Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Na marginesie jednego spotkania

Слово Просвіти, №22 за 2012 рік

Bohdan CHAWARIWSKYJ, przewodniczący Tarnopolskiego oddziału towarzystwa „Memoriał” im. Wasyla Stusa, m. Tarnopol. Przede mną — foliant na 406 stron w sztywnej kolorowej okładce z pięknym górskim pejzażem. To nowa książka naszego ziomka Ołeksandra Astafjewa „Ornamenty słowa” (Drohobycz—Kijów: Poswit, 2011, opr. prof. M. Zymomria). Czytając książkę, mimowolnie wspominam kwiecień 1973 roku, kiedy poznałem autora. Było to we wsi Perepelnyky w rejonie zborowskim, na Tarnopolszczyźnie, gdzie w szkole pracowaliśmy z żoną z nakazu Ministerstwa, a Ołeksandr — jako korespondent gazety „Radianśke seło”. Byliśmy wtedy jeszcze młodzi i jakby żyliśmy w przyszłości, wierząc, że czeka nas piękny los i świat należy do nas. Mój przyjaciel właśnie przymierzał togę poety i krytyka: w gazecie rejonowej od czasu do czasu pojawiały się jego wybory wierszy, do których przygotowywałem ilustracje, a one, starannie złożone w kolumnę przez ówczesnego sekretarza odpowiedzialnego gazety i wspaniałego poetę Hryhorija Radosziwśkiego, jeszcze bardziej uwydatniały szczerość i otwartość poetyckich objawień. Jeszcze w tamtych czasach, kiedy dopiero dołączaliśmy do piękna, Ołeksandr intensywnie rozwijał w sobie pracowitość i siłę wyobraźni, stale drukował na łamach periodyków, oprócz zwykłej korespondencji gazetowej, przeglądy wierszy, artykuły, recenzje. Po pewnym czasie obaj przenieśliśmy się do Tarnopola i mieszkaliśmy w sąsiedztwie — on na ulicy Kijowskiej, ja — na Prymakowa, która przecinała Kijowską, mieliśmy bardzo wiele spotkań, wspólnych rozmów, „rodzinnych” wieczorów poezji, wizyt w wystawach, teatrze i pracowniach artystycznych. Co przyciągało w moim przyjacielu — kipiąca energia i żywa wielostronność: w periodykach obficie pojawiały się jego artykuły o pisarzach (I. Błażkewycz, M. Irczana, S. Budnego, W. Jarmusza), recenzje (na książki P. Perebyjnosa, I. He— Olesia SANDYHA Nie tylko tytuł, ale i udana szata graficzna tego zbioru poezji (mglisty jesienny ogród, samotna ławeczka „po kostki” w opadłych liściach) nastrajają na minorowo-filozoficzny ton i… oczekiwanie spowiedzi. Tym bardziej, że ta książka, jak powiedziano w krótkiej biografii autorki, to pierwszy wydawniczy plon pani Jarosławy, znanej na Tarnopolszczyźnie literatki, działaczki społecznej, uczestniczki narodowo-patriotycznych zmagań oraz imprez kulturalno-oświatowych. Nawet czyn, na który w końcu się odważyła, gdyż, jak wyznaje: Nie jestem poetą… Jestem po prostu kobietą, którą boli, Która swój ból w słowie wylewa. A ja myślę, że być może tak wstydliwie powiedziałaby niejedna nieznana autorka tych ukraińskich pieśni, które dziś wielbimy jako ludowe. I rzeczywiście, prostoduszna szczerość w wyrażaniu uczuć; ożywianie przyrody oraz „zakorzenienie” w niej wewnętrznego świata lirycznej bohaterki, przez co wszystko wokół, od księżyca na niebie po najmniejszą trawkę pod nogami, pulsuje w unisonie z jej emocjami; dążenie do utrwalonych porównań i epitetów („twoje oczy tak sinieją, jak bławatki w dojrzałym życie”, „twoje miłe usta, niczym płatki piwonii”, „spojrzenie szczerych oczu wyjęło serce z piersi”), obrazowy paralelizmy i częste rymy gramatyczne — wszystko to łączy poezję Jarosławy Syrnyk z pieśniową twórczością ludową, z której autorka czerpie natchnienie. Poszczególne szkice pani Jarosławy — dość elegancka stylizacja na pastoralną rety, B. Bastiuka, H. Huski), recenzje teatralne (ze spektakli teatrów w Tarnopolu, Penzie, Tyraspolu), wywiady (z dramaturgiem O. Kornijenką, narodowym artystą Ukrainy P. Zahrebelnym, aktorami W. Chymjakiem, I. Lachowskim), opowieści o działaczach kultury (O. Kulczyckiej, S. Kruszelnickiej, artystce ludowej L. Stasiuk), badania folklorystyczne (o pieśniowych skarbach W. Hnatiuka, O. Makoweja), prace językoznawcze (recenzja „Słownika wyjaśniającego języka ukraińskiego” w 11 t.) itd. W „Ornamentach słowa” energiczny uniwersalizm i wszechstronność zainteresowań autora są nie tylko zachowane, ale i pomnożone, bo obok poety i tłumacza w tej książce autor zaświadcza o sobie jako o teoretyku starożytność i, zdaje się, same proszą się o muzykę: Nad rzeką stara wierzba Niski pochyliła, Smutno gałęzie opuściła, Wody się napiła… Zatrzymałam się przy niej — Tęsknota serce kraje. Co odpłynęło z wodą, Wstecz nie powraca. Lecz pastoralne motywy — to nie główny temat wierszy Jarosławy Syrnyk. Służą one jedynie za obramowanie dla jej intymnej liryki. I na stronach niewielkiego zbioru przed czytelnikiem rozpościera się całościowa historia „późnej-ostatniej” miłości lirycznej bohaterki. Zaskoczona nieoczekiwaną namiętnością, kobieta przeżywa gamę sprzecznych emocji: to czuje się kruchą i bezbronną złamaną gałązką, która pragnie ogrzać się w czułych rękach („Złamana gałąź na dół upadła”), to zamienia się w wulkan namiętności, w kobietę-amulet, która dla ukochanego ze wszystkiego zrezygnuje, wszystko pokona: Ja bym nad tobą aniołem latała, Żeby włos z głowy nie spadł. … Do śmierci na rękach Ciebie nosiłabym I jak źrenicę oka strzegła. Miłość ją zniewala: patrząc w rozgwieżdżone niebo, widzi „jego niebieskie oczy i jego imię”, napisane gwiazdami („Nocka wysypała gwiazdy”); obserwując, jak budzi się przyroda, żałuje, że miły tej piękności nie zna, i marzy, by zajrzeć w jego poranny sen („Ukochany, spójrz, już słońce wstało!”); nawet zatrzymawszy się na chwilę, by dostrzec ukryty w trzcinach strumyk, posłuchać słowiczej pieśni, nacieszyć się zapachem maciejki czy pożegnać z żurawim kluczem, za każdym razem powtarza, jak zaklęcie: „ale ty droższy, ale ty milszy!” („W cieple wykąpało się słoneczko poranne”). Kwitnąca wiśnia przypomina jej na przemian oboje zakochanych („Zakwitła mała wiśnia”), a opadłe jesienne liście przywodzą wspomnienia o najdroższym uczuciu, które obróciło się w stratę („Jak chce się w jesienny las!”). Nawet słysząc smutny głos trembity, zakochana kobieta w końcu dochodzi do wniosku, że „życie musi żyć i śmierć pokonać”, a zatem marzy na samym szczycie Howerli „na ręce jedyne ze zmęczenia schylić się i tam z tobą na wieki pozostać”. Niezmordowana bohaterka jest i w zachwycie sztuki (artykuł „Istota sztuki”), semiotyka („Semiotyczna natura sztuki”), komparatystyka („Komparatystyczne lekcje Ihora Kaczurowskiego”), historyka literatury („O artystycznej biografistyce Oksany Iwanenko”, „Nowe o twórczości Wynnyczenki”), lingwisty („Poetycki język awangardy”), folklorysty („Z powodu kryzysu w folklorystyce: żeby „Szynel” nie objawiła poliszynela”, „Palące problemy folklorystyki”) itd. Najwyraźniej tutaj za przykład dla O. Astafjewa służą tytani zachodnioeuropejskiego i ukraińsko-polskiego Odrodzenia, a także olbrzym słowa Iwan Franko, do którego badacz odnosi się z pietyzmem („Adam Mickiewicz w literackiej pamięci Iwana Franki”, „Narodziny bajki z ducha Iwana Franki”). Można powiedzieć, że mój kolega na moich oczach, opanowując dziedzinę problematyki kulturologicznej, doskonale opanował metodykę interdyscyplinarnych podejść do literatury, gdzie interesują go takie problemy, jak literatury narodowe i ich międzynarodowe konteksty w granicach byłych Austro-Węgier („Literatura austro-ukraińskiego Piemontu”, „Artur Schnitzler we wnętrzu ukraińskiego symbolizmu”), literatura i naród („Żeby naród żył…”), między literackie relacje („O Jewhenie Małaniuku, wpisanym w polski pejzaż”), literatura w systemie sztuk („Żywa i wszechogarniająca jedność”), imagologia („Jewhen Małaniuk dziś i jutro”), intertekstualność („Pamięć tekstu”), problemy przekładu („Siewca na trzy pola”) itd. Przeprowadziwszy się do stolicy, O. Astafjew wtopił się w obcy dla siebie świat, lecz jego postać nie zgubiła się w cieniu wielkich współczesnych, nie zlała się z nimi i innymi. Dziś, czytając „Ornamenty słowa”, staram się zrozumieć i odczytać u O. Astafjewa to, co pozostało nierozwiązane w latach, kiedy wani pięknem ukochanego; jego oczy ona porównuje i do kwiatów, i do niebieskich jeziorek, w końcu dochodząc do wniosku „twoje oczy-aksamity — im analogów nie ma”… Jednak do relacji potrzeba dwojga, i nieodwzajemnionej miłości, jakkolwiek wielka by ona nie była, na dwoje nie wystarczy. Z czasem liwin żył i tworzył w Borszczowie, Zborowie, Tarnopolu, Lwowie. Miło, że Ołeksandr czuje głęboką, mistyczną więź z rodzimą ziemią, jest nieodłączny od tarnopolan, ich duchowej energii, dążeń, osiągnięć, dlatego utalentowane książki naszych ziomków nie pozostają poza jego uwagą. W książce zamieszczono artykuły o twórczości Mykoły Tkaczuka („W wymiarach interpretacji”, „Literaturoznawczy dyskurs Mykoły Tkaczuka”), Zoriany Łanowyk („Pierwsza biblijna praca z hermeneutyki”), Wołodymyra Antofijczuka („O literackich ewangeliach w ukraińskim stroju”), Myrosławy Hnatiuk („Analiza rękopisów: od narodzin utworu do narodzin pisarza”), Romana Semkowa („Jej wysokość Ironia”), Ihora Kotyka („Ze studni irracjonalnego”). Nasz ziomek niczym drzewo, które korzeniami wrasta się jak najgłębiej i najmocniej w rodzimy tarnopolski kraj, pragnie wchłonąć w siebie jak najwięcej jego żywych soków, by koroną znów zanurzyć się w międzykulturową atmosferę swoich intelektualnych i estetycznych zmagań. Podczas jego przyjazdów do Tarnopola często się spotykamy, długo rozmawiamy, omawiamy nowe książki, filmy, wystawy artystyczne i inscenizacje teatralne. Ale teraz już jakby przenosimy się w przeszłość: wspominamy nasze pierwsze spotkanie w Perepelnykach, z przykrością zostawiając przyszłość, zwracamy uwagę na naszą wspólną przeszłość i przyjemnymi wspomnieniami staramy się zastąpić stratę naszych oczekiwań i niezrealizowanych zamierzeń. W swoich dążeniach, iluzjach, nastrojach, zamiarach Ołeksandr prawie się nie zmienił. On, jak mówi o nim w posłowiu do książki redaktor, „osiągnął prawdziwe szczyty w wielu dziedzinach”, ale przy tym sam sobie torował drogę i nigdy nie budował kariery na cudzych cierpieniach. liryczna bohaterka musi przyznać sama przed sobą „chyba jednak sobie ciebie domalowałam” („Nie wiem tego…”) i ocenić to, co wydawało się „życiową bajką”, zupełnie inaczej: Spotkały się dwa losy samotne… W jednym zrodziły się uczucia wysokie… W drugim była tylko gra, obłuda… Desperackie próby zapomnienia o wszystkim, co złe, coraz częściej zastępowane są gorzkim rozczarowaniem: Czemuś zadrwiła Nade mną, losie, — pokochałam toczydło… Paleta uczuć lirycznej bohaterki Jarosławy Syrnyk jest barwnie zmienna: radość, zachwyt zastępują smutek i tęsknota, sprawiedliwy gniew ustępuje miejsca filozoficznym rozmyślaniom nad zmiennym kobiecym losem. Choć ona (liryczna bohaterka) zmuszona jest uznać swoją porażkę: …jako finał Rozbitych marzeń Brzmi tango beznadziei, — To jednak jest wdzięczna losowi, że doświadczyła uczuć o takiej sile: O Panie, jakaż potężna siła, Co wywołuje ten potężny ból? Kiedy ona zawoła za sobą, My, nie wahając się, za nią idziemy. Imponuje to, że Jarosława Syrnyk, spowiadając się w jesiennym ogrodzie swojego życia przed własną duszą, nie pretenduje do wysokich pochwał krytyków. Ona po prostu czeka na swojego rozmówcę, swojego czytelnika, który lada chwila wyłoni się z mgły, usiądzie obok niej na „samotnej” ławeczce „po kostki” w opadłych liściach. Tango beznadziei, które obróciło się w Odę do miłości Jarosława Syrnyk. „Brzmi tango beznadziei”, Tarnopol: Sp. z o.o. „Terno-hraf”, 2011

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn