Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Od autora „teorii małych czynów” do Wielkiego Oświeciciela narodu ukraińskiego (działalność oświatowa Borysa Hrinczenki)

Слово Просвіти, №22 за 2014 рік

Wasyl JAREMENKO, profesor, członek NSPU. Kontynuacja. Pocz. w nr 21 z 2014 r. Repertuar bibliotek wiejskich, jako instrumentarium realizacji programu oświecenia ludu Borysa Hrinczenki, zawsze był głównym czynnikiem jego działalności. Redagując w 1906 r. „Hromadśku dumku”, natrafił na sprawozdanie „Kijowskiego Towarzystwa Krzewienia Piśmienności” za 1904 rok, w którym uderzyła go informacja, że do biblioteki rodzinnej wsi T. H. Szewczenki, Kiriłówki, „Towarzystwo Krzewienia Piśmienności” prenumerowało dwie czarnosecinne gazety — „Birżewyje wiedomosti” Jasińskiego i „Drużeskija rieczi” ks. Meszczerskiego. Protest Hrinczenki był tak ostry, że Komitet Redakcyjny „Hromadśkiej Dumki” nie zgodził się go wydrukować (Zob. ks. 2 „Pedahohicznoji spadszczyny”, s. 332—333). Była to walka o głęboką treść książki oświeceniowej przeciwko narzucaniu przez mnóstwo różnych „Towarzystw” czarnosecinnej ideologii. Pytał „Kijowskie Towarzystwo Krzewienia Piśmienności”: „1. Jak mogło dopuścić gazetę ks. Meszczerskiego do biblioteki im. Szewczenki? 2. Jakie książki są w tej bibliotece? Czy jest tam »Kobziarz« Szewczenki w oryginale? Czy są tam utwory innych ukraińskich pisarzy w oryginale i jakich konkretnie? Czy jest tam biografia Szewczenki w języku ukraińskim? Czy są tam książki, z których czytelnik może dowiedzieć się o historii Ukrainy? Pokażcie nam katalog tej biblioteki! [...] my wam nie wierzymy i żądamy od was dokumentalnej odpowiedzi na pytanie: co szerzycie wśród naszego ludu: światło, prawdę i wolność, czy ciemnotę i niewolę?”. I nie czekając, aż pokażą mu katalog, sam opracował Repertuar książek biblioteki wiejskiej. Podsumowując dokonania, Borys Hrinczenko podkreśla, że sprawą jego życia, pomimo pracy na rozmaitych odcinkach kultury, nauki, twórczości artystycznej, pedagogiki, publicystyki, działalności dziennikarsko-wydawniczej, było tworzenie książek oświeceniowych, czy, jak jeszcze nazywał, popularnych książek, albo po prostu — „książek ludowych”. Idea tworzenia bibliotek książek oświeceniowych zrodziła się u B. Hrinczenki jeszcze na długo przed Aleksiejewką Ałczewskich, gdzie stworzył program oświecenia ludu pod nazwą „Książki popularne” (1890). Nawet jeszcze przed rozpoczęciem nauczania, jako 17-letni kancelista Charkowskiej Izby Skarbowej, marzył o wydawaniu tanich ukraińskich książek do czytania dla ludu. Razem z towarzyszami Iwanem Zozulą, Danyłem Tkaczenką (pseudonimy: D. Pisoczyniec i D. Hordijenko) za zaoszczędzone z 10-rublowej pensji kopiejki przygotowali pierwsze trzy „motyle” oświeceniowe: „Biedny wilk”, „Dwaj towarzysze”, „O grzmocie i błyskawicy”. Zatem „staż” działalności oświeceniowej Borysa Hrinczenki musimy liczyć od 1881 do 1909 r., czyli 28 lat. Żandarmi carskiej Rosji zaświadczyli, że podczas aresztowania w 1879 roku w jego tornistrze szkolnym (był uczniem 5 klasy Charkowskiej Szkoły Realnej) wykryto książki oświeceniowe o treści socjalistycznej autorstwa S. Podolynskiego i M. Drahomanowa: „Maszyna parowa”, „O pieniądzach”, „O bogactwie i biedzie”, „Jak nasza ziemia stała się nie naszą”. Lektura 16-letniego ucznia jest aż nadto wymowna. Trzynaście lat później, w wieku 29 lat, Borys Hrinczenko w „Listach z Ukrainy Naddnieprzańskiej” będzie na równych prawach polemizował o sprawach narodowych z M. Drahomanowem. A wtedy, w 1881 roku, dokonawszy wyboru na korzyść nauczyciela ludowego, zabrał się do pracy. W liście do D. Tkaczenki (D. Pisoczynca) w 1884 roku pisał: „Napisałem czytankę dla dzieci, ale nie wiem, czy nadaje się ona do czegokolwiek. W cenzurze leżą trzy moje przekłady... Oprócz tego w cenzurze są też moje wiersze, zbiorek. Mieszkam na Połtawszczyźnie, coś zapisuję, czegoś się uczę. A co dalej będzie, nie wiem... chyba trzeba robić, robić, robić. My woły w jarzmie, które zaprzęgli i jeszcze poganiają tam albo siam. Ale i one zaorzą rolę, przyjdzie siewca, obficie zasieje i zazielenią się wschody”. I on sam orał ugory, zasiewał niwę oświeceniową... i „całą siłę, którą miałem i mam, w pracę nieustanną wkładałem”. Jego credo zostało utrwalone w poetyckich wersach: My, by pracować, na świat się narodziliśmy, My dla walki żyjemy. Już w kwietniu 1890 roku wyłożył w artykule „Książki popularne” program pracy oświeceniowej, który konsekwentnie, krok po kroku, realizował przez całe swoje życie. W następnym, 1891 roku, artykuł-program opublikowano we lwowskiej „Zori”. Wyłożono teoretyczne zasady literatury oświeceniowej i ułożono plan wydawania książek oświeceniowych (dopiero niedawno po raz pierwszy wydrukowany w przypisach do pierwszej księgi „Pedahohicznoji spadszczyny”). B. Hrinczenko, jeszcze jako nauczyciel, zafascynował się działalnością francuskiego oświeceniowca Jeana Macé — „inicjatora i najważniejszego pracownika” stworzonego przez niego ruchu oświatowego we Francji. Ruch ten w krótkim czasie objął całą Europę. „Działalność Jeana Macé dowodzi, jak wiele może zdziałać energia jednego człowieka, byle tylko człowiek ten miał miłość do swojego dzieła”1. Jean Macé w krótkim czasie, zaczynając od 1861 r., stworzył sam szereg książek oświeceniowych: „Historia kawałka chleba”, „Dziadkowa czytanka”, „Teatr w Petit-Chateau”, „Bajki”, „Sługa żołądka”, które przez długi czas były „wzorem popularyzacji wiedzy naukowej”2. Jean Macé dosłownie „marzył o tym, żeby każdy Francuz i Francuzka byli piśmienni i żeby, wychodząc ze szkoły, mogli dalej się kształcić...”. Hrinczenko wyciąga wniosek, że Jean Macé „nie spodziewał się, by można było od razu skierować całą sprawę tam, gdzie pragnął, a chciał czynić dobro po trochu, zaczynając od małego, od tego, co póki co było możliwe, by dojść potem i do wielkiego”3. Oto jest „teoria małych czynów” B. Hrinczenki: robić to, na co pozwalają okoliczności, robić to, co możliwe, po trochu, zaczynając od małego, by dojść do wielkiego. Czy ktoś zrobił więcej? Hrinczenko od małego doszedł do wielkiego i stał się powszechnie uznanym Wielkim Oświecicielem narodu ukraińskiego, który w czasie walk wyzwoleńczych dał już wiele i przyczynił się do budowy Ukraińskiej Republiki Ludowej. W czasach radzieckich Hrinczenkę ogłoszono „pieśniarzem petlurowszczyzny” i „ukraińskim burżuazyjnym nacjonalistą”, już najwyraźniej nie za „małe czyny” czy „kaganecznictwo”. Jakby ktoś w tamtych czasach już włączył „żarówkę Iljicza”. Przykład Jeana Macé stał się dla Borysa Hrinczenki drogowskazem w realizacji programu i planu programu oświeceniowego, w tworzeniu systemu środków jego realizacji. Tak jak Jean Macé i jego najważniejszy pomocnik Emmanuel Bochet, Hrinczenko stale i wytrwale wzywał ukraińskich pisarzy, uczonych, praktyków do pracy na niwie oświeceniowej. Hrinczenko wypisuje programowe myśli Macé: „My dbaliśmy nie o wybory, a o wyborcę”, „My uczyliśmy myśleć tych, którzy nie umieli myśleć; przyuczaliśmy do pracy tych, którzy nie pracowali. My wychowywaliśmy ludzi i obywateli”, „My nie dbamy o politykę, bo ojczysty kraj i jego interesy są wyższe od polityki...”. Artykuł został opublikowany we lwowskiej „Prawdzie” w 1891 roku, a wszystkie myśli, doświadczenie Macé w działalności oświeceniowej Borys Hrinczenko gorliwie realizował przez następne 19 lat, do ostatniego dnia swojego życia. Przede wszystkim B. Hrinczenko postawił zadanie zwalczenia negatywnego rusyfikatorskiego wpływu na Ukrainie. Moskiewscy „luboczni” księgarze wydali 30 obrazków o tematyce ukraińskiej: historyczno-literackiej, obyczajowej, o treści humorystycznej — i z powodzeniem rozpowszechniali je wśród narodu ukraińskiego. Obrazki luboczne moskiewskich handlarzy miały rzekomo zaspokajać potrzeby społeczeństwa ukraińskiego, a w rzeczywistości realizowały jego rusyfikację. Zachęceni zyskami, moskiewscy wydawcy zaczęli realizować wydania luboczne autorów ukraińskich, w szczególności „Eneidy” I. P. Kotlarewskiego. Hrinczenko stawia zadanie stworzenia ukraińskich wydań lubocznych, które odpowiadałyby ukraińskim wydaniom oświeceniowym i stanowiły zaporę dla działalności rusyfikatorskiej. Właściwie, zwalczywszy moskiewski wpływ „luboczny”, Hrinczenko położył kres „teorii”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn