Strona · s. 5strona oryginału ↗
ONI NIESLI ŚWIATŁO WIEDZY
Слово Просвіти, №22 за 2008 рік
Czasopisma, broszury, kalendarze i książki Proświty wzbogacały duchowo Ukraińców wiedzą, opowiadały o ludzkiej godności i kształtowały świadomość narodową. Właśnie dlatego literatura ta była niebezpieczna dla każdej władzy — carskiej i komunistyczno-bolszewickiej. Działalność wydawniczą kulturalno-oświatowych towarzystw „Proświty” zakazywano, literaturę niszczono lub trafiała ona do specjalnych zbiorów. Lecz mimo skrajnie niesprzyjających warunków — rządowych zakazów, żandarmskich prześladowań, trudności finansowych i niepisanego „tabu” ideologii komunistycznej — „Proświty” zdołały wydawać i rozpowszechniać wśród ludu swoje książki w ojczystym języku ukraińskim. Był to prawdziwy duchowy wyczyn działaczy Proświty pod koniec XIX i na początku XX wieku. Do 140-lecia „PROŚWITY” Światosław MIZERNIUK Zdjęcie autora Jak zaznaczają badacze, zarówno w Zachodniej Ukrainie (do 1918 r. pozostawała pod Austro-Węgrami, a do 1939 r. — pod Polską), jak i na terenach, które wchodziły w skład Imperium Rosyjskiego, działalność wydawnicza „Proświty” była niezwykle skomplikowana. W szczególności cyrkularz wałujewski z 1863 r. i ukaz emski z 1876 r. postawiły ukraińskie słowo drukowane poza prawem. Właśnie wtedy pomocną dłoń Ukraińcom Naddnieprza (Podola, Polesia, Słobożanszczyzny) podała lwowska „Proświta”. Tutaj, w drukarni Towarzystwa Naukowego imienia Szewczenki, ujrzały światło dzienne utwory ukraińskich klasyków: Tarasa Szewczenki, Pantelejmona Kulisza, Iwana Neczuja-Łewyckiego, Łeonida Hlibowa, Borysa Hrynczenki, Marko Wowczoka. W ciągu 70 lat (1868—1939) pod egidą lwowskiej „Proświty” i jej filii ukazało się drukiem ponad 1000 wydawnictw: książki, broszury, „motyle” (ulotne druki), podręczniki szkolne, pocztówki, mapy, portrety wybitnych działaczy Ukrainy w łącznym nakładzie ponad 5 milionów egzemplarzy. Działalność wydawnicza nie ustawała także podczas I wojny światowej, która objęła również Galicję Wschodnią. Znani ze swojej pełnej poświęcenia pracy na niwie oświatowej organizatorzy, autorzy, redaktorzy, kompilatorzy wydawnictw „Proświty”: I. Franko, B. Hrynczenko, I. Krypjakewycz, M. Wozniak, H. Chotkewycz, J. Wesełowskyj, J. Fedkowycz i wielu innych. Od 1870 do 1939 r. lwowska „Proświta” zaczęła corocznie wydawać „Kalendarz”. Ukazało się ich sześćdziesiąt. Był to almanach o charakterze encyklopedycznym. Takie roczniki stały się książkami podręcznymi dla wielu pokoleń Ukraińców. Na ich stronach ożywała historia Ukrainy od najdawniejszych czasów (kozaczyzna, Ruina), kolędy i szczedriwki, wiersze liryczne, dumy, utwory Pantelejmona Kulisza, Mykoły Kostomarowa, przekłady z języków słowiańskich, bajki dla dzieci, opowiadania. Wiele wydano również literatury edukacyjnej, która zapoznawała czytelników z osiągnięciami cywilizacji ludzkiej, podręczników z różnych dziedzin wiedzy: matematyki,
fizyki, chemii, astronomii, biologii, geologii, historii, ekonomii, medycyny, agronomii, leśnictwa, językoznawstwa, zoologii, botaniki, książek o sztuce, muzyce, teatrze, zwyczajach, życiu codziennym, folklorze… Ujrzała światło dzienne niemała liczba czytanek dla ludu wiejskiego oraz literatura piękna ukraińskich i zagranicznych klasyków: Iwana Kotlarewskiego, Stepana Rudanskiego, Petra Hulaka-Artemowskiego, Pawła Hrabowskiego, Łesi Ukrainki, Mykoły Hohola, Mykoły Kostomarowa, Jurija Fedkowycza, Lwa Tołstoja, Adama Mickiewicza, Wiktora Hugo, Heinricha Heinego, Selmy Lagerlöf. Poszczególne książki i ilustrowane kalendarze, które zawierały części literackie i naukowe, niosły Ukraińcom, zamieszkującym zrusyfikowane, madziaryzowane, rumunizowane, spolonizowane tereny ówczesnej Ukrainy, pachnące ukraińskie słowo. Jeszcze w 1868 r. na pierwszym walnym zgromadzeniu lwowskiej „Proświty” przyjęto decyzję o wydawaniu książek w „czystym” języku ukraińskim. Jednak z powodu reakcji stołypinowskiej w latach 1910—1916, I wojny światowej, zakazów i nacisków cenzury, pozwolenie na wydanie każdej książki zdobywano kosztem znacznych wysiłków. Mimo to, dzięki wsparciu materialnemu darczyńców ze środowiska ukraińskich patriotów, niektóre kulturalno-oświatowe towarzystwa „Proświty” zdołały rozpocząć działalność wydawniczą. Tak więc odeska „Proświta” zawdzięcza wydanie swoich książek L. Smoleńskiemu, a katerynosławska — M. Dmytrijewowi, którzy przekazali własne środki na ich publikację. B. Hrinczenko, K. Prokopowycz, L. Żebuniow i inni darczyńcy pomagali kijowskiemu towarzystwu „Proświta”. Stało się ono najbardziej aktywne i płodne, skupiło wokół siebie niemało narodowo świadomej inteligencji na czele z Borysem Hrinczenką. „Nasza „Proświta”, wśród której członków jest niemało osób znanych w ukraińskiej literaturze, ma siłę, by wykonać swoje zadania i dać ukraińskiemu narodowi bibliotekę popularnonaukową, która dobrze przysłużyłaby się jego rozwojowi kulturalnemu” — twierdził na Zgromadzeniu Założycielskim w 1906 r. B. Hrinczenko. W ciągu niespełna czterech lat kijowska „Proświta” wydała już 36 książek w łącznym nakładzie ponad 173 tysięcy egzemplarzy. Kulturalno-oświatowe towarzystwa „Proświty” nie posiadały własnej bazy drukarskiej na Naddnieprzu, jedynie ośrodki w Winnicy i miasteczku Szyroke w pobliżu Krzywego Rogu. Dlatego większość ich planów wydawniczych nie została zrealizowana: światło dzienne ujrzały tylko 2—4 książki. Oprócz tego obowiązywał okólnik „O zamknięciu niektórych towarzystw obcoplemiennych, realizujących fałszywe cele” oraz „Ustawa o stanie wyjątkowym”: prawie wszystkie ówczesne „Proświty” zakazano. Jedyne ocalałe towarzystwo proświatowe w Katerynosławiu oraz jego filie w okolicznych wsiach kontynuowały działalność wydawniczą aż do 1916 r., ponieważ represje ominęły je dzięki temu, że urzędnicy-Ukraińcy z katerynosławskiej administracji gubernialnej sympatyzowali z narodowym ruchem kulturalno-oświatowym. Wydawanie literatury „proświatowej” pomagało patriotycznie nastawionej inteligencji w ciężkiej dobie zmagań narodowowyzwoleńczych 1917—1921 r. docierać do prostych, mało wykształconych Ukraińców z ojczystym słowem. Książki, broszury i czasopisma wydawało niemało towarzystw „Proświty”, nawet miasteczkowych i wiejskich. Pod względem liczby i jakości wydań znaczące miejsca zajmowały „Proświty” połtawska, kijowska, winnicka, katerynosławska. Od wiosny 1917 r. na Naddnieprzu pojawiały się one jak grzyby po deszczu: w guberni kijowskiej liczono ich prawie 400, w połtawskiej — 350. W celu koordynacji działalności wydawniczej we wrześniu 1917 roku w Kijowie zwołano pierwszy Ogólnoukraiński zjazd towarzystw proświatowych. Aby lepiej zorganizować i celowo wydawać oraz rozpowszechniać książki do edukacji pozaszkolnej, wydawca, popularyzator nauki, działacz ruchu kulturalno-oświatowego W. Korolow zaproponował założenie Ogólnoukraińskiego spółdzielczego towarzystwa wydawniczego „Proświta” i stworzenie w miastach gubernialnych redakcyjno-wydawniczych komisji proświatowych. Zjazd przyjął uchwałę „W sprawach wydawniczych”, w której nakreślono zadania „Proświty” oraz koordynację działalności towarzystw: tematykę wydawniczą, racjonalne wykorzystanie książek, zaopatrzenie bibliotek w literaturę. Działaczka kijowskiej „Proświty” M. Iszunina pisała: „Proświty” powinny dać narodowi książkę, z której mógłby czerpać potrzebną do budowy swojego życia mądrość. I „Proświty” mogą to zrobić, bo składając się z tego samego narodu, lepiej znają niż prywatne wydawnictwa istniejące w miastach centralnych te najbliższe potrzeby narodu, które należy niezwłocznie zaspokoić”. Jednak zadań nakreślonych na zjeździe tak i nie wykonano. Na stan i jakość wydań tamtego okresu odczuwalnie wpływały dotkliwy brak środków oraz wykwalifikowanych autorów ze środowi-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
