Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Słowacki ukrainista Jurij Baczar świętował 80-lecie

Слово Просвіти, №22 за 2012 рік

Iwan PASEMKO, pracownik naukowy wydziału zarządzania międzynarodowego ukrainoznawstwa NNDIUWI, laureat nagrody Fundacji UWU w Nowym Jorku Jurij Baczar to znany publicysta, słowacki ukrainista, profesor literaturoznawstwa, pisarz, laureat Międzynarodowej Nagrody Literackiej im. Bohdana Łepkiego, który za swoją twórczość i aktywną działalność polityczną, w szczególności za przewiezienie do Czechosłowacji w 1966 r. i rozpowszechnianie w tym kraju pracy Iwana Dziuby „Internacjonalizm czy rusyfikacja?” oraz za wysłanie jej na Zachód został skazany na cztery lata i na dwadzieścia lat wykluczony z życia społecznego. 13 maja Jurij Baczar skończył 80 lat. Ponad 60 lat jest aktywnym działaczem społeczno-politycznym (jego pierwsze ostre krytyczne publikacje pojawiły się w prasie, gdy miał 17 lat). Jurij Baczar jest autorem publikacji naukowych, popularnonaukowych, publicystycznych i artystycznych, z których „najstraszniejsze” w swoim czasie omawiano w najwyższych organach partyjnych Pragi, Bratysławy, Koszyc, Kijowa i Moskwy, a nawet na historycznym posiedzeniu moskiewskiego Biura Politycznego KC KPZR i praskiej Prezydii KC KPCz w Cziernej nad Tisą. To właśnie reportażem J. Baczara „Witaj, Ukraino!” pierwszy sekretarz KC KP Ukrainy Petro Szełest wymachiwał na tej „historycznej naradzie” jako przykładem „antysowieckiej pisaniny”! Znane publikacje książkowe jubilata: „Ruch literacki na Zakarpaciu w połowie XIX w.” (Preszów, 1961), „Z historii literatury ukraińskiej Zakarpacia i Czechosłowacji” (Preszów, 1998), zbiór opowiadań „A matce twojej zazdroszczę” (Preszów, 1991), powieść „Ołeksij” (Kijów, 1993), „Listy do samego siebie” (Preszów, 1997), książka artykułów o Ukrainie „Dzień dobry, Ukraino!” (Preszów, 2002). Z publikacji ostatnich lat dwa tomy „Wybranych utworów” prozy i poezji (Użhorod, wydawnictwo „Mystetśka linija”, 2006) oraz utworów naukowych i publicystycznych (Użhorod, wydawnictwo „Mystetśka linija”, 2008). Przykro, że trzeci tom najważniejszych podsumowujących materiałów z tej serii, w szczególności prac biograficzno-wspomnieniowych, prawie dwa lata leży w wydawnictwie w Użhorodzie, bo „brak środków” na jego wydanie! J. Baczar to człowiek tego pokolenia, co jego koledzy za granicą: prof. Jewhen Fedorenko, prof. Taras Hunczak (USA), prof. Stefan Kozak (Polska), ukraińscy rodacy Iwan Dziuba, Mychajło Horyń, Roman Iwanyczuk, Dmytro Pawłyczko, Iwan Huszczak, Iwan Biłyk, Iwan Juszczak oraz inni bliscy rówieśnicy, którzy mieli styczność z szestdziesiątnikami, którzy doświadczali prześladowań jeszcze przed śmiercią okrutnego Torquemady, a także później, gdy nastały czasy „zlania się wszystkich ludzi radzieckich w jedną jedyną biomasę”, czyli czasy, kiedy te złożone procesy, które zachodziły w ZSRR, czerwoną miotłą zmiotły także naszych narodowych pobratymców w Polsce, Czechosłowacji, na Węgrzech, w Rumunii, Bułgarii i innych krajach tak zwanego „obozu socjalistycznego”. Jednak dzisiaj na Ukrainie mało kto pamięta o takich wydarzeniach i takiej działalności naszych pobratymców, w szczególności na Słowacji, zwłaszcza o wspominanym fakcie omawiania bolesnego krzyku-reportażu „Witaj, Ukraino!” — wołania do światowej opinii publicznej, do Europy prostego wiejskiego chłopaka „z nikomu nieznanych Keczkowiec” na najwyższej naradzie najwyższych przedstawicieli i przywódców całego obozu socjalistycznego, którzy zebrali się pod kierownictwem wielogwiazdkowego Bohatera Związku Radzieckiego Leonida Breżniewa. Minęły niełatwe i długie lata, kiedy Jurijowi Andrijowyczowi przyszło odsiedzieć wyrok więzienny, a potem pracować jako kierowca, magazynier, na różnych tymczasowych pracach, mając w kieszeni dekret o zwolnieniu nawet z takich „profesji”, aż do czasu, gdy — po dwudziestu latach — nie wydarzyła się aksamitna rewolucja w CSRS. Dokumentem o tych niełatwych latach są chociażby jego „Listy do samego siebie”, pisane od 1973 do 1994 roku i wydane osobną książką w 1997 roku, oraz jego nadmiernie krytyczna analiza polityki partii komunistycznej Czechosłowacji z 1971 roku, którą on, jako swoje osobiste „Moje rozumienie sprawy”, wysłał do KC KPCz w Pradze na sześć lat przed czeską zbiorową „Kartą 77”. Niestety, wydaje się, że do tej pory nikt ani z ukraińskich literaturoznawców, ani ze słowackich specjalistów nie podjął się analizy tych ciekawych rozważań, kiedy ty, specjalista sfery humanistycznej, jesteś zmuszony dla Ukrainy rozwiniętego socjalizmu przez pięć-dziesięć, a nawet 20 lat z tytułem docenta czy profesora, jak to było z Jurijem Baczarem, zapewniać dla zakładu tony węgla, centnary papieru i dziesiątki różnych innych towarów, albo jak było z uczonym Mykołą Muszynką, pisarzem Mychajłem Szmajdą, którzy długie lata wypasali wspólne stado bydła. Prawdę mówiąc, można zażartować, że Jurij Baczar w porównaniu z M. Muszynką i M. Szmajdą miał nieco bardziej intelektualne zajęcie. Albo będziemy nadal milczeć, bo nawet w krajach „okresu postsocjalistycznego” panują porządki, które nie pozwalają wykrzyczeć, że „i dzisiejsi królowie nie są mniej nadzy, niż byli tamci Durakowscy, Nadutowscy, Prazdnohławscy czy wręcz Osłowicze, o których „nawet tak umiarkowany i nieuleczalnie zaplątany w doktryny polityczne i językowe, jakim był nasz największy budziciel Ołeksandr Duchnowycz, odważył się wykrzyczeć prawdę na cały głos”? Niedawno przeglądałem Zbiór materiałów konferencji naukowej, poświęconej 100-leciu od dnia śmierci Ołeksandra Duchnowycza, gdzie z Ukrainy brali udział akad. Jewhen Kyryluk, prof. Ołeksandr Mazurkewycz i inni. Materiały konferencji wyszły w osobnym zbiorze w Preszowie w 1965 r. Już wtedy w swoim wystąpieniu na konferencji „Ołeksandr Duchnowycz i nasza współczesność” J. Baczar oświadczył: „Los ukraińskiej ludności Czechosłowacji ułożył się tak, że jeszcze sto lat po śmierci wybitnego działacza okresu odrodzenia narodowego proces odrodzenia narodowego tej ludności nie został zakończony. Ukraińcy Czechosłowacji są świadomi swojego słowiańskiego pochodzenia, w zasadzie świadomi swojej „ruskiej” przynależności, jednak nie wszyscy jeszcze dzisiaj są świadomi swojej przynależności do narodu ukraińskiego, jego języka, kultury, historii itd.”. Dalej mówca wylicza także przyczyny takiej sytuacji, nazywając przede wszystkim prawie tysiącletnie oderwanie ukraińskiej ludności Czechosłowacji do 1945 r. i ukraińskiej ludności Zakarpacia od swojego narodu ukraińskiego oraz przebywanie tej ludności w innych związkach państwowych, z reguły wrogich wobec „ruskich” plemion. Akcentuje uwagę także na bezpośrednim zakazie praw narodu ukraińskiego do samodzielnego swobodnego wszechstronnego rozwoju swojego narodowego życia kulturalnego i państwowego. Walczą z tym zjawiskiem na Preszowszczyźnie już od stuleci edukatorzy, pracownicy kultury, naukowcy, ukrainiści, politycy, ale pokonać ten proces jest bardzo trudno, bo przecież pragmatyzm prostego wieśniaka czy robotnika bierze górę i obala wszelką logikę: dziecko kończy 12 klasę lub średnią szkołę techniczną, otrzymuje słowackie lub ukraińskie świadectwo dojrzałości — dokąd lepiej się udać lub komu będzie poświęcać większą uwagę administracja uczelni wyższej? Oczywiście, tym, którzy uczyli się w państwowym języku słowackim. Oto z takimi problemami mają do czynienia ukrainiści tego regionu oraz Ukraińcy i Rusini tego najbardziej zachodniego regionu zamieszkania Ukraińców… Na zakończenie o tej odysei zawodowego zakazu w, wydawałoby się, demokratycznej Czechosłowacji, które przyszło przeżyć prawie przez 20-lecie niegdyś szanowanemu profesorowi ukrainistyki, aktywnemu działaczowi społecznemu towarzystwa KSUT, znanemu pisarzowi Jurijowi Baczarowi. To specjalista najwyższej kategorii, bo kiedy brał się za wykładanie historii literatury ukraińskiej na Uniwersytecie w Preszowie, uniwersyteckiego kursu historii literatury słowackiej, praktycznego kursu języka słowackiego, gramatyki historycznej tegoż słowackiego, świadkiem czego był wielokrotnie autor tych wierszy na Kijowskim Uniwersytecie Slawistycznym, to metodyka wykładu każdego z tych kursów zawsze była nie tylko przystępna, ale i atrakcyjna. Studenci głęboko odbierali sposób wykładania poszczególnych dyscyplin tego profesora, u nich na podstawie bogatej informacji powstawały pytania, dążyli do jak najlepszego opanowania materiału, a później na zajęciach praktycznych i seminariach demonstrowali zrozumienie praktyki stosowania leksemów, budowy złożonych konstrukcji składniowych, złożonych procesów z historii języka, zwłaszcza gdy porównywać te procesy z innymi językami słowiańskimi. Logika ich odpowiedzi, aktywne dyskusje, baza dowodowa, argumentacja świadczyły — to nie automatyczne wkuwanie czy zakuwanie, a głębokie zrozumienie wyuczonego, dogłębne opanowanie dotąd nieznanego. I taki utalentowany człowiek, praktyk i teoretyk po zwolnieniu z pracy na wydziale filozoficznym Uniwersytetu w Preszowie im. P. J. Šafárika w kwietniu 1971 r. był bezrobotny. Obecnie można chyba dziwić się czy oburzać, z jakimi zastrzeżeniami działała wtedy KPCzS — Komunistyczna Partia Czechosłowacji. Możliwe, że na stanowisko ideologa czy literata nie można było dawać zgody, a jak nie zaliczyć na Mówiąc o jubileuszu znanego i wybitnego przedstawiciela Ukraińców Słowacji Jurija Baczego, warto zwrócić uwagę na niezwykle trudne warunki naszej ukraińskiej mniejszości narodowej w Republice Słowackiej na obecnym etapie rozwoju. Jak nie raz mówił nasz jubilat: „Historia świadczy, że żaden reżim, w którym aż do teraz przyszło żyć Rusinom-Ukraińcom za Karpatami, nie pragnął ich rozwoju, a jedynie różnymi sposobami, tempami i metodami pracował na ich asymilację i ostateczną likwidację”. Powszechnie wiadomo, że „łatwo ukraińskiemu człowiekowi i rozwojowi narodu ukraińskiego prawie nigdy nie było, nieważne czy żyli na Ukrainie, czy poza jej granicami. Jednak obecny stan sprawy ukraińskiej, zarówno w domu, jak i wszędzie na świecie, jest niezwykle skomplikowany. Przyczynia się do tego charakter i działalność współczesnej, przeważnie antyukraińskiej władzy na Ukrainie, stosunek krajów zamieszkania do ludności ukraińskiej w ich państwach oraz osobliwości obecnego stanu, potencjału czy możliwości samych ukraińskich społeczności w różnych częściach i państwach świata”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn