Strona · s. 5strona oryginału ↗
HISTORIA «PROSWITY»
Слово Просвіти, №22 за 2008 рік
wyższa świadomej ukraińskiej inteligencji, niska siła nabywcza ludności, nieustanna drożyzna papieru i usług drukarni w warunkach wojny domowej. To stało się przyczyną niewielkich nakładów drobnych objętościowo i formatowo książeczek i broszur „Proswity”. Wydrukowane na kiepskim papierze, z byle jakim opracowaniem graficznym lub bez niego (to maksymalnie obniżało koszty druku i jego koszt własny), te książeczki sprzedawano zbyt tanio, za to mogły je kupić nawet najbiedniejsze warstwy ludności. Wojna domowa lat 1918–1920 oraz presja ideologii radzieckiej sprowadziły na nie—na działalność „Proswit”—nicość. Mimo to towarzystwa proświatowe wniosły znaczący wkład w ogólny rozwój ukraińskiej kultury i oświaty, kształtowanie narodowej samoświadomości szerokich warstw, dopuszczenie ich do narodowych i światowych bogactw duchowych. Jednak działalność proświatan, którzy samoofiarną patriotyczną pracą nieśli światło wiedzy swojemu narodowi, do dziś jest słabo zbadana, w historii towarzystwa jest wiele białych plam. Niepełna jest także informacja bibliograficzna o działalności wydawniczej licznych organizacji „Proswity”, które w różnych okresach działały na Ukrainie, oraz o ich wydawnictwach. A prace, które figurują w spisach bibliograficznych, nie da się znaleźć w zbiorach bibliotecznych Ukrainy. Nawet w Narodowej Bibliotece Parlamentarnej, w dziale starodruków, prawie nie ma książek „Proswity”; zachowały się wydane przez same towarzystwa sprawozdania, zawierające wykaz tytułów wydanej literatury, oraz kilka kalendarzy. Zapoznając się ze sprawozdaniami o działalności wydawniczej towarzystw proświatowych, można pojąć ogromną i potrzebną pracę, jaką wykonywały dla Ukraińców i ich samoafirmacji jako narodu oświeconego. Właśnie to skłaniało władze carskie i radzieckie do zakazywania książek, które niosły światło wiedzy prostym Ukraińcom i budziły ich świadomość. Reżim bolszewicki widział w towarzystwach proświatowych siłę narodową, która stanowiła zagrożenie dla jego dyktatury, dlatego komunobolszewicy na całej Ukrainie niszczyli ogniska „Proswity”, archiwa, dokumenty, zbiory biblioteczne. Na Ukrainie Zachodniej robiły to organy NKWD zaraz po wkroczeniu Armii Czerwonej jesienią 1939 r. Tak stało się także z „Kobzarzem” Szewczenki: w 1939 r. lwowska „Proswita” zaczęła drukować tę książkę. Ale we wrześniu, po wkroczeniu wojsk radzieckich do Lwowa, towarzystwo zakazano, a lokal i papiery skonfiskowano. Jest to ostatnia książka, którą wówczas wydali lwowscy proświatanie. Do dziś nie wiadomo, czy choć kilka egzemplarzy ujrzało światło dzienne. Miniony rok ogłoszono Rokiem książki ukraińskiej. Wydarzenie znamienne, bo książka, słowo ukraińskie — potężny czynnik, który pomaga obalać mity i burzyć stereotypy, kształtuje światopogląd współczesnych, niesie wiedzę. Ale gdzie oczekiwany rozkwit wydawnictwa książkowego, wsparcie państwa na poziomie ustawodawczym? Czy naprawdę wielotysięczne nakłady bajek i opowiadań dla dzieci były możliwe jedynie ponad sto lat temu, w obcym imperium?
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
