Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

«Kozak Mamaj» we współczesnym

Слово Просвіти, №22 за 2013 рік

Natalija BUŁANOWA Analiza współczesnej sztuki ukraińskiej świadczy o jej ścisłym związku z archetypami, które uformowały się w malarstwie ludowym jeszcze w XVI–XVIII w. Chodzi o postać kozaka Mamaja, którego ikonograficzne przedstawienie jest nieodłączną cechą poszukiwań twórczych wielu nowoczesnych ukraińskich artystów. Przetwarzanie dorobku malarstwa ludowego przez współczesnych twórców w różnorodnych stylach artystycznych, technikach i materiałach, w kontekście współczesnych manier i gatunków, ukazuje genetyczną linię dziedziczenia w tworzeniu archetypowego wizerunku kozaka Mamaja. Obraz ludowy „Kozak Mamaj” wielokrotnie stawał się przedmiotem uwagi ukraińskich i zagranicznych historyków, historyków sztuki, etnografów, muzealników, poczynając od Danyła Szczerbakiwskiego, Apolona Skałkowskiego, Pawła Żołtowskiego, Dmytra Jawornyckiego, a kończąc na współczesnych autorach: Stanisławie Buszaku, Tetianie Marczenko-Poszywajło i innych. Wcześniejsi badacze klasyfikowali obrazy „Kozak Mamaj” według określonych cech, analizowali technikę malowania, komponowanie fabuły, konstrukcję plastyczną, typologię postaci. Dzieła te badano w kontekście ludowego ikonopisarstwa, portretu, rozważano ich znaczenie społeczne w życiu wspólnoty, pochodzenie, ważność jako źródła historyczno-etnograficznego. Pracami podsumowującymi badania nad obrazem „Kozak Mamaj” stały się dzieła P. O. Biłeckiego „Kozak Mamaj – ukraiński obraz ludowy” oraz jego następczyni T. M. Marczenko-Poszywajło „Kozacy-Mamaje”, w których przeanalizowano znaczną liczbę prac i przeprowadzono ich gruntowną klasyfikację według określonych cech. Rozwijając idee P. O. Biłeckiego, Tetiana Marczenko-Poszywajło szczegółowo zbadała symbolikę i semantykę „Kozaków-Mamajów”, starannie naświetlając wszystkie elementy kompozycyjne obrazów: odzież, obuwie, broń, instrumenty muzyczne, przedmioty osobistego użytku, składniki otoczenia krajobrazowego. Badaczka uporządkowała pierwszy katalog „Mamajów”, wprowadzając do niego 74 obrazy, które znajdują się w różnych zbiorach muzealnych i prywatnych. Wskazane badania i uogólnienia dają możliwość zbadania interpretacji obrazu ludowego „Kozak Mamaj” we współczesnej sztuce plastycznej. Pomimo popularności tego tematu wśród ukraińskich artystów, brakuje kompleksowych badań poświęconych analizie tradycyjnych i innowacyjnych elementów nowoczesnej ikonografii Mamaja, co zdeterminowało wybór tematu badań przez autora. Różnorodność sposobów wykonania obrazu „Kozak Mamaj” przez współczesnych artystów jest ogromna: od płócien sztalugowo-monumentalnych po schematyczno-zarysowe przedstawienia. Każdy autor w różnych technikach i stylach prezentuje osobiste widzenie gamy kolorystycznej, kompozycji elementów fabuły, portretowego przedstawienia bohatera ludowego itd. Jednocześnie wszystkie dzieła o tej tematyce łączy poetyka kodu językowego mitologicznego postrzegania świata. Tradycyjna kompozycja obrazu ludowego dzisiaj przejawia się nie tylko w indywidualnej transformacji mitu, ale także w tworzeniu własnych fabuł i obrazów. Dlatego zasłużonego działacza sztuki Ukrainy Oresta Skopa, który już ponad 20 lat tworzy serię prac „Kozak Mamaj”, można uważać za ideologa współczesnego mamajstwa. Artysta poświęcił swoje dzieła pamięci bandurzystów, kobzarzy, lirników, straconych przez reżim stalinowski w 1933 r. Było ich 300 i właśnie tyle samo „Kozaków-Mamajów” Orest Skop obiecał namalować. Dzisiaj stworzono ponad 200 płócien. Sam artysta określił przeznaczenie obrazów tak: „Kozak Mamaj – projekt przestrzenny: obrazy rozchodzą się po całym świecie i świadczą o pamięci o tych zamordowanych ludziach”. Naszym zdaniem estetyka Skopa nie ogranicza się jedynie do ram przestrzennych: artysta tworzy współczesny mit, którego osobliwość polega na szczerym, bezpośrednim, żywiołowym przejawie etnokultury narodu ukraińskiego – „ducha Ukrainy”, jaskrawo odtworzonym w fabułach. Główny element kompozycji – tradycyjna postać kozaka-kobzarza, który gra na bandurze; nieodłączną jej częścią jest koń. Artysta maluje go fragmentarycznie, nie przestrzegając prawidłowych proporcji. Zdarzają się fabuły, gdzie postać kozaka wraz z koniem tworzą zarysy drzewa życia lub drzewa świata, charakterystycznego elementu obrazu ludowego. Orest Skop traktuje Mamaja jako symbol kosmiczny. Być może dlatego nieodłącznym elementem jego prac stają się ptaki, które łączą świat widzialny i niewidzialny, kosmiczny i ziemski, sakralny i codzienny. Na płótnach O. Skopa przedstawione są także inne elementy obrazu ludowego „Kozak Mamaj” – szabla czy włócznia, róg-prochownica, kołczan ze strzałami czy karafka. Wszystkie rzeczy tworzą wokół kozaka swoiste obramowanie z płynnych falistych i okrągłych linii, co w połączeniu z oryginalnym kolorytem nadaje płótnom szczególne elegijne brzmienie. Zapewne najulubieńszym atrybutem artysty jest fajka, która jest w każdej kompozycji. Twórca sakralizuje ten element, o czym świadczy charakterystyczne ułożenie palców kozaka, który trzyma fajkę. Kontynuując życie straconych kobzarzy na poziomie duchowym, Orest Skop symbolicznie maluje ich niezrealizowane marzenia. Jest tu i dziewczyna z nosidłami, która oczekuje na kozaka, i błękitne niebo, pszeniczne pole, wodna toń z łodzią itd. Ale w odróżnieniu od tradycyjnego obrazu ludowego, wizerunek Mamaja na płótnach O. Skopa nabiera nowoczesnego brzmienia. Na przykład „Kamieński Mamaj” pojawia się w kontekście duchowej i ekologicznej katastrofy, którą przeżywa Ukraina dzisiaj. To swoisty obrazowy pamflet, w nim autor wyraża swój ból z powodu rujnowania zarówno wewnętrznego, jak i otaczającego świata człowieka. Obok tradycyjnych dla obrazu ludowego detali (bandury, którą trzyma Mamaj, konia, który oczekuje na swojego gospodarza) pojawiają się nowe symbole – znaki katastrofy ekologicznej. Są to fabryczne kominy, które zanieczyszczają odpadami czyste wody Dniepru, zarysy fabryki w brunatnym kolorze, puste puszki po konserwach, rybie szkielety, głodne psy, które biją się o kość. Skalę katastrofy ekologicznej podkreślają napięte, nawet nerwowe linie, ciężkie szare chmury, które pojawiły się na miejscu drzewa świata. Nawet ptaki pod wycelowanymi w nie karabinami myśliwych opuszczają stworzoną przez artystę rzeczywistość. Zapewne twórca dostrzegł kwintesencję tej katastrofy właśnie w Dnieprodzierżyńsku – mieście, które nosi imię jednego z przywódców krwawego terroru, który wichurą przeszedł przez Ukrainę na początku lat 20. XX w., niszcząc miliony ludzkich losów. Niewielkiego rozmiaru postacie i sceny, przedstawione obok głównego bohatera, pomimo globalności postawionych przez autora problemów, kompozycyjnie mają znaczenie drugorzędne, nie mając w większości ani logicznego, ani ścisłego kompozycyjnego związku z majestatyczną postacią kozaka, który nie zwraca uwagi na otoczenie. Mamaj – symbol narodu ukraińskiego, zachowuje spokój na tle kataklizmów, przebywając w stanie medytacyjnym. Gniazdko, umieszczone na dłoni głównego bohatera, wlewa nadzieję, że kryzys wkrótce minie. Tę nadzieję artysta pokłada w młodszym pokoleniu, wszak sam Pan Bóg, którego palec wskazuje na pisklęta, błogosławi je na świetlaną przyszłość. Drogi Ukrainy do przyszłości jeszcze nie są określone: nieprzypadkowo na obrazie nakreślono różne wektory rozwoju – USA, Europa, Rosja? Artefakty ukraińskiej sztuki ludowej są ważne dla badania źródeł narodowej ekspresji. Tutaj charakterystyczna jest twórczość zasłużonego mistrza twórczości ludowej Ukrainy Iwana Horobczuka, który kontynuuje tradycje malarstwa ludowego, przedstawiając Mamaja według stałych kanonów, prawie tak samo wyważenie, jak wizerunki świętych. O kanoniczności wizerunku w twórczości Horobczuka świadczy użycie techniki lewkasowej z płatkowym złotem, aby przybliżyć go do ikony ludowej. Kompozycja mise-en-scène – ludowy naiw – tak ten kierunek w sztuce interpretuje sam autor. Iwan Horobczuk w swojej twórczości rozwija temat bandurzysty, trzymając się poetycko-alegorycznego kierunku. Wraz z charakterystycznymi dla obrazu ludowego kanonami, artysta wnosi do kompozycji własną liryczną, uczuciową manierę przedstawiania tego wizerunku. W licznych pracach autora praktycznie nie ma powtórzeń. Jego Mamaj to wojownik, muzyk, obraz duszy narodu ukraińskiego, swoiste autorskie życzenie dla ludzi, wyrażone w symboliczno-alegorycznej manierze. On chodzi po świecie i pomaga ludziom w biedzie, walczy o prawdę i karze krzywdzicieli. On jest obrońcą ukraińskiego narodu, stepowiec, wędrowiec, wojownik, kobziarz, mędrzec, bajkopisarz i charakternik w jednej osobie. Dlatego nieprzypadkowo jego wizerunki spotykano w wielu miejscowościach Ukrainy obok wizerunków świętych. Dla Mamaja w wykonaniu I. Horobczuka charakterystyczna jest głęboka detalizacja. Oprócz obowiązkowych atrybutów autor dodaje kołczan ze strzałami, pistolet, ptaki i inne. Często obrazy są obramowane roślinno-owocowym ornamentem z jabłkami i winogronami. Czasami w tle przedstawiona jest cerkiew, co świadczy o religijności zaporoskich kozaków, czasami — dziewczyna. Obowiązkowy element kompozycji — przedstawienie drzewa, przeważnie dębu, w cieniu którego odpoczywa kozak. A. Skałkowski wiązał jego pojawienie się na obrazach z podaniami o realnym istnieniu „dębu Mamaja” w powiecie czyhyryńskim, pod którym ten hajdamaka rzekomo chował swoje skarby. Przypomnijmy, że dla kompozycji obrazu ludowego charakterystyczne było umieszczenie drzewa z lewej lub prawej strony, nie w całości, a jedynie częściowo (część pnia i jedna-dwie rozłożyste gałęzie). Robiono to świadomie, po to, aby skupić uwagę na głównym bohaterze dzieła. Bardzo rzadko drzewo umieszczano w centrum płótna, za kozakiem. Na obrazach z późniejszego okresu (druga połowa XIX w.), dla których charakterystyczne jest wyraźne dążenie do symetrii kompozycji, spotykano nawet dwa drzewa, umieszczone po obu stronach płótna. W ludowym postrzeganiu świata to drzewo potwierdza długowieczność narodu, jego nieśmiertelność, symbolizując więź między pokoleniami. Wprowadzając do tworzonej przez siebie kompozycji drzewo jako tradycyjny element obrazu ludowego, Iwan Horobczuk nadaje mu autorską interpretację, czyniąc je płodnym, ukwieconym owocami-jabłkami. W ten sposób temat drzewa Życia u autora krzyżuje się z biblijną legendą o drzewie poznania Dobra i Zła. Poetycko-alegoryczny nurt współczesnego obrazu „Kozak Mamaj” rozwijają w swojej twórczości Jewhen Prokofjew i Anżela Prokofjewa. Dla zrozumienia fenomenu „Kozaka Mamaja” i jego istnienia w ukraińskim kontekście kulturowym przez ponad trzy stulecia ważne są związki „legendarnego kozaka Mamaja” z duchowymi tradycjami ukraińskiej szopki i kobziarstwa. Wprowadzając do kompozycji poszczególne elementy obrazu ludowego, artyści nadają charakterowi głównego bohatera zamyślenie, duszność, wcielając w tym wizerunku miłość Ukraińców do swojej ziemi, historii, pieśni. „Mamaj” Wiktora Capka przypomina bohatera staroruskiego eposu: tradycyjny dla obrazu ludowego koń przedstawiony jest ze skrzydłami, pędzi pod chmurami. Obrazowy nastrój dzieła, od którego wieje wiecznością, jest poważnie-uroczysty, jak w bylinie czy historycznej dumie. Tworzy się on dzięki zamkniętej, zrównoważonej kompozycji, rytmicznym powtórzeniom falistych i okrągłych linii, nasyconym zharmonizowanym kolorem. Uogólnione zarysy i formy nadają obrazowi monumentalności.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn