Strona · s. 10strona oryginału ↗
TWÓRCZOŚĆ OSOBOWOŚCI Iryna Farion. Język — piękno i siła. Społeczno-twórcza rola języka ukraińskiego w XI — połowie XIX w. — Lwów: Wydawnictwo Uniwersytetu Narodowego „Politechnika Lwowska”, 2007
Слово Просвіти, №22 за 2007 рік
ich cechy eufoniczne, I. Farion odkrywa czynniki, dzięki którym język ukraiński zyskał swoją fonetyczną swoistość. Jego wyjątkowa melodyjność powstała w wyniku działania prawa równoważenia liczby samogłosek i spółgłosek w strumieniu mowy oraz dążenia do otwartych sylab, zbudowanych zgodnie z prawem wznoszącej się głośności. W melodyjności języka należy szukać źródeł śpiewaczego talentu ukraińskiego etnosu. „Muzykolodzy świadczą — pisze I. Farion — że właśnie w melodyce językowej, która nakłada się na swoistą wymowę dźwięków (przede wszystkim samogłosek), założono podstawę narodowego śpiewu. Zatem sekret muzykalności ukraińskiej wymowy trzeba szukać w jej związku z ukraińską pieśnią. A pieśń narodziła się z języka” (s. 23). W tym samym rozdziale autorka porusza także kwestie symboliki dźwiękowej. Pewne znaczenia, przypisane dźwiękom, zostały odkryte na przykładach z tekstów ukraińskich poetów, ponieważ właśnie poeta, według słów O. Zabużko, „jakby jest zobowiązany zwrócić zdartym od użycia słowom ich pierwotnie czysty, promienny blask” (s. 24). Trafność i wykwintność dobranych poetyckich cytatów, które ilustrują zjawisko symbolizmu dźwiękowego, można potwierdzić choćby taką strofą z wiersza Hanny Czeriń, którą przytacza Iryna Farion: My — myśl, my — muzyka, my — morze. My mędrcy, my — pokój, my — mur… A z tego wszystkiego, jak na złość, Pozostało: „My-my”, „Mu-mu” (s. 28). W drugim rozdziale pracy konsekwentnie rozpatrzono historię języka jako „domu bytu” ukraińskiego etnosu, zaczynając od XI w., doby Rusi Kijowskiej i Halicko-Wołyńskiej, a kończąc na językowo-narodowym odrodzeniu Zachodniej i Wschodniej Ukrainy w XIX w. Życie językowe, historię formowania i rozwoju ukraińskiego języka literackiego w kontekście socjokulturowej sytuacji odpowiedniej doby konsekwentnie rozpatrzono z punktu widzenia ich znaczenia dla formowania ukraińskiej tożsamości, samoświadomości swojej wspólnotowej odrębności i samowystarczalności. Analizując sytuację językową Rusi Kijowskiej, kiedy język cerkiewnosłowiański współistniał z językiem ruskim (księgowym staroukraińskim) licznych kancelarii książęcych, autorka podkreśla, że miało to „wielkie znaczenie dla państwowej samoświadomości Rusinów jako rdzennego etnosu imperium” (s. 153). Drugą połowę XIV — pierwszą połowę XVI w. określono w pracy I. Farion jako „wielką preludię ukraińskiego Renesansu, którego przewodnikiem stał się język ludowy” (s. 154). W tym czasie uformował się język ukraińsko-białoruski ludowy, który zyskał status państwowy w państwie litewsko-ruskim, a wynalezione drukarstwo sprzyjało rozpowszechnianiu języka ludowego, co stymulowało językowo-etniczne samookreślenie szerokiego kręgu ludzi. Opisując tragiczne strony ukraińskiej historii po politycznej unii lubelskiej (1569 r.) i religijnej unii brzeskiej (1596 r.), kiedy językami państwowymi stają się polski i łaciński, a swój język zdradza ukraińskie panstwo i w podświadomość Ukraińca wchodzą pojęcia „niższości” ukraińskiej kultury i prawosławia oraz „wyższości” polskiej kultury i katolicyzmu, I. Farion koncentruje uwagę na przejawach społecznego oporu wobec polsko-katolickiej ekspansji kulturalno-oświatowej — zakładaniu bractw i szkół w Ostrogu, Lwowie, Wilnie, Kijowie itp., które stały na straży narodowo-religijnej tożsamości Ukraińców, a których działalność M. Wozniak trafnie nazwał „organizacją narodowej samoobrony”. Poświęcona praca patriotów — działalność translatorska ukraińskich pisarzy sprzyjała przenikaniu języka ruskiego do sfery religijnej, w wyniku czego „w drugiej połowie XVI w. dotarł on do najwyższego szczebla społeczno-ideologicznej hierarchii i gdyby nie czynniki pozajęzykowe (wejście do Moskwy), to jego utwierdzenie we wszystkich stylach byłoby nieuniknione” (s. 82). Znaczną uwagę poświęcono w pracy okresowi kozaczyzny, hetmanatu i narodowo-wyzwoleńczym zmaganiom 1648—1654 гг., kiedy język ludowy wyszedł na powierzchnię życia społecznego — mówili nim wszyscy, od hetmana po chłopa. I choć z czasem niepodległość polityczną utracono, ale jedność językowa się wzmocniła — zaznacza I. Farion. „To jaskrawy przykład rozbieżności językowej i społecznej sinusoidy rozwoju, gdzie język zastąpił brak rozszarpanego na części ukraińskiego państwa i stał się symbolem jego niepodzielności” (s. 92). Znakowość tego okresu polegała na ostatecznym uformowaniu narodowo-światopoglądowej dominanty, właśnie wtedy realnie utworzył się, według słów Wałerija Szewczuka, ferment narodowej jedności, co dało ukraińskiej wspólnocie siły, by zachować siebie w następnej dobie lingwocydnej moskiewskiej ekspansji drugiej połowy XVII—XVIII w. W tamtych czasach na Zachodniej Ukrainie niezawodnym przeciwstawieniem językowi polskiemu był staroukraiński język księgowy, podczas gdy na Wschodniej Ukrainie opór językowo-kulturowy wobec moskiewskiej ekspansji powstał na gruncie języka ludowego. Książka kończy się epoką romantyzmu, naznaczoną odrodzeniem lingwistycznym, kiedy na-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
