Strona · s. 10strona oryginału ↗
Misja Cyryla i Metodego oraz chrystianizacja Rusi w IX wieku.
Слово Просвіти, №22 за 2012 рік
Serhij SZYMYŁO, zastępca przewodniczącego „Towarzystwa pamięci księcia Oskolda”, m. Kijów. Zakończenie. Początek w nr 20, 21 z 2012 r.
Powracając do „misji chazarskiej” Cyryla i Metodego, warto zwrócić uwagę na ważny szczegół: swoją misję bracia sołuńscy wypełniają nie samodzielnie, a w składzie oficjalnej misji dyplomatycznej cesarza bizantyjskiego. Nasuwa to myśl o jej możliwym związku z następstwami wyprawy Rusów w 860 r. Bez wątpienia tak wpływowe światowe mocarstwo, jakim była wówczas Bizancjum, nie poszłoby na pospieszne nawiązanie stosunków dyplomatycznych z „narodem nieznanym, narodem, który nie był brany pod uwagę, narodem zaliczanym do niewolników, nieznanych, — ale który otrzymał imię od wyprawy na nas”, — jak wypowiada się o Rusach patriarcha Focjusz w swojej „Drugiej homilii na najazd Rosów”. Właśnie taka myśl panowała wówczas wśród Greków na temat Rusi, która przed wydarzeniami z 860 r. uważana była za „prowincję Chazarii”. Mając ścisłe stosunki dyplomatyczne i dynastyczne z Chazarią, Bizancjum, zgodnie ze starą tradycją, mogło uważać Rusów za poddanych kagana chazarskiego, czyli „niewolników”. Dlatego nie dziwi, że po ich najeździe w 860 r. na Konstantynopol Grecy nie tylko nadal uważają ich za „Chazarów”, ale i wysyłają poselstwo do kagana chazarskiego, gdzie wyjaśniają status polityczny „nieznanej” im Rusi. Dopiero po tym, jak w Itilu potwierdzono informację, że Ruś nie jest już lennikiem Chazarii, grecka misja dyplomatyczna mogła rozpocząć negocjacje z pogańskim księciem (kaganem) Rusów, co znalazło swoje częściowe odzwierciedlenie w hagiograficznych opowieściach o św. Cyrylu (Konstantynie Filozofie). W. Łamanski zwraca uwagę na to, że zamieszczone w Żywotach panońskich dwa opowiadania (o religijnych dysputach Konstantyna Filozofa z Żydami w Itilu i o chrzcie przez niego pogańskiego kagana) istotnie różnią się między sobą. W pierwszej opowieści „rozmówcy i oponenci Konstantyna to Żydzi-uczeni, a tutaj — nieuczeni ludzie. Na początku pojawia się niby kagan chazarski, wyznania żydowskiego, a tutaj też kagan, tylko poganin. W pierwszej opowieści scena rozgrywa się niby w pałacu, w komnatach kagana chazarskiego. W drugiej zaś opowieści, słabo powiązanej z pierwszą, kagan nie jest wyznania żydowskiego i był wtedy, jak widać, w zupełnie innych stosunkach z Bizancjum. Kagan z drugiej opowieści był jeszcze niedawno wrogiem Greków: u niego wyprasza sobie Konstantyn Filozof dwustu jeńców spośród Greków”. Analizując te i inne szczegóły, akad. W. Łamanski wyciąga wniosek, że „wspomniany w Żywocie Konstantyna Filozofa chrzest przez niego dwustu rodzin i był pierwszym Chrztem Rusi, o którym wspomina patriarcha Focjusz”. I że „862 rok — to nie rok powstania państwa Rusi, a rok pierwszego chrztu Rusi i wprowadzenia w niej pisma”. Tego samego zdania był również prof. A. Kartaszow. Według Łamanskiego i Kartaszowa, pod wpływem kijowskiego księcia Askolda wielkomorawski książę Rościsław (846—870) również zaprosił do siebie w 863 r. pierwszych słowiańskich oświecicieli i za przykładem sąsiedniej Rusi Kijowskiej założył własne narodowe prawosławne eparchie. W Legendzie morawskiej o tych wydarzeniach opowiada się, że „Książę Moraw, usłyszawszy, co zrobił filozof (Konstantyn) w kraju Chazarów (czyli Rusi. — S. Sz.), a także mając troskę o swój naród, wysłał do cesarza (bizantyjskiego — S. Sz.) posłów z prośbą, aby ten skierował do jego narodu prawdziwego nauczyciela, który wskazałby im wiarę prawosławną, ustanowione prawo i drogę prawdy”. Według legendy, Morawianie zaprosili do siebie braci sołuńskich po rozprzestrzenieniu się wieści o ich sukcesach wśród sąsiednich „Chazarów”. „Legenda włoska”, którą prawdopodobnie ułożył biskup Gauderyk z Velletri, mający możliwość rozmawiania ze św. Cyrylem w Rzymie, już nieco konkretniej napomyka o chrzcie przez nich właśnie Rusinów, wskazując na działalność misyjną nie w samej Chazarii, a w „prowincji chazarskiej”. Taką „prowincją” przez długi czas uważano Ruś nie tylko wśród Chazarów, ale i wśród Bizantyńczyków. Profesor A. W. Kartaszow zaznacza: „Święci bracia dlatego właśnie zostali wezwani do Moraw, że w ich rękach był już gotowy aparat słowiańskich przekładów. Morawianie proszą dla siebie nie o greckiego katechetę zamiast łacińskiego i nie w języku greckim zawiera się „dobroć prawa, pochodzącego od Greków na wszystkie kraje”. Że chodzi o kontynuację już rozpoczętej przez Bizancjum słowiańskiej misji wiarygodnej i liturgicznej i tylko o dołączenie jej do nowego terytorium i nowego narodu. Wieść o tym stała się znana w Morawach i o nic innego Morawianie nie musieli zabiegać przed Bizancjum”. A. W. Kartaszow zwraca uwagę na niemożliwość szybkiego przekładu Pisma Świętego i wielu ksiąg liturgicznych na język słowiański, jak to przedstawiono w Żywotach panońskich. Ta żmudna i ciężka praca wymagała wielu lat, żywot zaś o tym milczy. „Cała wieloletnia sprawa przekładu Biblii i liturgii, — akcentuje Kartaszow, — dokonuje się (według Żywota — S. Sz.) w jednej chwili przed wysłaniem do Moraw. Wymyślenie sztucznego cudu. Wąski nacjonalista Morawianin pragnie ukraść prymat wielkiego wyczynu słowiańskich apostołów na chwałę swojego plemienia… Gdyby sprawa szła tak, jak chce morawski fałszerz, wtedy święci bracia jechaliby do Moraw prawie z pustymi rękami i, głosząc tam kazania ustnie, byliby jeszcze bezradni w zorganizowaniu szkoły, bo nie byłoby jeszcze tekstów do nauczania uczniów i dzieci. Tymczasem narrator żywota, nie wstydząc się, mówi nam, że jak tylko Konstantyn dojechał do Moraw, tak natychmiast postawił na nogi liczną szkołę i rozwinął przed nią szeroki krąg ksiąg liturgicznych”. Za czasów działalności misyjnej świętych Cyryla i Metodego w skład państwa wielkomorawskiego, oprócz właściwych ziem morawskich, wchodziły Słowacja Zachodnia, Czechy, część Austrii Południowej, Panonia Dolna, ziemie księstwa Wiślan, obie części Śląska (wrocławski i opolski) oraz ziemia Lędzian; na północy sięgała polskiego Krakowa, a na wschodzie rozciągała się do ruskich Karpat (przez słowiańsko-ruskie ziemię przemyską, chełmską i Podlasie aż do Galicji), do samej rzeki San. W znacznej części tych bezkresnych przestrzeni głosili ewangelię święci Cyryl i Metody oraz ich uczniowie, wśród których mogli być i Rusowie. Tak, podanie ludowe zachowało świadectwo o pośrednictwie między eparchią Ruską a Morawską Nawroka, który był uczniem Cyryla i Metodego. Należy zaznaczyć, że wśród wielu, później zlatinizowanych, zachodniosłowiańskich narodów prawosławie i słowiańskie piśmiennictwo przez długi czas mocno się trzymały, pomimo niemiecko-katolickiej ekspansji. Tak, w Czechach i Polsce liturgia według obrządku wschodniego, czyli „rusińskiego”, jak go czasami nazywano w tych krajach, która sprawowana była w języku cerkiewnosłowiańskim, pomimo licznych prześladowań, trwała aż do drugiej połowy XI w., kiedy łacińskim misjonarzom ostatecznie udało się zniszczyć ślady pełnej poświęcenia pracy świętych Cyryla i Metodego. W 967 roku (dwadzieścia lat przed chrztem Włodzimierza Kijowskiego!) papież rzymski Jan XIII, zatwierdzając w Pradze biskupstwo rzymskokatolickie, wymagał, aby liturgia sprawowana była nie według obrządków Kościoła Bułgarskiego lub Rusińskiego (!), także nie według zwyczaju w języku słowiańskim, a według statutów rzymskokatolickich. Zatem mamy wszelkie podstawy przypuszczać, że żywa pamięć o „obrządku rusińskim” w Czechach jedynie po raz kolejny zaświadcza o „rusińskim” charakterze misji apostołów Słowian. Katolicki historyk doktor J. Fedoriw zwraca uwagę, że w jednej z czeskich kronik
Pomnik księżnej Olgi, świętego apostoła Andrzeja Pierwszego Powołanego oraz oświecicieli Cyryla i Metodego w Kijowie. Rzeźbiarz — I. Kawaleridze. W XIII w. świętego Metodego nazywają „rusinem” nawet z narodowości. Można to wyjaśnić jedynie tym, że święty przybył w tamte strony z Rusi, gdzie przez pewien czas był pasterzem-misjonarzem. Z czasem, wraz ze zniszczeniem w Czechach przez niemieckich katolickich misjonarzy założonych przez św. Metodego narodowych prawosławnych eparchii (gdzie językiem nabożeństw był staro-cerkiewno-słowiański), o pierwszym chrzcie Czechów praktycznie zapomniano, a dlatego kronikarz, jak pisze J. Fedoriw, „z tęsknotą wspomina »rusina« Metodego”. Podobne wzmianki pojedynczo zachowały się także w naszych rodzimych źródłach. Tak, w ruskim pergaminowym prologu z wołogodzkiego monasteru Spaso-Priluckiego święty Metodego bez żadnych wyjaśnień nazwany jest „nauczycielem ruskim”. Zdaniem prof. Kartaszowa, „przepisywacz pergaminowego prologu XV w. spisał z jakiegoś dawnego oryginału to przekonanie staroruskich ksiąg”. „Obszerne żywot świętego Cyryla” donosi: „I znalazł on tam (w Chersonezie — S. Sz.) Ewangelię i Psałterz, pisane ruskimi pismami, i człowieka, który mówi w tym języku. I, porozmawiawszy z nim, zrozumiał on sens języka i, porównawszy go ze swoim, wyodrębnił samogłoski i spółgłoski. I, złożywszy modlitwę Bogu, wkrótce zaczął czytać i rozmawiać. I wszyscy dziwili się mu, i sławili Boga”. W Żywocie powiedziano, że Cyryl nie tyle wynalazł nowe pismo, co porównał ruskie pisma ze swoimi, wyodrębniając samogłoski i spółgłoski. Także w „Palei tłumaczowej” (XV w.), która była układana na podstawie dawniejszych źródeł, donosi się: „Gramota ruska jest Bogiem dana w Korsuni rusinowi. Od niej to nauczył się filozof Konstanty, i stamtąd ułożył i napisał księgi ruskim głosem”. W „Kazaniu Bandurycza” choć początkowo błędnie mieszają się okoliczności chrztów lat 860. i 980., czyli za Askolda i Włodzimierza, dalej szczegółowo opisuje się tylko pierwszy chrzest Rusinów. W tym rękopisie donosi się o wysłaniu przez imperatora do Rusinów biskupa, dokonaniu przez niego cudu z Ewangelią i masowego chrztu ruskich pogan. Jednak najcenniejszym jest tu świadectwo, że wraz z biskupem do Rusinów wysłano dwóch znamienitych uczonych mężów Cyryla i Atanazego (uczniowie Metodego nierzadko porównywali go z Atanazym Wielkim), którzy, „widząc, że Rusini nie rozumieją greckiego alfabetu, i obawiając się, aby z nieumiejętności pisania i czytania wkrótce nie odpadli od wiary, nakreślili dla nich trzydzieści pięć liter, które nazywają się: az, buki, wiedi i inne, i za pomocą których Rusini do dziś pozostają nieugięci w poznaniu chrześcijańskiej wiary”. Wszystkie te i inne świadectwa dały podstawy W. Łamańskiemu, W. Parchomience, A. Kartaszowowi i innym uważać, że Cyryl i Metody właśnie w związku z powierzeniem im przez św. Focjusza i imperatora Michała misji chazarsko-ruskiej przetłumaczyli na język słowiański Pismo Święte oraz inne księgi liturgiczne i dokonali pierwszego Chrztu Rusi na kilka lat przed rozpoczęciem ich słynnej misji morawskiej. Warto dodać, że Łamański kategorycznie odrzucał przypuszczenie J. Hołubinskiego o tym, że pod „ruskimi pismami” należy uważać język gocki. Nie zgadzał się z taką hipotezą i Kartaszow. A w naszych czasach odrzucał ją prof. M. Artamonow. Według jego słów, „odkrycie w Chersonezie Ewangelii i Psałterza, napisanych językiem ruskim, zapewne odegrało decydującą rolę w ich (Cyryla i Metodego — S. Sz.) dalszej działalności oświeceniowej wśród Słowian. Znając język słowiański i zapoznawszy się z ruskim alfabetem, Konstanty bez przeszkód mógł czytać ruskie pisma, o czym mowa w »Żywocie«. Te ruskie pisma, prawdopodobnie, i zostały położone przez niego za podstawę słowiańskiego alfabetu, ułożonego dla Moraw, a Ewangelia i Psałterz, odnalezione w Chersonie, stały się tym ziarnem, z którego wyrosła cała późniejsza słowiańska, początkowo przekładowa, a z czasem i oryginalna literatura”. Mówiąc o początku chrystianizacji Rusi w IX w., niemożliwe jest pominąć kwestię stworzenia organizacji kościelnej. Źródła bizantyjskie świadczą nie tylko o chrzcie Rusinów i ich księcia w IX w., ale i donoszą o wyznaczeniu na Ruś w tym czasie osobnego archiereja z Bizancjum. O tym donoszą patr. Focjusz (858—867 i 878—886) oraz imperator Konstantyn Porfirogeneta (911—959). Patr. Focjusz pisze, że chrzest Rusi wydarzył się podczas jego święcenia, i, odpowiednio, — za czasów imperatora Michała III, a Konstantyn Porfirogeneta przypisuje zasługi chrztu Rusów swojemu dziadowi i współrządcy Michała — Bazylemu I Macedończykowi i następcy (a w tym samym czasie przeciwnikowi) św. Focjusza — patriarsze Ignacemu. W związku z tym jeszcze M. Karamzin przypuszczał, że na Ruś mogli dwukrotnie wysyłać hierarchów kościelnych — za czasów Focjusza i za czasów Ignacego. Takie przypuszczenie jest najbardziej prawdopodobne, ponieważ po usunięciu św. Focjusza z tronu patriarszego w 867 r. został on zesłany do więzienia, a wielu ustanowionych przez niego biskupów pozbawiono katedr kościelnych. Zmiana hierarchii kościelnej nastąpiła nie tylko w Bizancjum, ale i w innych krajach wspólnoty bizantyjskiej, w szczególności i w nowo nawróconej Bułgarii, o czym wiadomo z listu papieża Adriana II do patriarchy Ignacego z 871 r. Całkiem prawdopodobne, że przy istniejącej sytuacji politycznej w Bizancjum nowy archierej, który zastąpił wysłannika Focjusza, został wysłany przez patr. Ignacego także na Ruś. W ten sposób, zdaniem P. P. Tołoczki, rozbieżności między dwoma źródłami, nakładając się na siebie, dotyczą nie istoty zjawiska, a jedynie jego datowania. Z greckich źródeł wiadomo, że na Rusi w IX w. została założona eparchia (metropolia). Rodzime zaś źródła (Statut św. Włodzimierza, Latopis Joakimowski, późniejsze — Latopis Gustyński, Kijowski Synopsis, Księga Stopniowa, „Palinodia” Zachariasza Kopysteńskiego i in.) dają podstawy uważać, że po chrzcie Rusów pierwszym Metropolitą Kijowskim patriarcha Focjusz wyznaczył św. metropolitę Michała. Chociaż w jednym z późnych greckich rękopisów, odkrytych przez biskupa Porfirego (Uspieńskiego)
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
