Strona · s. 9strona oryginału ↗
Wdzięczna praca (Lewko Riznyk „Doktor i profesor”, Lwów, Swit, 2011 rok)
Слово Просвіти, №22 за 2013 рік
To ja za horyzont, pełen burzy, Chmury słałem żytom w pogoni; To ja — świeciłem szczęśliwą łzą Na policzku najmniejszego dziecka. Mniejsza o to, że dzień mój ulatywał jak słonecznik, I noc żeliwnie szurała z oddali, — To na moich spracowanych dłoniach Ziemia obracała się ku wschodowi. Z PIERWSZYCH WIERSZY Ile śpiewu nad rzeką, Lebiody, grzmotu!.. Nie znałem wiosny takiej W małym zagajniku. Jawory, jak niebieskie miotły, Wiatrowi zamiatają z dąbrowy, I płonie jasnym światłem Liście toczone dębowe. A na nie rosy spadły, Niby srebrne paciorki. I — jak dawniej — zakukały W dali kukułki dźwięcznie. I zdało się — w kwieciu i blasku Nad śpiewającą ziemią – To odezwały się w zagajniku Wiosny młodości mojej. Niby biją w dalekie dzwony, Gdzieś odbija się kukanie. Duszę znów bierze w niewolę Od małego znane wróżenie. Wierzę: będą dni kwieciste! Toż kukułki przylatywały Zwrócić lata szczęścia, Które w dzieciństwie nakukały. SAGA BYLICY A pod deszczem — jak cierpko i gorzko wieje Na wszystkich wiatrach zaparzona bylica… Szepta coś — i wypowiedzieć nie śmie, Jakby bylica na cały świat jedna! Krzyżowa, siwa — bez ozdób i powabu, Jako jaskiniowych przodków dziki posłaniec On wpatrywał się w kamienne oczy baby Ze scytyjskich lat — i napełniał się ołowiem Ordyńców świst — i cierpienia krzyk za nimi, I skrzyp wozów — czumackich, stepowych. Od nich przesiąkł myślami cierpkimi I szum trwożny wzięła bylica od nich. nie stadem, byli zwiastunami wolności — staniecie się niewolnikami). Żeby kły zwierzęcych mord naczelników norylskich łagrów paradoksalnie pasowały do wycieńczonej (na głos: szczęśliwej) twarzy potencjalnego budowniczego komunizmu… Przeczytajcie koniecznie „Wilczą balladę” byłego „zeka” Wasyla Borowego, który uparcie nie wierzył i nie wierzy w wyczytaną w łagrze z chińskiego kryminału tezę buddyjskich mnichów o tym, że „jesteśmy istotami zerowego bytu”. Tam — o naszej przeszłości. I o (teraz już, po Węgrzech, Czechosłowacji, Afganistanie, Iczkerii i Gruzji) wyraźnym niebezpieczeństwie dla naszej przyszłości. Może i wy, jak niegdyś Heinrich Heine, z przerażeniem pomyślicie o tych czasach, kiedy do władzy przyjdą komuniści i wyrzucą lilie jako niepotrzebne… Jednemu z charkowskich urzędników od kultury przyszło kiedyś do głowy nazwać Borowego kolaborantem… I za co? Za to, że on, „mały świadek głodu”, w okupacyjnej gazecie „Nowa Ukraina” wydrukował wiersz o tym, jak „nawet z rąk dziecięcych źli kaci wyrywali ukraiński chleb”. Po zasłudze, powiadają, jego razem z Borysem Czyczybabinem wykluczono ze Związku Pisarzy. Jakże wtedy nazwać enkawudzistów, którzy przed przyjściem faszystów do Charkowa spalili więzienie razem z 1200 więźniami! A jeszcze kilkuset aresztowanych „przez naszych” i wrzuconych w ogień we wsi Nepokrytem… W tym piekielnym płomieniu zginął genialny Swydzynśkyj. Wątpliwe, by wspomniany wyżej „trybik” państwowej maszyny rozumiał, że Borowy, jak i całe jego pokolenie, znalazł się przed okrutnym wyborem, według słów Iwana Dziuby: „Ze Stalinem przeciw Hitlerowi czy z Hitlerem przeciw Stalinowi, szukając własnej orientacji”… Ponad czterdzieści lat na mojej półce dorasta, ale nie starzeje się, jeden z pierwszych tomików głęboko szanowanego przeze mnie, prawdziwie ukraińskiego poety Wasyla Borowego „Żyto-życie”. W każdym tomiku, jakkolwiek dziwnie, szukasz nie tylko autora. Szukasz, co on, zupełnie nieznajomy z tobą, zdołał napisać i o najważniejszym dla ciebie… Może o tym, że „jest w wieczności ludzki potężny rozum i najświętsza wiara — prawdy!” Mówić o jego poezjach i przekładach — sprawa niewdzięczna. Jak pieśni trzeba śpiewać, a nie rozprawiać o nich, tak napisane przez poetę trzeba czytać. Życzliwie, ufnie, szczerze, uczciwie. Tak samo, jak ono i było przez niego napisane. A przy okazji przyjeżdżajcie do Charkowa. Może gdzieś na Czernyszewskiej czy na Sumskiej spotkacie dobrego człowieka Wasyla Borowego, „który nie tylko pisał nacjonalistyczne wiersze, a jeszcze i był w 1942 roku organizatorem nacjonalizmu” (toż byłego więźnia „doliny śmierci” Kajerkana), byłego elektryka poststalinowskiej doby, redaktora działu poezji czasopisma „Prapor” w latach chruszczowskiej odwilży, człowieka duchowej uczciwości, głębinowego twórcę „prostej” wyrazistości, sprawiedliwie przywróconego w jeden dzień z Mykołą Rudenką do Związku Pisarzy jeszcze w pamiętnym roku zdobycia przez Ukrainę niepodległości. Borowy nie pragnie zemsty na swoich krzywdzicielach. „My poeci. W nas nie ma północnego okrucieństwa” — mówi on w unisonie z Chwylowym, wszak wybaczać wrogom — to po ludzku. U porządnych ludzi niełatwe losy. Pan Wasyl, według jego własnych słów, ochrzczony w obecnie zrujnowanej cerkwi na Starej Osnowie, która stała kiedyś w zniszczonym przez bolszewików majątku sławnego Kwitki. Zatem on — z pisarskiej chrzcielnicy. Nasz, ukraiński poeta Wasyl Borowy. Zynowij HAJECKIJ, wieś Lisnewyczi, rejon Pustomyty
Powieść „Doktor i profesor” to trzecia część trylogii Lewka Riznyka, na którą składają się również „Samotność proroka” oraz „Poeta i Władca”. Wszystkie książki łączy wybitna postać poety-encyklopedysty Iwana Franki. On, podobnie jak wybitny historyk i działacz społeczny Mychajło Hruszewski czy duchowy przywódca Galicjan Andrzej Szeptycki, miał decydujący wpływ na życie i rozwój ukraińskiego społeczeństwa w epokowych czasach końca XIX i początku XX wieku. Podstawą powieści jest półtorej dekady (1894–1905) ciekawych i z pewnością dramatycznych lat współpracy I. Franki i M. Hruszewskiego we Lwowie. Młody, lecz ambitny profesor historii oraz znany europejski poeta i doświadczony działacz społeczny, pomagając sobie nawzajem, prowadzą wyczerpującą, ale skuteczną walkę o ukrainizację społeczeństwa, o ukraiński uniwersytet, o NTSz – zalążek Akademii Nauk. Ta walka, a raczej wojna z rządowymi kołami austriackimi, z polskim oporem, a także ze swoimi rodzimymi patriotami, wśród których wyróżniają się Mykoła Szuchewycz, ambitny poseł O. Barwiński, „sławny” Anatol Wachnianyn, a nawet zazdrosny M. Pawłyk… L. Riznyk barwnie opisuje kohortę postaci historycznych: polityków, działaczy społecznych, pisarzy, grupuje ich według stopnia ważności dla sprawy ukraińskiej lub, przeciwnie, wrogości wobec niej. Pisarz ciekawie buduje hierarchię galicyjskich mężów według stopnia ich znaczenia dla Ukrainy. Nie bez humoru „rozsadza” ich w rzędach. W pierwszym rzędzie, „po dżentelmeńsku”, umieszcza kobiety: N. Kobrynską, O. Kobylańską, dalej – L. Łepkiego, A. Czajkowskiego, M. Pawłyka, K. Pańkiwskiego… „W drugim rzędzie stoją mężowie – „zwinny” I. Kopacz, W. Hnatiuk (z ezopowym spojrzeniem), niewzruszony O. Makowej. „W trzecim rzędzie – najmłodsi ze „sławnych”: I. Petruszewycz, F. Kołessa, J. Kyszakewycz, I. Trusz, D. Łukijanowycz, M. Iwasiuk… A co do innych, to z właściwym sobie humorem „skromnie”: „I oto dwoje… najniższych wzrostem, ale najwyższych pracą i talentami – Mych. Hruszewski oraz Iw. Franko”… Każda osobowość, każda postać zapada w pamięć na długo dzięki swojej indywidualności, tak wyraziście są one wyryte w nierzadko dowcipnych mini-charakterystykach. Oto na przykład, jak „rysuje” I. Frankę w liście do M. Hruszewskiego Konyski: „Rudy!.. Rudego – kogo przede wszystkim trzeba się wystrzegać we Lwowie. Bo kolczasty, bo ostry, nieprzewidywalny… sto kopanek diabłów mu w żebra! Jedyny Franko wśród lwowskiej inteligencji literackiej ma na głowie włos jak z miedzianego drutu, czerwone oczy, jak u królika angorskiego, twarz złotawą piegą obsypaną. Wyraźnie naznaczony czart!”. Głęboka znajomość prac I. Franki i M. Hruszewskiego, środowiska, bezbłędna orientacja w wydarzeniach historycznych, w naukowych, literackich, społeczno-politycznych nurtach i partiach, w ideologicznych, filozoficznych koncepcjach, w palących problemach społeczeństwa, zrozumienie tamtej epoki pozwalają pisarzowi bez wysiłku wcielać się w postacie głównych bohaterów. Dlatego tak swobodnie, naturalnie i żywo kreśli on portrety, dialogi, które nieustannie toczą się między I. Franką, M. Hruszewskim i innymi postaciami. Odbiera się to wszystko tak, jakby autor był na miejscu opisywanych wydarzeń. I. Franko w powieści L. Riznyka charakteryzowany jest wszechstronnie, ciepło, sympatycznie. Zarówno jako uczony, głęboki znawca historii, kultury, literatury narodów europejskich, świata antycznego, jak i genialny poeta oraz bezkompromisowy obrońca ukraińskości. Nie wspominając już o swojej epoce, w której bezbłędnie się orientuje i otwiera oczy M. Hruszewskiemu na narodowstwo, fałszywy i wyrachowany patriotyzm, na galicyjską „tusowkę”, nurty polityczne i literackie, na problemy żydostwa, polonofilstwa, moskalofilstwa. Sam L. Riznyk rozróżnia typy moskalofilstwa: starorusińskie, jako przeciwwagę dla propolskiego; chłopskie i pańskie moskalofilstwo, a jeszcze sykofanckie, czyli szpiegowskie… „ostro potępiamy moskalofilstwo sykofanckie i szpiegowskie, które jest sługą obecnej rosyjskiej machiny państwowej; moskalofilstwo płatne i godne wszelkiej pogardy”. Pióro L. Riznyka jest tak wyraziste, że mimowolnie zaczyna się porównywać opisywane przez niego wydarzenia ze współczesnością: oto taka projekcja na dzisiejsze zdarzenia. I. Franko – kategorycznie bezkompromisowy, nieustępliwy, często na własną szkodę. I dobrze zdaje sobie z tego sprawę rozważny M. Hruszewski, który z racji swojej delikatności dyplomatycznie unika „drażliwych” tematów w rozmowie z poetą. Bardzo szczerze i ciepło charakteryzowani są M. Hruszewski i I. Franko w relacjach z innymi osobami, zwłaszcza jeśli chodzi o ich żony. Marynia-Galicjanka, która wyszła za mąż za „wschodnika” Hruszewskiego, która duszy „nie czuła” w swoim Michasiu, we wszystkim sympatyzuje I. Frankce – swojemu ulubionemu poecie, szczerze przeżywa jego codzienną walkę ze środowiskiem, zarówno w literaturze, jak i w życiu społecznym. Nakreślona jest w powieści jako mądry pedagog, jako szczera z natury i dobra osoba. Instynktownie orientuje się, gdzie leży prawda, staje się dobrą pomocnicą, pocieszycielką M. Hruszewskiego, który, jej zdaniem, przepracowuje się i nie oszczędza siebie. A co do postaci żony I. Franki, Oli – trzeba złożyć osobne podziękowania L. Riznykowi. Została przedstawiona wszechstronnie, ciepło. Obiektywnie pokazano jej niełatwe relacje z I. Franką. Z wielu źródeł wyrobiło się u nas jeśli nie błędne, to stereotypowe wrażenie o niej. Przypisywano jej niekończące się sceny skandaliczne, niezrównoważenie psychiczne, nieprzystosowanie do elementarnych warunków bytu, wszelakie konflikty w rodzinie… Pisarz przede wszystkim wyróżnia w niej cechy szlachetności. Zdobywszy po europejsku błyskotliwe wykształcenie, znając języki europejskie, staje się niezawodną pomocnicą I. Franki, który do tego wszystkie domowe kłopoty, w tym wychowanie dzieci, przerzucił na barki żony. Potrafi dostrzec w swoim mężu wielkość, geniusz i to jest najważniejsze. Głęboko i ciepło odkrywany jest twardy, żelazny charakter I. Franki w relacjach międzyludzkich, w przeżyciach i wątpliwościach, w zdolności spojrzenia na siebie z boku, przyznania się do błędów, w jego zdolności do przeanalizowania sytuacji i (jeśli trzeba) przyznania się do swojej nieprawdy. Jakże głęboko trzeba znać i rozumieć cały dorobek poety, działacza społecznego, jego korespondencję, wystąpienia publiczne, wczuć się w postać, aby tak przekonująco oddać jego rozmyślania, wątpliwości, przeżycia. Dobrze w powieści pokazana jest rola Galicji jako Piemontu, jako świadomego narodowo kraju, który karmi swoimi ideami całą Ukrainę, wpływa na rozwój idei narodowej. I zasługa w tym przede wszystkim dwóch myślicieli: Hruszewskiego i Franki. Powieść Lewka Riznyka, a jest to naukowe dzieło historyczno-literackie, stanowi poważne studium, czyta się je lekko, z widoczną przyjemnością, którą chce się rozciągnąć w czasie, przemyśleć, przeżyć… Pióro L. Riznyka nasycone jest wieloma przysłowiami, zwrotami frazeologicznymi, trafnymi i dowcipnymi wypowiedziami, które należą do I. Franki, M. Hruszewskiego i innych postaci, co je wyróżnia, czyni niepowtarzalnymi, a język utworu po prostu wykwintnym. Powieść „Doktor i profesor” osobiście dla mnie stała się impulsem do przemyślenia procesów literackich, nurtów społecznych, walki politycznej w Galicji tamtej epoki. Pod wieloma względami zmieniło się moje wyobrażenie o ówczesnej galicyjskiej elicie i jednocześnie pogłębiło wrażenie o takich myślicielach tamtych czasów, jakimi byli Mychajło Hruszewski oraz Iwan Franko.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
