Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Szewczenko — zjawisko niepojęte

Слово Просвіти, №22 за 2013 рік

— Ołeksandrze Wiktorowyczu, proszę opowiedzieć o sobie i o tej drodze, która przywiodła Pana do Szewczenki. — Urodziłem się w 1979 roku w Nowogrodzie Wołyńskim w obwodzie żytomierskim, w 1997 roku ukończyłem miejscowe gimnazjum, wstąpiłem na Kijowski Uniwersytet Narodowy im. T. Szewczenki, naukę w którym zakończyłem w 2002 roku. Do Szewczenki przyszedłem dawno, jeszcze kiedy studiowałem na uniwersytecie. Wtedy wyodrębniła się katedra historii literatury ukraińskiej i szewczenkoznawstwa. Studenci niechętnie szli studiować Szewczenkę. W naszym seminarium specjalistycznym były tylko trzy osoby, z nich tylko ja teraz aktywnie pracuję w szewczenkoznawstwie. Ale z roku na rok sytuacja się poprawia: Szewczenkę badają, bronią dysertacje. Moje zainteresowanie przeszło w pracę dyplomową, która przerodziła się w dysertacyjną. Po obronie na uniwersytecie kierowniczka działu szewczenkoznawstwa Wałerija Smilianska zaprosiła mnie do pracy w Instytucie Literatury do udziału w przygotowaniu „Encyklopedii Szewczenkowskiej”. Jeszcze w 1993 roku wyszedł na prawach rękopisu „Projekt słownika tematycznego” — przybliżony wykaz przyszłych haseł encyklopedii (około 7 tysięcy). Pewien czas praca wykonywana była jako zadanie planowe Instytutu, później kilka lat — jako zamówienie państwowe. Początkowo planowano wydać 4 tomy na zastąpienie dwutomowego „Słownika Szewczenkowskiego” (1976—1977). Z czasem stało się oczywiste, że materiału nazbierało się na sześciotomowe wydanie, nawet więcej, choć staraliśmy się podawać wszystko skondensowanie, encyklopedycznie. Wyjątek — analiza utworów literackich Szewczenki, na objętości której nie oszczędzaliśmy. Utworów poetyckich Szewczenko ma około 240, 9 powieści, kilka artykułów, dziennik, listy itd. Każdemu tekstowi literackiemu poświęcone jest osobne hasło. Jeszcze około 800 haseł dotyczy ukończonych dzieł plastycznych Szewczenki, nawet niektórych nieodnalezionych. — Jak pracowało się nad encyklopedią? — Przygotowanie encyklopedii, które rozciągnęło się na tyle lat, wymusiło rewizję wszystkich dostępnych wiadomości o Szewczence. Słownik został uzupełniony nazwiskami badaczy z diaspory. Do dorobku szeregu szewczenkoznawców w ogóle zwrócono się po raz pierwszy od czasu pojawienia się ich prac. Za wieloma naszymi notkami na pół strony czy stronę leży wielka praca. Wszystkie publikacje trzeba było znaleźć (to nie zawsze proste), przeczytać, zwięźle przeanalizować, podać kwintesencję poglądów badacza. Wiele niuansów jest w interpretacjach utworów literackich. Przeprowadzany jest przegląd szeregu koncepcji. To skomplikowana praca. Ale dajemy szewczenkoznawstwu i literaturoznawstwu w ogóle, w szczególności wyższemu szkolnictwu, pewien punkt odniesienia. To nie oznacza, że wszystko już zbadano i proponuje się żelbetową koncepcję, jak w Ukraińskiej Encyklopedii Radzieckiej. Jednolitego widzenia w niektórych przypadkach może nawet nie być, a czasem i nie powinno być. Nasz — to tylko jeden z poglądów, jednocześnie pretendujemy do akademickości. To nakłada na nas wielką odpowiedzialność i niełatwe obowiązki. Niesprawdzonych, przypadkowych, wątpliwych informacji, czysto autorskich rozważań nie zamieszczamy w wydaniu — pragniemy podać wyważoną, obiektywną opinię jako pewne podsumowanie badania, nakreślając dalsze perspektywy rozpatrzenia tego czy innego zagadnienia. Równolegle z nami pracuje Narodowe Muzeum Szewczenki, który opisuje spuściznę malarską Kobziarza. Pracownicy muzeum dokonali szeregu odkryć: uściślili datowanie niektórych sepii i akwareli, odrzucili jako ewidentnie niepochodzące od Szewczenki kilka wątpliwych dzieł i tym podobne. Z wielkim trudem w grudniu ubiegłego roku wydano już 2 tomy, co prawda w znikomym nakładzie (2 tysiące), nabycie książek jest niemożliwe, ponieważ wydrukowano je w ramach programu „Ukraińska książka”. Dla porównania: pierwsze wydanie „Słownika Szewczenkowskiego” miało nakład 50 tysięcy, a w 1978 r. pojawiło się drugie. Zatem wtedy liczono na masowego czytelnika. Zgodnie z planem pod koniec roku musimy wydać 3. i 4. tom. Minister kultury proponuje nam „stachanowskim tempem” zakończyć pracę i wydrukować do 200-lecia Szewczenki 5. i 6. tom. To ten przypadek, kiedy ingerencja oficjalnych struktur państwowych wcale nie wychodzi na dobre. Jubileusz minie, a książka pozostanie na dziesięciolecia, a nawet stulecia. Tutaj nie można się spieszyć kosztem jakości materiału. Jeśli popełnimy błąd, pomylimy się, to ten błąd pójdzie dalej, do innych prac. Jedną z ważnych przyczyn tego, że praca posuwa się wolniej, niż byśmy chcieli, jest upadek nauki na Ukrainie, w szczególności literaturoznawstwa. Nie we wszystkich kierunkach szewczenkoznawstwa są obecnie specjaliści. Nasza encyklopedia jest wieloprofilowa, obejmuje tematy „Szewczenko i kino”, „Szewczenko i teatr”, a także balet, muzykę, przekłady, literatury obce, historię szewczenkoznawstwa, otoczenie Szewczenki i tym podobne — łącznie 25 kierunków. Jeśli jest specjalista z określonej dziedziny, często nie zna on problemów szewczenkoznawczych, jeśli zna szewczenkianę, to nie zawsze orientuje się w wąskospecjalistycznych kwestiach. Wielu badaczy, do których zwracaliśmy się w latach 90., zmarło: Leonid Bolszakow, Walentyna Sudak, Borys Chomenko i wielu innych, podobnie jak niektórzy pracownicy naszego wydziału: Mykoła Pawluk, Wasyl Borodin, Iryna Werykiwska i nie ma kim ich zastąpić. Profesjonalnych historyków sztuki, obeznanych ze spuścizną Szewczenki, którzy pracowaliby z oryginałami, po śmierci Wołodymyra Jaciuka na Ukrainie nie ma. Sami przygotowujemy wydanie do druku — do etapu makiety oryginału. W Instytucie są redaktorzy literaccy, składacz, korektor. Własnymi siłami dobieramy ilustracje. Są złożone problemy, w szczególności tekstologiczne. Nie wszyscy na przykład przyjmują myśl Wasyla Borodina, że „Stoi we wsi Subotowie” to finałowa część poematu-misterium „Wielki loch”. Niektórzy rozpatrują go jako osobny utwór. Podobnych przypadków jest wiele. Akademiccy szewczenkoznawcy muszą wychodzić do ludzi, wyjaśniać swoje poglądy, popularyzować osiągnięcia naukowe. — Jak odbiły się na szewczenkoznawstwie represje lat 30.? — To, co wydarzyło się w latach 30., to katastrofa ukraińskiego szewczenkoznawstwa. Zniszczono całe pokolenie. Strat nie udało się odrobić nawet po półwieczu. Rozstrzelano wielu prawdziwych naukowców, a potem i tych, którzy ich niszczyli, krytykowali, próbowali przystosować się do władzy radzieckiej. Zginął w radzieckich łagrach Borys Nawrocki, sumienny naukowiec, który jako pierwszy zaproponował monografię o poemacie „Hajdamacy”. Zarówno pod względem objętości, jak i treści, poziomu wykładu, nikt go dotąd nie przewyższył, choć opublikowana została jeszcze w 1928 roku. Do dziś się na niej opieramy i ją wykorzystujemy. Niektórzy uratowali się na emigracji, jak Pawło Zajcew. Obecnie zwracamy dorobek szewczenkoznawców diasporowych. Początkowo była euforia: mówiono, oto alternatywne, wolne spojrzenie. Ale i tam była swoja koniunktura. Powiedzmy, w wydaniu dzieł Szewczenki w 14 tomach (ukazało się w latach 60. w Chicago; pierwsze wydanie pod redakcją Pawła Zajcewa pojawiło się w latach 1934–1939 — Warszawa, Lwów) do 2. tomu nie włączono poematu „Heretyk” ze względów religijno-etycznych. Co prawda, ten błąd naprawiono już w 4. tomie. Staramy się wykorzystywać wszystko, co wartościowe, obiektywne. Zarówno Dmytro Doncow, jak i Symon Petlura, mimo pewnego upolitycznienia, mieli ciekawe przemyślenia o Szewczence. Jewhen i Oksana Nachłykowie na przykład napisali dla Encyklopedii dużą rozprawę z pełną analizą wszystkich szewczenkowskich reminiscencji i aluzji w twórczości Małaniuka, jego artykułów o dorobku Szewczenki. Takie badania staramy się podawać, jako wyjątek, jak najpełniej. W radzieckim literaturoznawstwie, a w szewczenkoznawstwie w szczególności, było wiele sumiennej i uczciwej pracy. Dotyczy to przede wszystkim tekstologów i źródłoznawców. Nierzadko niedostatki swoich prac rozumieli sami naukowcy, ale nie zawsze mogli pisać inaczej. Powiedzmy, dorobek tamtego okresu — książki Jurija Iwakina, jego dwutomowy komentarz do „Kobziarza”. Szewczenki, prace badawcze Petra Żura, Wasyla Borodina, Łarysy Kodackiej — wszystko to pozostaje w obiegu naukowym. W latach 80. XX wieku przygotowywano 12-tomowe wydanie dzieł Szewczenki. Borodin zaprezentował swoją koncepcję, była ona dyskutowana. W 1990 roku wyszedł 1. tom (oddany do druku jeszcze w 1988), później 2., w 1993 — 3. Proces się zatrzymał. Wszystkim stało się jasne, że przypisy się zestarzały: na przykład, Mazepa — zdrajca itp. Wydanie jeszcze nie zostało ukończone, a już stało się nieaktualne. M. Żułynski podjął decyzję o przygotowaniu wydania od nowa, praca ta została powierzona działowi szewczenkoznawstwa. Napisano nowe komentarze. Dwa tomy poezji wydania akademickiego — to obecnie szczyt współczesnego szewczenkoznawstwa. Ale i tam są pewne drobne uchybienia i nie wszystko zostało skomentowane z należytą pełnią. Fundamentalną pracę o Szewczence opublikował Iwan Dziuba. Bardzo ciekawe są badania Wiktora Dudki, który doprecyzował, a nawet po raz pierwszy wyjaśnił niektóre fakty z biografii Szewczenki na podstawie setek źródeł. Angażujemy także zagranicznych szewczenkoznawców. Jurij Barabasz napisał niemało ważnych artykułów (mieszka w Moskwie, swego czasu kierował moskiewskim Instytutem Literatury Światowej). Kilka konceptualnych artykułów nadesłał Hryhorij Hrabowycz (mieszka w Bostonie, USA). Ale orientujemy się głównie na naszych ukraińskich badaczy. — Niektórzy uważają, że o Szewczence wiadomo już wszystko, co oni tam jeszcze badają? Czy może Pan obalić takie rozumowanie? — Opowiem ciekawy epizod. Taras Szewczenko ma dość znany portret — akwarelę z 1837 roku. Do 1914 roku uważano, że to portret nieznanego mężczyzny. Potem Wasyl Szczurat w przypisie w jednej ze swoich prac zauważył: „Wystarczy go porównać ze znanym portretem Hrebinki”, żeby, jakoby, przekonać się, że to Jewhen Hrebinka. Długi czas wszyscy tak właśnie myśleli. W 1963 roku Leonid Stecenko znalazł, oprócz już znanych, inny portret Hrebinki autorstwa A. Mokryckiego, porównał je i powątpiewał w atrybucję. W rzeczywistości jest on i podobny, i niepodobny. W encyklopedii ostrożnie atrybuujemy przedstawionego młodzieńca jako nieznanego, ale wyrażamy też taką hipotezę: na akwareli może być namalowany brat Jewhena Hrebinki — Mykoła, który razem z Szewczenką uczył się w klasach rysunkowych petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych i z czasem stał się znanym architektem. Tym tłumaczy się podobieństwo do pisarza oraz to, że w rękach trzyma narzędzie malarskie — munsztuk. Zatem badać jest co i jest to bardzo ciekawa sprawa. — Niedawno w Internecie na rządowych stronach rozkolportowano Pana wypowiedź, że Szewczenko pisał powieści i dziennik w języku rosyjskim. Dlaczego to ich tak zainteresowało? — Pewnego razu, kiedy byłem w dziale w pracy, zadzwonili z biura prasowego rządu z prośbą o udzielenie informacji: w jakim języku napisane są powieści i listy Szewczenki. Dokładnie wyjaśniłem, że powieści napisano po rosyjsku, choć rosyjski ten jest bardzo specyficzny, ukrainizowany, składnia miejscami jest ukraińska, niektórzy bohaterowie mówią mieszanką ukraińsko-rosyjską. A powiedzmy, powieść „Nieszczęśliwy” napisana jest literackim językiem rosyjskim, Szewczence udało się nawet odtworzyć dialektalną mowę rosyjską. W „Najemnicy”, pierwszej znanej powieści Szewczenki, przeciwnie — jest dużo ukrainizmów, które w rękopisie podkreślał, a my to odtwarzamy kursywą. Przeważająca liczba listów również napisana jest po rosyjsku, część — po ukraińsku, a niektóre — mieszanie. W tym tkwi szczególny koloryt Szewczenki. Oprócz tego wszyscy wiedzą, jakie warunki panowały w imperium, zwłaszcza na zesłaniu. Przyczyn zwrócenia się poety do języka rosyjskiego w różnych sytuacjach (powiedzmy, kiedy adresat listu nie zna ukraińskiego) jest w rzeczywistości wiele — w dwóch słowach nie wyjaśnisz. Nie znałem tła, że biuro prasowe rządu właśnie walczyło z oświadczeniami jednego z obwodowych oddziałów Ludowego Ruchu, którego przedstawiciele między innymi zauważyli, że Szewczenko napisał po rosyjsku tylko kilka opowiadań. Z mojej odpowiedzi wyciągnięto kilka potrzebnych fraz, rozpowszechniono. Napisałem sprostowanie do „Ukraińskiej Prawdy”, ale go nie opublikowali. To po raz kolejny dowodzi, jak wolne mamy dziennikarstwo. Nie można bawić się w polityczne gierki i wykorzystywać imienia Szewczenki w małostkowych sprzeczkach. Istnieje naukowe badanie Szewczenki i istnieje funkcjonowanie jego wizerunku w świadomości społecznej. Wyrywanie czegoś z kontekstu i okładanie imieniem poety — to zawsze błędna droga. Inny uderzający fakt — Mykoła Tomenko (poseł!) sponsorował dwa wydania faksymilowe albumów Szewczenki w opracowaniu Serhija Halczenki (pierwszy album podróżny 1841—1843 oraz album z 1845 roku) i teraz napotyka wielkie przeszkody w prezentacji albumów w placówkach oświatowych: nie dają mu możliwości spotkania się ze studentami ani na Uniwersytecie Czerkaskim, ani na Kijowskim. Takie to paradoksy współczesnego poznawania Szewczenki. Rozmawiała Nadija KYRIAN. W Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy odbywa się bogaty program szewczenkowski z okazji 200-lecia urodzin Szewczenki. Na jednym z wydarzeń, które przebiegło na wysokim poziomie artystycznym, obecni słuchali pieśni do słów Szewczenki w wykonaniu bandurzystki Nadiji Bojaniwskiej, członkowie kijowskiego studia literackiego „Pochodzenie” (kierownik Wiktorija Ostasz) przeczytali utwory Kobziarza, pianistka Natalija Honczarowa wykonała ulubioną muzykę klasyczną poety… Jednak wisienką na torcie wieczoru stała się opowieść kandydata nauk filologicznych, starszego pracownika naukowego działu szewczenkoznawstwa Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy, sekretarza odpowiedzialnego „Encyklopedii Szewczenkowskiej” w 6 tomach Ołeksandra Boronia. Ołeksandr Wiktorowycz jest zakochany w swojej pracy i z radością odpowiedział na nasze pytania.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn