Strona · s. 12strona oryginału ↗
Marzę o wielopiętrowym Ukraińcu
Слово Просвіти, №22 за 2013 рік
Jarosław Melnyk, „człowiek lasu", jak sam o sobie mówi, urodził się na Wołyniu. Od dłuższego czasu mieszka w Wilnie, pisze po ukraińsku i obecnie jest bardziej znany na Litwie czy we Francji, gdzie ukazało się wiele jego książek w przekładach, niż w Ukrainie. W latach 80. był aktywnym krytykiem literackim, który sprowokował nie jedną dyskusję. Wreszcie Jarosław Melnyk wrócił jako pisarz do domu, na Ukrainę. W ubiegłym roku w wydawnictwie „Tempora" ukazała się jego książka „Telefonuj do mnie, rozmawiaj ze mną". Prezentacje odbyły się w Kijowie i Lwowie. Właśnie to wydanie weszło do krótkiej listy konkursu „Książka roku BBC—2012". Obecność Jarosława Melnyka w przestrzeni kulturalnej Ukrainy jest pożądana i konieczna, bo poszerza ją i urozmaica.
— Jarosławie, jak wygląda Ukraina z twojej europejsko-litewsko-francuskiej perspektywy?
— Mam wrażenie, że Ukrainy jeszcze nie zrozumiano, że to za cud w Europie. Na Zachodzie niewielu jeszcze ludzi rozumie, że Ukraina to nie zwykły kraj z postradzieckiej przestrzeni. To nie Bośnia, nie Słowacja, nie Mołdawia… Nawet nie Czechy. To gigant. Większość ludzi na Zachodzie dopiero zaczyna się o tym dowiadywać i dziwić. A to już dobrze. Ukraina jest terytorialnie największym krajem europejskim. A pod względem liczby ludności jest porównywalna z Niemcami, Francją, Anglią, Włochami. Ale wiedza o niej u zachodniego obywatela jest minimalna. Nawet mistrzostwa w piłce nożnej dały tylko powierzchowną wiedzę.
— Jakie są mity o Ukrainie u „ludzi Zachodu”?
— Mity o Ukrainie są bardzo wydumane: kraj rasistów (to BBC postarało się przed mistrzostwami), kraj biednych zarobkowiczów (tak myślą na przykład we Włoszech), kraj prostytutek, kraj „Femen” (Ukrainki to te, które chodzą z gołą piersią)… I oczywiście najbardziej „znaczącą” informacją jest „kraj Czarnobyla”. Przykro, ale właśnie tak zachodni obywatel postrzega Ukrainę. Nie sądzę, by Ukraina kiedykolwiek stała się cudem gospodarczym, które zwróciłoby na siebie uwagę. Ani gigantem sportowym. Jej szansą jest kultura. Zabrzmieć jako kraj kultury. Jako fenomen kulturowy jesteśmy na razie terra incognita dla Zachodu. Co do mojego osobistego odczucia, to Ukraińcy powinni dziękować losowi, że jest ich tak wielu (nawet ukrainojęzycznych jest jeszcze dużo — jest ich więcej niż Litwinów, Łotyszy i Estończyków razem wziętych!). Ilościowo duży naród ma teoretycznie także większy potencjał. Jesteśmy wielkim narodem. Tylko zepchniętym w kąt we własnym (?) kraju.
— Co może być interesujące dla Litwinów w ukraińskiej kulturze? Literaturze? W czym, twoim zdaniem, tkwi oryginalność litewskiej kultury?
— Związek z naturą. Myślę, że Dowżenko byłby interesujący — nie tylko jako reżyser filmowy, autor genialnej „Ziemi”, ale też jako pisarz. I wielu innych. Litwini, choć są jednym z najbardziej katolickich narodów w Europie, w duszy są poganami. To ich trzyma. Tam bardzo silna jest poezja. I poeci wciąż są tam narodowymi bohaterami. Niedawne odejście Justinasa Marcinkiewiczusa, a teraz także Marcelijusa Martinaitisa, były wiadomościami nr 1 we wszystkich litewskich mediach. I wywołało to wielotygodniową rozmowę o ich życiu, o ich poezji, w telewizji emitowano filmy. Wystarczy powiedzieć, że w latach 90. tomiki wierszy Marcinkiewiczusa wychodziły nakładem 100 000 egzemplarzy i natychmiast znikały z półek. Na Litwie mieszka trzy miliony ludzi…
— Jak uczył się pan litewskiego i kiedy poczuł, że wystarczająco go opanował?
— Pomogło wykształcenie filologiczne i znajomość innych języków. Piąty czy szósty język uczysz się łatwiej niż drugi czy trzeci. A tym bardziej, gdy żyjesz w pełnowartościowym językowym otoczeniu. Nawet zwykli ukraińscy zarobkowicze, przyjeżdżając do Włoch, zaczynają mówić po włosku już po kilku miesiącach.
— Co szczególnie pana zaskakuje w języku litewskim? Wiadomo, że jest on podobno szczególnie spokrewniony z sanskrytem… Jakie paralele z ukraińskim można znaleźć w litewskim, poza tym, że oba należą do indoeuropejskiej rodziny językowej?
— Rzeczywiście, języka litewskiego uczy się tam, gdzie wykłada się języki klasyczne, sanskryt. Istnieje opinia, że Litwini „mówią sanskrytem”. Oczywiście tak nie jest. Ale naprawdę wiele gramatycznych i leksykalnych elementów zadziwiająco się zgadza. Na przykład sanskryckie „Bóg” — „Devas”. W litewskim to „Dievas” (Dievas). Najbardziej zdumiewające jest to, że odmiana rzeczownika prawie się pokrywa z litewską (praktycznie te same końcówki).
W tym roku miałem okazję zaprezentować swoją prozę w Paryżu, w Instytucie Języków i Kultur Wschodu (INALCO). Byłem zaskoczony, że w grupie, w której Francuzi uczą się języka litewskiego, studentów jest dwa razy więcej niż w grupie ukraińskiej. Jak to zrozumieć? Wyjaśniono mi, że po język litewski przychodzi wielu tych, którzy uczą się języków klasycznych. Sanskrytolodzy z reguły pogłębiają swoją wiedzę o sanskrycie, ucząc się „żywego sanskrytu”, czyli języka litewskiego. Ale nie zapominajmy, że na Ukrainie jest wielu ludzi, którzy uważają, że sanskryt to… „staroukraiński język”.
Kiedy byłem w Indiach, interesowałem się hindi, przysłuchiwałem się językowi, w którym, jak mówią, 60% słów pochodzi z sanskrytu. Wiele rzeczy mnie zdziwiło. Na przykład ich możnowładcy nazywani są „maharadżami”. To słowo znamy i my, bo oglądamy indyjskie filmy. To jednocześnie słowo sanskryckie — „maharadża”. Otóż „maha” to wielki. A „radża” to władca, król. Czy nic to nie przypomina w ukraińskim? Rada Najwyższa — to dosłowne tłumaczenie, a poza tym mamy rdzeń „mag” – „mog” w słowach „magia”, „potężny”, a znaczenie słowa „rada” jako symbolu władzy w ogóle pokrywa się ze słowem „radża”. Tak więc to niemal sanskryt.
— Tak czy inaczej — jesteśmy z Litwinami krewnymi… Jak twoje dzieci opanowywały język ukraiński?
— Trzeba od urodzenia rozmawiać z dziećmi w swoim języku, a one będą mówić bez akcentu, będzie to dla nich język ojczysty. Dziecięcy mózg jest nadzwyczaj otwarty na przyswajanie każdego języka, jeśli wchodzi on w niego od pierwszych dni i brzmi codziennie. Oczywiście, do głębszej znajomości języka (pisania, czytania, poszerzania zasobu słownictwa) potrzebny jest już wysiłek i ćwiczenia.
— Twoja rodzina to rodzina poliglotów. Opowiedz o tym szerzej.
— Języki to nasz świat. Praktycznie wszyscy jesteśmy związani z językami, a jest ich wiele. Córka uczy się dziesiątego języka. To okna na świat. Także narzędzie.
— Którego z litewskich pisarzy — klasyków i współczesnych — lubisz szczególnie i dlaczego?
— Poeta Jonas Strielkunas, o którym zdążyłem napisać artykuł, gdy jeszcze żył. To poeta z bożego nadania, o silnym potencjale lirycznym. To mniej więcej poziom naszego Leonida Tałałaja, którego lubię już od lat 80. Silne obrazy, metafory, które zapamiętuje się na zawsze. Jak chłopiec z Tałałajowego wiersza, który zniknął w malinach „i nie wyjdzie stamtąd” (symbol niepowtarzalności czasu i naszego Ja), albo „dystans ptasiego zaufania” Zatułiwitra. Nic dokładniejszego o naturze ludzkiego zaufania nigdzie nie spotkałem.
U Strielkunasa jest uderzający wiersz, napisany niedługo przed odejściem. Jest tam metafora: twoja książka to czarna skrzynka, która pozostała po katastrofie lotniczej. Samolot to twoje życie, wypełnione bliskimi ludźmi, którzy cię kochali, ale nikogo już nie ma. Słowa czułości, a potem krzyki o pomoc — wszystko to w czarnej skrzynce. Ale „nikt nie przeczyta, co w niej zapisano”. Kocham to, co ogólnoludzkie w każdej kulturze
ri. Wtedy ta kultura, która otwiera przed tobą powszechność ludzką, staje się twoją własną. Są też inne wspaniałe poezje na Litwie. I bardzo dobrzy prozaicy — po prostu wśród prozaików nie znalazłem takiego, który wyrażałby właśnie mój świat. A wśród poetów — znalazłem. Dlatego właśnie o nich mówię.
— Jakie wady charakteru zdołał pan zintegrować, aby sprzyjały rozwojowi osobowości?
— Trudne pytanie. Może ostrość? Ostrość w życiu to źle. A w twórczości — dobrze. Maksymalizm. Wiąże się to z odwagą.
— Był pan w różnych zakątkach świata. Czym się pan kieruje, po raz pierwszy trafiając w nieznane miejsce? Jak je pan „oswaja”?
— Istotnie, nie siedzę w miejscu. We wrześniu byłem w Łucku na spotkaniu pisarzy Ukrainy, Litwy, Białorusi i Mołdawii. Potem — literacka trasa koncertowa Francja—Szwajcaria, Boże Narodzenie, jak zawsze, spotkałem na Ukrainie, w marcu — w Londynie, w Ukraińskim Instytucie, dokąd zaproszono mnie, by zaprezentować prozę, potem przejechałem pod wodą (niezapomniane wrażenie) pociągiem do Paryża, gdzie miałem spotkania z czytelnikami w bibliotece Petlury i byłem na Salonie Książki… To tworzy poczucie surrealizmu i daje poczucie wolności, wolności od samego siebie. Zmiana miejsca. Zawsze przypominam tu Skovorodę — „Świat mnie łapał, ale nie złapał” (słowa, które prosił wypisać na swoim grobie). Dlaczego więc Skovoroda wciąż wędrował? Ciągła zmiana miejsca to ucieczka od samego siebie (marnego, niskiego) i poszukiwanie siebie prawdziwego. Swojej tożsamości. To archetyp, wyrażony już w „Odysei”. Po Paryżu znalazłem się w Barcelonie, a na Wielkanoc — w swoich ukraińskich lasach… W nowych miejscach jesteś zarazem obcy i swój. Wystarczy patrzeć na ten świat jak na sen. Tam pogłębia się twoje „ja”, a wszystko nawiewne samo odpada.
— Czy zdradzał pan samego siebie? Czy spełniły się marzenia młodości?
— Starałem się nie zdradzać — i przez to wiele wycierpiałem. Tylko trzeba określić, co tu znaczy „siebie”. Czasem pytają mnie, dlaczego nie jestem profesorem — skończyłem szkołę ze złotym medalem, uniwersytet z czerwonym dyplomem, w latach studenckich nazywano mnie „profesorem”. Nikt nie wątpił, kim zostanę. Ale kiedy wspominam swoją młodość, nie potrafię przypomnieć sobie, żebym kiedykolwiek marzył o tym, by zostać „profesorem”. Pamiętam, jak po aspiranturze w Instytucie Literackim Mykoła Żulynski wzywał mnie do Instytutu Literatury… Prawda, doszły też sprawy osobiste, okoliczności rodzinne. Ale zawsze marzyłem o wolności. Byciu niezwiązanym. I za to zapłaciłem wysoką cenę. Nie żałuję. Pewnie nie mógłbym napisać tego, co napisałem, kierując katedrą. Choć szanuję moich dawnych kolegów po krytycznym piórze, takich entuzjastów swojej sprawy i prawdziwych podwижników, jak, dajmy na to, Myhajło Słaboszpyćkyj, Wołodymyr Pancenko…
— Czy w twoim życiu działała paradoksalna zasada: „Nie ma nic złego, co nie obróciłoby się w dobro”?
— Zawsze. Tak jest. Bo nie widzimy dalej niż czubek własnego nosa. Skończyłem szkołę w wieku 16 lat i bardzo przeżywałem, gdy nie przeszedłem komisji lekarskiej (ze wzrokiem) na… wydział budownictwa. Byłem po prostu w rozpaczy. Motyw (czego chcieć od szesnastolatka, prawie podrostka): studiował tam mój kuzyn, starszy ode mnie — marzyłem, by mieszkać z nim w jednym akademiku… Byłbym teraz kierownikiem robót.
— Czy twoja wena zależy od pory roku? Kiedy i jak „przychodzą” fabuły?
— Nie zależy. Zależy od „stanu wolności”. Dusza musi być wolna od niepokoju, od prozaicznych spraw. Musi nastąpić fantastyczne zanurzenie w szybie samoistności. Tak by jedna po drugiej odpadały łupiny. Czasem świszczy w uszach i zapiera dech, gdy opadasz z kosmiczną prędkością. Gdzieś aż do jądra Ziemi…
— Jak śledzi pan literaturę ukraińską? Czego jej, współczesnej, według pana brakuje?
— Śledzę urywkami. Ratuje mnie Internet. Szczerze powiem: zacząłem uważniej śledzić, odkąd powróciłem w swoich utworach na Ukrainę. Odkąd zacząłem istnieć także dla swojego narodu. Gdybym powiedział, że brakuje jej lotu nad tym, co ziemskie i konkretne, mocnego pafosu ogólnoludzkiego, wystawiłbym siebie w nieatrakcyjnym świetle: bo po pierwsze wystawiłbym siebie niemal za przykład, a po drugie literatura musi być różna. Co więcej, ludzie żyją konkretnymi realiami i literatura jest dla nich interesująca, gdy te realia opisuje. Ogólnoludzkie piętra są w każdym człowieku, ale u wielu są albo niedokończone, albo stoją puste, i na nie — jakby na jakieś poddasze ducha — rzadko się wchodzi. Czym jest człowiek? Faktycznie jest to istota pogrążona w problemach dzisiejszego dnia. Wręcz zazdroszczę takim ludziom. Bardzo chciałbym być takim człowiekiem — wyczerpywać się tym, co codzienne, pilne. Mówię szczerze. Wydaje mi się, że im ci ludzie są niżsi, tym są głębsi w swoim zainteresowaniu drobiazgiem i przemijającym. Tym są na swój sposób szczęśliwsi. To paradoks.
— Czy mógłby pan to skonkretyzować?
— Kiedy słucham, z jakim pafosem jakaś wiejska kobieta opowiada o sąsiadce czy krewnej, albo współpracownicy, która nadepnęła jej na odcisk — kiedy widzę, jak płoną jej oczy, jak pryska ślina z ust, jak cała się gotuje — jestem zachwycony. To mnie porusza. Że człowiek, który jest na progu końca (wszyscy jesteśmy na takim progu), może wkładać tyle uczucia, energii, siły w to, co jeszcze minie. Wszyscy ludzie drżą z powodu tego, o czym jutro zapomną i nigdy nie wspomną. To zdumiewa. Ale szczęście bywa różne. Uważam, że współczesna literatura ukraińska w dużej mierze spełnia swoją funkcję — odzwierciedla historyczne i współczesne realia Ukraińca. Jest ciałem z ciała. I jest bardzo utalentowana. Ja zaś jestem może po prostu marzycielem. I marzę o jakimś idealnym Ukraińcu. Który wznosiłby się ponad swoje dzisiaj. I patrzył na swoją codzienną sytuację, swoje bieżące problemy, nawet na historię swojego narodu, gdzieś z przestworzy. Rozumiejąc, że to wszystko sen. Bo wszystko przeminie. Tak, wydaje mi się, patrzył na świat Skovoroda. I nawet, choć brzmi to paradoksalnie, Stus (pisałem o tym bardzo dawno, w artykule o nim w „Witczyźnie” — o buddyjskości u Stusa). Marzę o wielopiętrowym Ukraińcu. Który ma poddasze. I na które wchodzi nie raz czy dwa w życiu, lecz stale. Bo tam mieszka jego duch. Pewnie w pewnym sensie jestem nietzscheańczykiem — skoro myślę o „człowieku wyższym”… Wolnym duchem (to znaczy wzniesionym ponad życie!) i wysokim czołem…
Rozmawiała Ludmyła TARAN
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
