Strona · s. 11strona oryginału ↗
Viribus unitis
Слово Просвіти, №22 за 2014 рік
Dopóki idee, poglądy, osiągnięcia wielu zakazanych, represjonowanych naukowców, niesłusznie zapomnianych działaczy społecznych i politycznych, oświeceniowców w ojczyźnie i poza jej granicami będą tabuizowane, dotąd stan kulturowego samopoznania i samoświadomości narodu ukraińskiego będzie charakteryzował się niepełną i nieobiektywną oceną. Bo zrozumienie własnego bytu narodowego jest możliwe tylko poprzez pojmowanie kultury narodowej w jej całości i wzajemnym oddziaływaniu. Oczywiste jest, że Ukraina w swojej historii miała niewiele sprzyjającego czasu na rozwój narodowo-kulturowy, a częściej przebywała w stanie narodowo-kulturowego przetrwania. I obecnie, w XXI wieku, torujemy drogi do idei narodowej, umocnienia autorytetu ukraińskiego języka państwowego, prawdy historycznej, szkoły narodowej, wysoce etycznej literatury obywatelskiej, sztuki bez odpowiedniej przestrzeni informacyjnej i środowiska socjokulturowego. Polityka humanitarna przez ponad dwie dekady cierpi na kulawiznę i gorliwość wobec obcych, często siłą narzuconych „wartości”. Im szybciej przyjdzie to uświadomienie, tym bardziej niemożliwe stanie się niebezpieczeństwo rozmycia historii narodowej, kultury w „ogólnoludzkim”, „wspólnym” modelu, który dawno jest zainfekowany wirusem ideologiczno-politycznym. Heorhij FILIPCZUK, doktor nauk pedagogicznych, akademik APN. Więc kto pełni rolę humanitarnego specnazu przez długi czas na Ukrainie? Po pierwsze, ostatnie miesiące rosyjskiej agresji ostatecznie potwierdziły iluzoryczność i błędność opierania się na ideologemie „braterskich” stosunków, które w rzeczywistości wcale nie są takie braterskie. Po drugie, należy nauczyć się nie tylko wojskiem bronić własną ziemię, niepodległość państwową i wolność narodu, ale także bronić się przed nieustanną ekspansją humanitarną. Przykro, ale póki co najeźdźcy dobrze czują się w ukraińskiej przestrzeni informacyjnej, edukacyjnej, kulturowej, a nawet na szczytach władzy. Po trzecie, jak kiedyś, tak i obecnie Ukraina nie może pozbyć się choroby kolaboranckiej. Bójcie się tych „narodowych” polityków, przywódców, szefów, którzy nigdy nie byli ani ofiarni, ani opętani ideą narodową, bo Ukrainę postrzegają jako terytorium, gdzie „zarabiają” pieniądze. Bójcie się „najgorszej choroby — chorować duchem” (H. Skoworoda). I słyszymy, że wkrótce będziemy mieli takie państwo, gdzie wszędzie i zawsze będziemy mogli mówić językiem, jakim chcemy, chodzić do cerkwi, do której chcemy, sławić bohaterów i obchodzić święta, które szanujemy. Jednym słowem — wolnemu wolność. Brakuje tu tylko jednego — stwierdzenia, że to właśnie jest naszą ideą narodową. I dobrze byłoby wyjaśnić, a co łączy naród i czy będziemy zadowalać gopników, terrorystów, ukrainofobów, którzy przy jakichkolwiek zalotach będą zaciekle nienawidzić wszystkiego, co ukraińskie, zabijając ludzi, niszcząc państwo. Dlatego wyrażam najważniejsze zastrzeżenie. Jak tylko Ukraina, rzekomo dla pozornej jedności i państwowości, zacznie handlować Językiem, Historią, Tradycją, Wiarą, to serce ukraińskie będzie pozbawiane swojego duchowego pokarmu. Oczywiście, każdy świadomy rozumie — podarowany przez Boga język ojczysty, kulturę narodową, wiarę trzeba ochraniać i zachowywać. To ten „Rubikon”, którego nie wolno przekraczać, aby nie zaprząc się w nowe jarzmo i milcząc niwę orać. Bo martwy jest ten naród, pisał Francuz A. de Custine, u którego nie ma nic swojego, oprócz uległości. Przypomnijmy czasy triumfu „internacjonalizmu”, kiedy w ZSRR co roku znikał jeden naród, kiedy pojawiło się nowe złośliwe zjawisko przeciwko narodowi ukraińskiemu — ludobójstwo, kiedy komunistycznymi hołodomorami zniszczono ponad 12 mln Ukraińców. Niszczono intelekt Ukrainy. W 1932 r. ukraińskich naukowców było 10063, a na początku 1940 r. pozostało ich 5 tysięcy. Tylko w Kijowie pod kierownictwem Postyszewa KGB zniszczyło 30 tys. ukraińskiej inteligencji. 22 czerwca 1944 roku rozkazem nr 0078/42 (Beria, Żukow) mieli zostać wysiedleni wszyscy Ukraińcy, którzy mieszkali pod okupacją. Odpowiednio tylko z zachodnich obwodów Ukrainy wywieziono 2 mln ludzi. Ponieważ gigantyczny plan wywozu Ukraińców załamywał się, kierownictwo ZSRR uciekło się do wypróbowanej metody — hołodomoru, tym razem już na Zachodniej Ukrainie, kiedy w 1946 roku na śmierć zagłodzono 369 tys. ludzi, a w 1947 — 628 tys. I w tym czasie (1946—1947 lata) do Francji wysłano 500 tys. ton zboża, do Polski — 900 tys. t, do Czechosłowacji 600 tys. t. Niszczono cerkwie, w najlepszym przypadku przekształcano je w chlewnie czy magazyny, a księży rozstrzeliwano lub skazywano. Niszczono wszystkich, którzy choć trochę nieśli słowo prawdy. Zebrawszy wszystkich (około 500) ukraińskich kobzarzy i lirników na zjazd w Charkowie, wywieziono ich na obrzeża i rozstrzelano. Straszna jest ta nieskończona historia etnocydów Ukraińców. I nawet teraz na Ukrainie (!) zabijają ludzi za to, że nie zdradzają Ukrainy, szanują jej narodowe i państwowe świętości, symbole, za to, że pragną żyć w jednym, sobornym i demokratycznym kraju. Ofiary, złożone na ołtarzu Ojczyzny, moralnie zobowiązują każdego do okazania swojego obywatelskiego czynu. Niestety, obecne środowisko socjokulturowe jest porażone niedoborem odporności na pouczające wzorce, godne naśladowania, poczynając od rodziny, a kończąc na najwyższych strukturach instytucjonalnych. To negatywne zjawisko jest uwarunkowane wzrostem liczby rodzin asocjalnych, brakiem etyki w polityce, poniżonym statusem społecznym pedagoga, agresywną i niemoralną polityką informacyjną, dominacją zasady resztkowej wobec wsparcia i rozwoju ze strony państwa i społeczeństwa kultury, edukacji, nauki, kultury fizycznej i sportu, innych sfer humanitarnych i zdrowia zachowanego środowiska. Lokalnymi kosmetycznymi działaniami, które często z przyzwyczajenia nazywamy reformami, nie da się uzdrowić klimatu moralnego kraju. Do tego potrzebna jest państwowo-społeczna motywacja i synergia wysiłków.
obiektywna i bezstronna ocena sytuacji wychowania społecznego, obywatelskiego i zawodowego kształtowania się człowieka. Kiedy Finlandia postawiła przed sobą wystarczająco ambitne cele dotyczące postępu naukowo-technicznego, gospodarczego i społecznego, to rozpoczynając od reformy edukacji w 1969 roku, na przełomie wieków wspólnota światowa, a co najważniejsze — własny naród, otrzymały zjawisko „fińskiego cudu”. Chiny dzięki jakości edukacji zdołały od 1985 roku osiągnąć fenomenalne sukcesy w branży kosmicznej, w której średni wiek naukowców sięga zaledwie 35 lat, co jest o 15 lat mniej niż w USA. Jednak niemożliwe jest poprawienie sytuacji w kraju, w którym zawód pedagoga, według danych Państwowej Służby Statystyki Ukrainy (2013 r.), znajduje się wśród 5 najgorzej opłacanych. Zauważalne jest, że na taki stosunek do inteligencji, lub według W. Łypynskiego do „pierwszych szeregów”, wpływa nie tylko polityka finansowa i gospodarcza, ale także utrwalona inercja myślenia i norma behawioralna możnych tego świata, którzy wolą raczej widzieć inteligencję w roli „oswojonych Homerów”, personelu obsługującego, a nie wiodącego czynnika postępu społecznego. Dlatego należy bardzo skrupulatnie i krytycznie analizować doświadczenia, w szczególności sąsiednich narodów w ich stosunku do nauki narodowej i edukacji. Przypomnijmy Czechy, w których Akademia Nauk już od ponad 220 lat znajduje się na szczególnym piedestale szacunku, a w jej statucie zapisano, że głównym zadaniem moralnym dla niej jest „zaspokajanie potrzeb czeskiego społeczeństwa i kultury narodowej”. Z reguły przez jej tygiel przechodzą wybitni politycy, mężowie stanu, oświeciciele narodu czeskiego. Jest to swoista tradycja Czechów, którzy wieloletnią praktyką dowodzą, że oni „nie boją się ministra edukacji, a boją się edukacji ministra”. Nic dziwnego, że akademistami byli najwybitniejsi działacze odrodzenia narodowego F. Palacký, T. Masaryk. Ważne, że czeska Akademia jest obdarzona uprawnieniami nie tylko do tworzenia osiągnięć naukowych, ale także do oceniania i kształtowania standardów moralnych. Prezydent Havel nie bez powodu zaznaczał, że edukacja bez moralności jest niczym. Jednak europeizm dla Ukraińców w globalnym świecie jest odpowiedzialną drogą nie tylko „po co”, ale i „z czym”. Drzwi otwierają się przed ciekawymi, a nie zawsze przed żebrakami lub przed ubranymi w cudze szaty. Bo nie wypada wypraszać ognia po cudzych domach, kiedy nie zdołało się krzesać go w domu (według zasady H. Skoworody), tak jak niegodnie jest nadużywać normy „z domu po nitce — sierocie szata”. Dlatego dla ukraińskiej polityki, kultury, edukacji, sztuki, gospodarki, nauki niezwykle ważne jest optymalne określenie swojego miejsca w systemie współrzędnych cywilizacyjnych. Krajowa praktyka musi opierać się na ważnej prawdzie, że „poznanie i miłość do ojczyzny, jej osobliwości, historii, ważności języka ojczystego były zawsze priorytetowe w niemieckich, francuskich teoriach pedagogicznych”. Pozbawić się własnej kultury oznacza stracić ideę, żywotność narodu, uczynić ułomną treść współczesnej edukacji. Świadomie, w wyniku obojętności, braku kultury obywatelskiej i postawy, często spekulując na różnicach, swoistościach rozwoju, na Ukrainie trwa lekceważenie wyłącznie na najwyższym szczeblu politycznym narodowego potencjału kulturowo-historycznego. Takie podejście jest właściwe albo modelowi imperializmu kulturowo-edukacyjnego, albo modelowi nihilizmu narodowego, albo ułomnego postkolonializmu, kiedy naród wpada pod prawo naturalnego rozkładu. Ale nasz lud, pisał W. Stefanyk, ma (na szczęście) w sobie wiele sił, żeby rodzić Szewczenków, Fedkowyczów, Franków: oni nie pozwolą przetrwonić interesów tego ludu… Słowa, powiedziane jeszcze w 1899 r., zachowują swoją ważność i dziś, dotykając nie tylko obojętnej inteligencji, ale i, przede wszystkim, kompradorskiej polityki władzy. Szewczenkowe przypomnienie „i swego nie porzucajcie” musi zwrócić edukację do własnych źródeł, które wzbogacą ją moralnie, narodowo, intelektualnie. Odpowiadając na wyrzuty „globalistów”, „wszechświatowców”, „internacjonalistów”, należy przypomnieć, że wsparcie, utwierdzenie swojej tożsamości czyni naród ciekawym dla świata, ale nie jest ono dążeniem do takiego poziomu unikalności, który uniemożliwia integrację, kooperację, współpracę w systemie wspólnoty międzynarodowej. Bo jesteśmy zobowiązani także szanować i drugą część wezwania Kobziarza „i cudzego się uczcie”. B. Hrinczenko, który na początku XX wieku kierował kijowską „Proświtą”, w swojej rozprawie o szkole narodowej pi-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
