Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 3strona oryginału ↗

Wiaczesław Łypynski i jego wizja państwa ukraińskiego

Слово Просвіти, №22 за 2007 рік

Mało tego, że Ukraińcy jednoczą się na chwilę przed rozstrzelaniem — my również dziedzictwo naszych myślicieli i działaczy politycznych zaczynamy naprawdę rozumieć wtedy, gdy spełniają się ich najpoważniejsze ostrzeżenia, najczarniejsze proroctwa, nieusłyszane przez nas w porę. Książki Wiaczesława Łypynskiego stały na naszych półkach jeszcze od pierwszych lat niepodległości, lecz dopiero teraz ukraińskie społeczeństwo zaczyna go słyszeć — teraz, gdy nieudolna reforma polityczna niszczy fundamenty państwa ukraińskiego, gdy zburzono równowagę społeczną i balans władz, gdy Cham próbuje zbudować na Ukrainie swoje królestwo, gdy znów, jak za carów, komisarzy i genseków, zagrożone są język ukraiński, kultura ukraińska, Cerkiew ukraińska, a nawet sama przyszłość narodu ukraińskiego. Gdybyśmy tylko w porę usłyszeli Łypynskiego! Do takich przemyśleń skłaniały mnie wystąpienia uczestników „okrągłego stołu” pt. „Wiaczesław Łypynski — założyciel szkoły państwowej w ukraińskiej historiografii”, który odbył się w Połtawskim Państwowym Uniwersytecie Pedagogicznym im. W. G. Korolenki z okazji 125. rocznicy urodzin wybitnego politologa, socjologa, historyka, polityka i działacza społecznego. Organizatorzy — wydział historyczny tej uczelni oraz Międzynarodowe Centrum Charytatywne Odrodzenia Narodowego. Wiaczesław Łypynski urodził się 5 kwietnia 1882 roku we wsi Zaturce na Wołyniu w szlacheckiej rodzinie. Niestety, z całej rodziny tylko on jeden został ukraińskim patriotą. Zdobył błyskotliwe wykształcenie: początkowo w Kijowskim Gimnazjum Klasycznym, potem na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie studiował agronomię, na Uniwersytecie w Genewie — socjologię, znów w Krakowie — historię. Mieszkając w swoim majątku na ziemi umańskiej, prowadził agitację na rzecz powrotu do ukraińskości spolonizowanej szlachty. W 1909 roku wydał broszurę „Szlachta na Ukrainie”. Pracował w Galicji, gdy ta znajdowała się pod władzą Austro-Węgier. Był członkiem Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki we Lwowie. Ukształtował się jako zwolennik niepodległości na długo przed 1917 rokiem. Pierwszą wojnę światową przywitał w Rosji i został zmobilizowany jako oficer kawalerii. W 1914 roku przebywał w armii Samsonowa, która poniosła klęskę w Prusach Wschodnich. Zachorował na gruźlicę i odesłano go do jednostek tyłowych. W październiku 1916 roku Łypynski trafia do Połtawy. Tutaj zastała go zarówno rewolucja lutowa 1917 roku, jak i utworzenie Centralnej Rady, co szczerze witał, lecz nie podzielał socjalistycznych iluzji jej działaczy. Chciał stworzyć jedną z pierwszych ukraińskich narodowych formacji zbrojnych, ale nie uzyskał wsparcia Sekretariatu Generalnego Centralnej Rady. Jak później pisał, dla ówczesnych przywódców narodu pozostawał panem, ziemianinem, który nie wygłasza demagogicznych mów i nie zapisał się do partii eserów, co było charakterystyczne dla działaczy Centralnej Rady. Za czasów Hetmanatu Łypynski był ambasadorem Ukrainy w Wiedniu, pozostawał nim także za czasów Ukraińskiej Republiki Ludowej, do czerwca 1919 roku. Jego majątek, rodzinne gniazdo, chamy spalili. Łypynski emigruje, mieszka głównie w Austrii. Ciężko chory na gruźlicę, nie porzuca ani pracy naukowej, ani społecznej. Pozostał w historii jako założyciel szkoły państwowej w ukraińskiej historiografii, teoretyk ukraińskiego konserwatyzmu i monarchizmu. Z perspektywy czasu lepiej widać, gdzie Łypynski był donkiszotem, a gdzie realnie i bardzo precyzyjnie nakreślił te zadania, których naród ukraiński nie wykonał jeszcze dzisiaj. Dziedzictwo Łypynskiego nabiera szczególnego znaczenia w obliczu problemów wyboru cywilizacyjnego Ukrainy na obecnym etapie. Okazało się, że kardynalne zmiany w gospodarce i sferze duchowej są niemożliwe bez idei narodowej, ideologii i strategii rozwoju społeczeństwa. Ale chamstwo kpiło z idei, tradycji, prawa. Charakterystyka politycznego chamstwa na Ukrainie, której dokonał Łypynski, do dziś pozostaje aktualna: „Absolutny brak miłości do swojej wspólnoty, natomiast miłość tylko do siebie, swojego „ja”. Pełny brak twórczej synowskiej pokory, natomiast zarozumiałość głupiej pychy, która „groble rwie” i sama ginie. Pogarda dla ojca, gdy jest słaby, natomiast niewolnictwo wobec obcego, gdy jest silny — oto chamstwo, oto cecha ludzi, którzy żyją na Ukraińskiej Ziemi… Cechą ukraińskich ludzi jest nie samo chamstwo, a przez nikogo i niczym nieokiełznane chamstwo…” (W. Łypynski, „Cham i Jafet”). Główną szkołą Łypynskiego była historia ukraińska i ukraińska rzeczywistość. Z bólem konstatował, że samopożeranie anarchistycznej warstwy przywódczej zgubiło Ruś Kijowską i Halicką, państwo litewskie i Kozaczyznę oraz współczesną mu inteligencję ukraińską (dodajmy — i współczesną nam). Szczególnego znaczenia w obecnych warunkach nabierają sformułowane przez Lypynskiego fundamentalne kategorie polityczne: idea narodowa, patriotyzm terytorialny, niepodległość państwowa. Pięcioma fundamentami Państwa Ukraińskiego, według Lypynskiego, powinny być: arystokracja, klasokracja, patriotyzm terytorialny, ukraiński konserwatyzm i etyka religijna. Możemy być w większym lub mniejszym stopniu konserwatystami, w większym lub mniejszym stopniu demokratami czy liberałami, ale zapewne zgodzimy się w jednym: bez postaci, która byłaby arbitrem narodu, nie uda się zaprząc do jednego wozu skonfliktowanych ugrupowań, z których każde, jak pisał Lypynski, uważa, że jego stanowisko jest jedynym słusznym, a zatem walczą one tylko o władzę i szkalują się nawzajem. Zdaniem Lypynskiego, przezwyciężyć wewnętrzne organiczne słabości ukraińskości i zjednoczyć naród ukraiński najlepiej można na gruncie patriotyzmu terytorialnego, czyli przebudzenia poczucia solidarności i jedności wszystkich stałych mieszkańców ukraińskiej ziemi, niezależnie od ich pochodzenia etnicznego, przynależności klasowej, wyznania, poziomu kulturowego. Poczucie miłości do rodzinnego kraju — ukraińskiej ziemi-żywicielki jako organicznej całości, uważał Lypynski, jest konieczną i jedyną możliwością tego najdroższego na świecie związku ludzi, który nazywa się narodem. Pozostawił nam kryterium określenia tego, kto jest Ukraińcem, a kto cudzoziemcem: „Ukraińcem jest każdy, kto chce, aby Ukraina przestała być kolonią”. Lypynski ostrzegał, że państwo ukraińskie nigdy się nie odrodzi, jeśli konserwatywne elementy — te najbardziej wykształcone i genetycznie najbardziej zdolne do pracy państwowej wyższe warstwy obywatelstwa przejdą do rosyjskiego lub polskiego obozu. Dzisiaj Ukraina traci najbardziej wykształconych i zdolnych do pracy kulturalnej i państwowotwórczej ludzi już tylko przez haniebny stosunek chamów u władzy do nauki, kultury, sztuki, technologii informacyjnych, wynalazczości. Intelekt z Ukrainy ucieka nie tylko przez bezrobocie, ale i przez niechęć do oglądania „nieokiełznanego chamstwa” tych, którzy wkładają sobie do kieszeni połowę produktu krajowego brutto, hipokrytycznie oświadczając, że idea narodowa nie zadziałała. Charakteryzując ówczesny stan, Lypynski przewidział teraźniejszość: „Beznadziejna i bezwyjściowa jest ta nasza wewnętrzna walka dlatego, że gdyby udało się nawet obecne pokolenie byłych bogatych czy bogatszych… zniszczyć, to gdzie podzieją się te miliony, które przywódcy biednych przy tej okazji zagrabili… Powstaje zatem nowe pokolenie bogatych, które od starego różnić się będzie tylko tym, że nie będzie miało już żadnej kultury, żadnej tradycji, poza chyba złodziejską…”. Weźmy kwestię agrarną — podstawę podstaw gospodarki narodowej. Kwestia ta ostro stanęła latem 1917 roku. Partie socjalistyczne weszły na drogę rozłamu chłopstwa, które miało już potężną organizację — Związek Chłopski, dzieląc je według kryterium klasowego, wysuwając ideę tworzenia rad delegatów chłopskich. Chłopi-właściciele (chutorianie — po ówczesnemu, farmerzy — po współczesnemu) zaczęli tworzyć swoje organizacje rolnicze. Zdaniem naukowców, kwestia agrarna nabrała ostrości dlatego, że w społeczeństwie zaczęły dominować nastroje „czarnoprzedzielskie”: ziemię rozdzielić, inwentarz — również. Do czego to prowadzi, widzimy na przykładzie teraźniejszości. Rozparcelowali po trzy-cztery hektary ziemi, żeby potem ją wykupili latyfundyści. Taka idea była i w 1917 roku. Doprowadziła ona do zniszczenia rolnictwa. Latem 1917 roku w Łubniach odbył się zjazd chłopski, gdzie rolnicy-właściciele stworzyli swoją partię. Zjazd przyjął projekt programu, który poproszono o zredagowanie W. Lypynskiego. Program głosił samodzielność i suwerenność narodu ukraińskiego (to wtedy, gdy jeszcze Centralna Rada trzymała się autonomii). Ziemia miała pozostawać przy rolnikach i być przekazana na dożywotnią własność, ale bez prawa odsprzedaży i rozdrabniania działek. Inna część funduszu ziemi — ziemie carskie, dynastyczne itd. — miała być podzielona z prawem kupna i sprzedaży. Państwo powinno było zachować regulujący wpływ w stosunkach agrarnych, nie dopuszczając zarówno do koncentracji ziemi w jednych rękach, jak i rozdrobnienia działek rolnych. Zjazd żądał stworzenia systemu edukacji narodowej w języku ojczystym, technicznych placówek oświatowych z ukraińskim językiem nauczania. Jeśli chodzi o formę ustroju politycznego, to Ukraina miała być republiką z silną prezydencką formą rządów. Przychylnym Ukraińskiej Partii Demokratyczno-Rolniczej, oprócz W. Lypynskiego, był M. Michnowski. I dzisiaj życie pokazuje słuszność poglądów Lypynskiego i Michnowskiego, a nie socjalistów Centralnej Rady, których władza zrodziła państwowe chamstwo, u którego, według słów Lypynskiego, „bronią jest demagogia i kłamstwo; motorem — złość, zachłanność i pycha; taktyką — zdrada, a istotą — pustka, pusta poza…”. Zdaniem uczestnika „okrągłego stołu” W. Rewehuka, „naród jeszcze ostatecznie nie jest uformowany, to po pierwsze, a po drugie, prawie nie ma partii w klasycznym rozumieniu, czyli ze swoją ideologią. Trwa walka klanów oligarchicznych i może ona doprowadzić do całkowitej anarchii na Ukrainie. Miał rację Lypynski: potrzebujemy, żeby była silna władza, która formowałaby naród. Władza musi być narodowa. Państwo powinno mieć narodowe oblicze”. Stronę przygotowała Hanna DENYSKO, m. Połtawa

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn