Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 15strona oryginału ↗

W sztuce plastycznej

Слово Просвіти, №22 за 2013 рік

Opisując obraz, można zauważyć: centralny obraz, kozak Mamaj, uosabia całe kozactwo jako trzon ludowej duchowości. Wojowniczo szlachetny i wzniosły w jedności z Bogiem, siedzi w pozie duchowego wojownika, charakterystycznej dla stepowika. Kozakowi towarzyszy spokój. Jest zrównoważony, jego szlachetne oblicze jest nieporuszone, oczy lśnią czystością, a jego spojrzenie przenika widza, przestrzeń, Wszechświat. Inne składowe kompozycji również mają charakter symboliczny. Obok kozaka znajdują się rzeczy, które także oznaczają jego właściciela jako człowieka stanu wojskowego. W szczególności szabla jako kontynuacja prastarego magicznego kultu miecza, znak przynależności do stanu szlacheckiego. Włócznia to obowiązkowy element wojskowego wyposażenia kozaka na obrazach W. Capka. Ponadto róg-prochownica, czasza, bukłak lub dzban specyficznego kształtu z wodą lub uzwarem. Wizerunek konia obecny jest na wszystkich obrazach artysty; bez niego nie sposób wyobrazić sobie kozaka ani w czasie pokoju, ani w czasie wojny. Inny wizerunek Mamaja, stworzony przez Wiktora Capka, to wężobójca, mityczny Bohater, pierwszy przodek z Sawur-mogiły. Ten obraz współbrzmi z legendą zapisaną przez krajoznawcę L. Biłousowa o walce Mamaja ze Smokiem, który niszczył słobody założone na Priorilli. Mamaj w środowisku prostego ludu uważany był za charakternika, o którym „…wszędzie szła dobra sława, że rzekomo umiał i wroga rąbać, i dobrze grać na bandurze, wiedział, gdzie i o jakiej porze wyrywać rozrywtrawę, młodziło i inne pożyteczne zioła zbierać, broń zaklinać, krew zamawiać”. Legenda opisuje walkę Mamaja ze Smokiem, który „…z silnym świstem do niego podlatuje, skrzydłami o ziemię bije, kurz ku niebu wzbija… a Mamaj się nie zawaha, jego szabla błyskawicą zlatuje, szpony i głowy ścina”. W ten sposób na płótnie Wiktora Capka interpretowany jest podstawowy dawnosłowiański mit, który przeszedł do chrześcijaństwa, o walce kulturowego bohatera ze Smokiem, Dobra ze Złem, Światła z Ciemnością. Na wschodnie pochodzenie Mamaja na płótnie Wiaczesława Hutyry wskazują mongoloidalne rysy twarzy. Wydłużone i wysmukłe palce rąk kozaka niemal zlewają się z instrumentem muzycznym, który nie istnieje sam w sobie. To jakby kontynuacja obrazu — jego dusza wyrażona w muzyce. Artysta wykorzystuje także wizerunek ptaka — jako pomost między przeszłością, teraźniejszością i przyszłością. Kobza w jego rękach jest duchowo-czarodziejskim instrumentem, symbolem duszy ludowej, boskiego przeznaczenia — akcentowanie podkreśla wysokoduchowy stan. Kozak Mamaj — myśliciel, który tworzy dumę o Bogu, wielkości sprawy wojskowej, wielkich wojowników i myślicieli ziemi rodzinnej, wojenne wyczyny, zwycięstwa i siłę broni. Istnieje w systemie obrazów, które pomagają mu się doskonalić. „Tematyka mamajowa” jest jedną z wiodących w twórczości członka Narodowego Związku Artystów Ukrainy Ołeksandra Czehorki, który stworzył ponad dwadzieścia wizerunków Mamajów. Te płótna były prezentowane na wystawie indywidualnej „Pieśń Mamaja” w Muzeum Historii Dnieprodzierżyńska. W serii prac graficznych artysta harmonijnie połączył tradycyjną kolorystykę petrykiwskiego malarstwa dekoracyjno-użytkowego ze współczesną stylistyką obrazową. Za pomocą tekstu artysta stara się wyrazić własne poglądy na filozofię sztuki. Na przykład chrześcijańska modlitwa „Ojcze nasz”, skomponowana w jedną całość z wizerunkiem kozaka Mamaja, jest swoistym pomostem między wierzeniami chrześcijańskimi a dawnosłowiańskimi, których relikty przez długi czas zachowywały się na Wolnych Ziemiach Wojska Zaporoskiego i były przekazywane z pokolenia na pokolenie. Poszukiwaniami archetypu kozaka Mamaja przesiąknięta jest twórczość świętej pamięci rzeźbiarza Wołodymyra Nakonecznego, który stworzył serię obiemnych trójwymiarowych wizerunków, w odróżnieniu od tradycyjnie płaskich. Znane na Ukrainie ludowe obrazy czasów Zaporoskiej Siczy, na których przedstawiono legendarnego kozaka Mamaja, różnią się stylistyką, ale mimo wszystko przedstawia żeniem tej samej sakralnej istoty, którą tworzyły dawne kamienne bałwany na naszych stepach. Artysta znacznie rozwinął dobrze znany motyw, tworząc Mamaja o sześciu rękach, nadając mu tym samym podobieństwo do hinduistycznego boga Szywy, albo przedstawiając bohatera z rytualnym kielichem w dłoniach w stanie medytacyjnym, jakby był Buddą. Czasami rzeźby Wołodymyra Nakonecznego przypominają archaiczny wizerunek kernosowskiego bałwana w formie „wierzchowca”-steli — człekokształtnego bóstwa z kurhanu wsi Kernosiwka w obwodzie dniepropetrowskim. Na innych kompozycjach, łączących них характерними для менталь­ności ukraińców rysami, Mamaj spokojnie siedzi pod baldachimem Oranty albo przeciwnie, prozaicznie kręci ogonem diabełka. Mamaj w Nakonecznym nie tylko siedzi, on stoi, przypominając średniowiecznego rycerza, a nawet tańczy. Do ludowego kanonu najbliższa jest „Kompozycja X”, na której Mamaj przedstawiony jest pod drzewem świata, do którego przywiązany jest koń. Autorskie widzenie postaci rzeźbiarz wyraził, realizując projekt artystyczny „7514”, co oznacza rok według ukraińskiego kalendarza, prezentowany od 3 do 26 listopada w Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy (m. Kijów): „…U źródeł ukraińskiej i całej indoeuropejskiej kultury — wedyjski obraz praprzodka Mamaja. Bo Mamaj — męskie odbicie Mamy, matki, strażniczki; wojownik, ojciec rodu. Stepowe, kurhanowe posągi w ludzie nazywano Mamajami. Znany nam zaporoski kozak Mamaj to tylko dość późny i skanonizowany obraz. Naprawdę przyszedł do nas z odległej historycznej przeszłości, z archaicznej starożytności, a lat ma wiele tysięcy. On — nikt, i on — wszystko. Totem, bohater-praprzodek, wojak-kapłan, (b)rahman, wołchw, kijanin, kobzarz, charakternik, kozak-zaporożec. To on strzeże drzewa Rodu. Stróż i opiekun, Zbawca i wędrowny samotny rycerz. On jest wieczny. Przedchrześcijańska tradycja nie przerwała się w prawosławnym, zwłaszcza kozackim środowisku, nie powinna się ona przerwać także dziś”. Z filozofii buddyjskiej rzeźbiarz zapożyczył ideę „tysiąca Buddów” jako nieograniczoności jego wcieleń, tworząc kompozycję „49 Mamajów”. Każda z zadeklarowanej przez autora liczby miniaturowych rzeźb przedstawiona jest w osobnym kwadracie, tworząc łącznie jedną geometryczną figurę, podkreślając znaczenie Mamaja dla zrozumienia istoty tradycyjnej mentalności Ukraińców — potomków Indoeuropejczyków. Naszym zdaniem bardzo subtelnie zauważył M. Tkacz, że obraz „Kozak Mamaj” „…ma dwa poziomy sakralizacji: eksplicytny (jawny, widoczny, zewnętrzny) ta

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn