Strona · s. 6strona oryginału ↗
Osobliwości etnicznej samoidentyfikacji Ukraińców i Rosjan we współczesnej Ukrainie
Слово Просвіти, №22 за 2008 рік
Wołodymyr SKLIAR, doktorant Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki
Rozpad ZSRR i uzyskanie przez Ukrainę niepodległości były odbierane różnie. Z jednej strony dla przeważającej większości Ukraińców oraz przedstawicieli mniejszości etnicznych, którzy wiązali swoją przyszłość z Ukrainą, zmiany te stały się przywróceniem historycznej sprawiedliwości. Dla znacznej części Rosjan, a także Ukraińców zrusyfikowanych pod względem świadomości oraz przedstawicieli innych narodowości, którzy nie identyfikowali się z Ukrainą, zmiany te nie były tak jednoznaczne. Po rozpadzie ZSRR Rosjanie w nowych państwach zetknęli się z problemem, który wcześniej nie był im znany, a mianowicie z koniecznością adaptacji do nowego językowego i kulturowego środowiska. Różnica między Ukrainą a innymi nowo powstałymi państwami postradzieckiej przestrzeni polega nie tylko na istnieniu licznej rosyjskiej mniejszości etnicznej, lecz także na istnieniu znacznej liczby Ukraińców etnicznie zmarginalizowanych i zasymilowanych pod względem języka, dla których również powstała potrzeba dostosowania się do nowych warunków.
Zgodnie z definicją amerykańskiego badacza R. Skemergona,
dominujące położenie w społeczeństwie może zajmować zarówno większość, jak i mniejszość. W warunkach bezpaństwowości dominującą może być „grupa mniejszości”, a większość zajmuje podporządkowaną pozycję, czyli jest ona „masowym etnosem”. Do uzyskania przez Ukrainę niepodległości Ukraińcy pozostawali „masowym etnosem”, czyli „podporządkowaną większością”, a Rosjanie mieli status dominującej mniejszości. Od tego, kto zajmował dominujące położenie w społeczeństwie, zależał także dominujący status języka. Naturalnie, gdy dominuje język etnicznej większości. Jeśli jednak dominujące położenie w społeczeństwie zajmowała mniejszość, to jej język także był dominujący. W tych warunkach procesy asymilacji językowej obejmowały podporządkowaną większość i inne mniejszości etniczne. Bezpośrednim skutkiem takiego położenia było to, że Rosjanie na Ukrainie w czasach sowieckich nie doznawali asymilacji językowej nawet w warunkach rozproszonego osadnictwa, a odwrotnie – Ukraińcy, choć stanowili większość, asymilowali się językowo. W środowisku językowym innych etnosów przeważały procesy rusyfikacji, a nie ukrainizacji, przede wszystkim w miastach. Istotne znaczenie dla zrozumienia istoty procesów etnojęzykowych we współczesnej Ukrainie ma zastosowanie klasyfikacji według poziomu świadomości narodowej, zaproponowanej przez etnosocjologa W. Jewtucha w 1992 roku. Do pierwszej grupy należy jądro, które charakteryzuje się wysokim poziomem świadomości narodowej. Drugą grupę stanowi warstwa marginalna jako nośnik mieszanej etniczności. Do trzeciej grupy należą osoby, które faktycznie utraciły własną narodową
Karpo Trochymenko. „Młodość poetki”
świadomość i uznają wyłącznie pochodzenie etniczne. Tę grupę można określić jako osoby z pozostałościowymi cechami etniczności. Zazwyczaj na ziemiach etnicznych we własnym państwie cały etnos należy do rdzenia etnicznego. Za trafnym wnioskiem H. Kasjanowa „kształtowanie się narodu obywatelskiego (lub politycznego) zakłada standardowy schemat: etniczny rdzeń (Ukraińcy) nadaje nazwę państwu, a grupy narodowe i mniejszości konsolidują się wokół tego rdzenia w naród obywatelski”. Lecz długotrwały proces niszczenia rdzenia ukraińskości hamuje proces ich przekształcania się w rdzeń współczesnego ukraińskiego narodu politycznego. Podział według poziomu świadomości jest przede wszystkim charakterystyczny dla diaspory. Jednak w warunkach bezpaństwowości, a także jako recydywa epoki radzieckiej – we współczesnej Ukrainie wśród Ukraińców utrzymuje się taki podział według poziomu samoświadomości, który przejawia się w kompetencji językowej, zwłaszcza w stopniu asymilacji językowej. Dla etnicznego rdzenia charakterystyczny jest język ukraiński jako ojczysty. Na Ukrainie udział Ukraińców z ojczystym językiem w 2001 roku wynosił 85,16%. Obserwowano istotne zróżnicowanie terytorialne tego poziomu. W obwodach zachodnich przekraczał on 99%, w centralnych – 95%, w południowo-wschodnich – zaledwie 66%. Na Krymie i w obwodzie donieckim etniczny rdzeń Ukraińców stał się już mniejszy niż zmarginalizowana warstwa oraz grupy z pozostałościowymi cechami ukraińskiej etniczności. Marginalizację Ukraińców pod względem języka określa zastąpienie ojczystego języka ukraińskiego rosyjskim, przy czym ukraiński zachowuje się jako drugi. W czasach radzieckich, według oceny rosyjskich etnosocjologów
J. Arutiunjana i L. Drobyżewej: „Rosjanie, gdziekolwiek by mieszkali, bardziej odczuwali, że żyją »we własnym Związku«, a nie w republice”. Dlatego też „adaptacja większości Rosjan do innych środowisk etnicznych w republikach narodowych była dość »powierzchowna« i dlatego niestabilna”. Rozpad ZSRR przyczynił się do przekształcenia Rosjan w mniejszość etniczną i utraty przez nich dawnej dominującej pozycji. W rezultacie Rosjanie w nowych państwach przeżywają kryzys tożsamości etnicznej. Zdaniem ukraińskiej etnosocjolog W. Arbienininej „najbardziej rozpowszechnionym traumatycznym problemem dla większości przedstawicieli rosyjskiej diaspory w krajach nowego zagranicza stała się utrata przywykłej dla nich »pierwszej roli« w państwie wielonarodowym. Jest to charakterystyczne także dla znacznej części Rosjan — obywateli Ukrainy”. Zmiana pozycji statusowej Rosjan powodowała, że oni „zaczynają ostro odczuwać potrzebę albo zmiany środowiska, albo pełniejszej i wszechstronnej adaptacji do innego środowiska etnicznego, w którym żyją”. Najistotniejszy wpływ na zmniejszenie liczebności Rosjan na Ukrainie w latach 1989—2001 — o 26,61 % (3 333,8 tys. osób) — miały nie procesy depopulacyjne i migracyjne, lecz procesy etniczne, czyli zmiany etnicznej samoidentyfikacji. Wśród Rosjan rozpowszechnione były nie tylko rodziny endogamiczne (monoetniczne), lecz także egzogamiczne (międzyetniczne). Według danych spisu ludności z 2001 roku tylko 56,50 % Rosjan mieszkało w rodzinach monoetnicznych (endogamicznych). W wyniku odrodzenia państwowości ukraińskiej procesy etniczne nabrały naturalnego charakteru, gdy większość rdzenna asymiluje mniejszość etniczną przede wszystkim poprzez małżeństwa międzyetniczne (egzogamiczne). Dzieci w takich rodzinach mają podwójną tożsamość etniczną, lecz określają swoje pochodzenie etniczne przeważnie na korzyść dominującego etnosu. Część Rosjan, którzy mieli mieszane pochodzenie etniczne, to znaczy urodzili się w rodzinach ukraińsko-rosyjskich, w 1989 roku zapisała się jako Rosjanie, a w 2001-im uznała swoją przynależność do Ukraińców, co oznaczało zmianę ich etnicznej samoidentyfikacji. W rezultacie ogólna liczebność Ukraińców w latach 1989—2001 wzrosła wyłącznie dzięki rosyjskojęzycznym Ukraińcom. Dzięki zmniejszeniu liczby Rosjan wzrosła liczebność Ukraińców. Ten wzrost nastąpił na tle depopulacji wśród Ukraińców, która rozpoczęła się już w 1991 roku, a wśród ludności wiejskiej — od 1979-go. Zatem na dynamikę liczebności Ukraińców i Rosjan w latach 1989—2001 największy wpływ miały zmiany etnicznej samoidentyfikacji. Przeważająca większość Rosjan to migranci epoki radzieckiej oraz ich potomkowie w pierwszym pokoleniu. Tak więc według spisu z 2001 roku 3 371,1 tys. Rosjan (40,45 % ich ogólnej liczby na Ukrainie) urodziło się poza jej granicami. W 19 z 24 obwodów wśród Rosjan przeważali migranci. Zdecydowana większość z nich przybyła na Ukrainę już jako dorośli, dlatego nie uczyli się języka ukraińskiego w szkole. W podobnej sytuacji znaleźli się również Rosjanie, przede wszystkim na Krymie i Donbasie, którzy choć urodzili się na Ukrainie, nie znają języka ukraińskiego, ponieważ nie uczyli się go w szkole. W latach 60.—80. XX wieku język ukraiński nie był obowiązkowym przedmiotem szkolnym, w przeciwieństwie do rosyjskiego. Do 1991 roku Rosjanie nie czuli się mniejszością etniczną, stali się nią dopiero po uzyskaniu przez Ukrainę niepodległości. Z tych względów Rosjanie na Ukrainie są faktycznie mniejszością w pierwszym pokoleniu, przede wszystkim z punktu widzenia samoświadomości swojego rzeczywistego statusu. Uzyskanie przez Ukrainę niepodległości obiektywnie doprowadziło do uświadomienia sobie potrzeby adaptacji do nowych warunków. Szczególne zaniepokojenie te zmiany pozycji statusowych wywołały u tych, którzy zajmowali stanowiska kierownicze, a dla zachowania swojego statusu społecznego musieli znać język ukraiński. Po rozpadzie ZSRR Rosjanie we wszystkich krajach postradzieckiej przestrzeni formalnie utracili status dominującej mniejszości i przekształcili się lub są w trakcie przekształcania się w zwykłą mniejszość etniczną. Świadomość tych zmian wywołuje różne reakcje: od zrozumienia, że należy dostosować się do nowych warunków, po aktywny opór. „W nowej sytuacji u Rosjan pojawia się problem potrójnego wyboru: albo adaptacja do obcojęzycznego środowiska, albo odseparowanie, samoizolacja lub wreszcie migracja”. Jedyną optymalną drogą przezwyciężenia tego kryzysu jest integracja (adaptacja) do językowo-kulturowego środowiska nowych państw pod warunkiem zachowania własnej tożsamości jako mniejszości etnicznej. Przykładem integracji Rosjan na postradzieckiej przestrzeni jest sytuacja części młodszego i średniego pokolenia Rosjan w krajach bałtyckich, którzy starają się uzyskać obywatelstwo tych krajów. Wszystkie inne drogi są skierowane na zapobieganie zmianom pozycji statusowych: segregacja (samoizolacja) jest charakterystyczna dla przedstawicieli starszego pokolenia oraz części młodszego i średniego, którzy nie mogą lub nie chcą integrować się w nowym dla nich środowisku (kraje bałtyckie); migracja — masowe przesiedlenie na historyczną ojczyznę, spowodowane zaostrzeniem konfliktów międzyetnicznych, istnieniem istotnych różnic w języku, kulturze, mentalności, które hamują procesy ewentualnej integracji (Zakaukazie, Azja Środkowa i Kazachstan); separacja — oddzielenie wraz z terytorium (Naddniestrze); zachowanie status quo, to znaczy pozycji dominującej mniejszości; sprzyjało temu to, że Rosjanie i zrusyfikowani pod względem języka i świadomości pozostali u władzy (Białoruś). We współczesnej Ukrainie realizowane są kilka wariantów. Model integracyjny zachowania, niestety, nie dominuje. Jest on charakterystyczny tylko dla części Rosjan, którzy osiedlili się przede wszystkim w obwodach zachodnich, a także rozproszeni na wsi i w małych miastach innych obwodów, przede wszystkim centralnych. Wśród starszego pokolenia rosyjskojęzycznych w miastach Ukrainy Zachodniej charakterystyczna jest segregacja. W przeważającej większości miast nie tylko południowo-wschodnich, lecz także centralnych obwodów realizowany jest model zachowania status quo, to znaczy dominującej pozycji. Mimo to określającą cechą procesów etnicznych we współczesnej Ukrainie stał się wzrost
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
