ukraińskie słowo, każdy kontakt z Galicją wywołuje policyjne podejrzenie, nadzór, a często więzienie, zesłanie, głód wskutek pozbawienia prawa do zarobkowania – mówiono w odezwie “rosyjskich Ukraińców” do europejskiej demokracji w 1895 r. – Ile by nie mówili szczerze liberalni wielkorusowie o swojej nieodpowiedzialności za ten ucisk, który znosi naród ukraiński, mimo wszystko nie mogą zaprzeczyć, że znana część ich prasy opowiada się za tym uciskiem i że rząd dusi Ukraińców w imię wielkoruskiej narodowości, że język i literatura ukraińska są prześladowane w imię języka i literatury wielkoruskiej, że wreszcie Ukraińcowi nie wolno być Ukraińcem po to, aby siłą uczynić go wielkorusem”. Gorzki, nieprzyjemny wniosek bazował na faktach, które niezaprzeczalnie potwierdzały, że polityka “rusyfikacji” była prowadzona konsekwentnie, natarczywie, nieprzerwanie, cios za ciosem kierując na jeden punkt – narodowe niwelowanie narodu ukraińskiego. Zaczynało się od języka, bo kiedy nie rozwija się język ojczysty, nie może rozwijać się też myśl narodowa. Wychowanie, pozostając ludowym i narodowym, sposobami swojej działalności musi mieć ogólnoludzki, humanistyczny cel. Szkoła zaś na Ukrainie “stała się jeszcze bardziej moskwizatorska, niż była – pisał w 1896 r. B. Hrinczenko. – Ogromna większość nauczycieli wstydzi dzieci, by mówiły po ukraińsku. Ukraińskie wzmianki narodowe, historię ukraińską wyrzucono z czytanek szkolnych, albo tylko dano im miejsce i tak w tym miejscu powiedziano, że lepiej by już nic nie mówiono!.. Jakaś nędzna plątanina, a czasami wręcz kłamstwo. A zamiast historii ukraińskiej wszędzie historia moskiewska wykładana jest tak, jakby była naszemu człowiekowi bliska. A jeszcze jaka historia! Gdzie nie stukniesz, wszędzie pochwały i hymny dla ziemskich bożków: Pawłom, Mikołajom, Katarzynom, Piotrom, pochwały Suworowom, Korniłowom, Skobielewom i całej rosyjskiej żołnierce! Tutaj wszelkie wyczyny niewolniczej wierności... Historia moskiewska podawana jest narodowi ukraińskiemu jako jego własna, a potem – krótka wzmianka o narodzie ukraińskim, jako o jakimś dodatku do moskiewskiego”. Potężne obroty rusyfikacji zalały całą Ukrainę po drugiej wojnie światowej. Moskiewscy propagandyści powszechnie wzywali do demaskowania “nacjonalistycznych przeżytków przeszłości”, podkreślali “rosnącą rolę języka rosyjskiego”, który, jakoby, stał się “drugim językiem ojczystym” dla nie-Rosjan. Najszybszymi, “stachanowskimi tempami” realizowano “zlanie się języków i narodów” na Ukrainie. W 1958 r. w miastach Ukrainy w szkołach ukraińskich uczyło się tylko 21% dzieci (w 1926 r. – 97%). “...Stan szkolnictwa w miastach Ukrainy jest na tyle skandaliczny, że odpowiednia statystyka dawno już nie jest publikowana, a dane o liczbie szkół ukraińskich i nieukraińskich należą niemal do największych tajemnic państwowych – podkreślał I. Dziuba. – Ale i te szkoły, które nazywają się ukraińskimi, w istocie nimi nie są. Wystarczy odwiedzić jakąkolwiek “ukraińską” szkołę w Kijowie, na przykład, aby przekonać się o tym, że poza nauczaniem całe życie wewnętrzne prowadzone jest w nich w języku rosyjskim i nawet sami nauczyciele “wstydzą się” mówić po ukraińsku, nie mówiąc już o uczniach. Zatem w większości jest to “pokazówka” i niepotrzebna teatralność dla cyfry i “dla obcokrajowców”. Ale najgorsze jest to, że “ukraińskie” szkoły – i to już dotyczy zarówno miejskich, jak i wiejskich szkół – wcale nie wychowują godności narodowej i poczucia narodowego, nie dają elementarnej świadomości swojej przynależności narodowej i związanych z tym obowiązków, nie zapewniają najminimalniejszej znajomości historii ojczystej i kultury ojczystej. Bo w większości z nich panuje wciąż ten sam duch wyższości i “pierwszeństwa” kultury rosyjskiej oraz drugorzędności ukraińskiej jako “dodatku” do rosyjskiej. Więc nie ma co się dziwić, że absolwenci szkół Ukrainy w masie swojej są całkowitymi ignorantami w kwestii kultury ukraińskiej”. Przyjęta przez sesję Rady Najwyższej ZSRR 24 grudnia 1958 r. ustawa o “związku szkoły z życiem”, która pozbawiła język ukraiński (w innych republikach związkowych – ich języki) prawa do bycia obowiązkowym w szkole, zyskała potwierdzenie na Ukrainie w ustawie “O wzmocnieniu związku szkoły z życiem i o dalszym rozwoju systemu oświaty ludowej w Ukraińskiej SRR” z 17 kwietnia 1959 roku. “Rozwinięty socjalizm” stwarzał wszystkie materialne, socjalne, polityczne, ideologiczne przesłanki dla rusyfikacji. W sierpniu 1978 r. KC KPZR wydał tajne postanowienie “O dalszym doskonaleniu nauki języka rosyjskiego w republikach związkowych”. KC Kompartii

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn