Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Zniszczony i odrodzony „Kobziarz”

Слово Просвіти, №22 за 2014 рік

Trzymam w rękach szewczenkowski „Kobziarz”, naznaczony niezwykłym losem. Bo był wydawany dwukrotnie. Właśnie wydawany, a nie wznawiany. A gdyby go nie wydano po raz drugi, to nigdy nie zobaczylibyśmy i pierwszego wydania. Tylko dzięki szczęśliwemu zbiegowi okoliczności mogliśmy usłyszeć. A teraz wszystko po kolei. Ołena ŁEONTOWYCZ. Daleki rok 1927. W Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej na ostatnim tchu tak zwana ukrainizacja. Za dwa lata rozpocznie się pierwszy z całego szeregu podobnych, sfabrykowany przez władze proces nieistniejącego Związku Młodzieży Ukrainy. A póki co, niby oddychało się swobodnie. I właśnie w tym roku wydano książkę „Taras Szewczenko. Poezje”, a na tytule zaznaczono: Pełny zbiór utworów, niżej Poezje, jeszcze niżej — (Kobziarz). Dalej w pionie „Uporządkowano zgodnie z redakcją historyczno-literackiego towarzystwa przy Ukraińskiej Akademii Nauk”, artykuł wstępny F. Jakubowskiego, przypisy do tekstu uporządkował O. Połtorackyj, rysunki P. Noska. I na dole — nazwa wydawnictwa „Sjajwo” oraz rok — 1927. Wydanie, jak widzimy, było przygotowane pod egidą Ukraińskiej Akademii Nauk i obliczone na pełne wydanie utworów Tarasa Szewczenki. Lecz wkrótce cały nakład w 50 tysięcy egzemplarzy zniszczono. I „Kobziarz” wraz z jego ilustracjami, o których recenzenci pisali, że „one odtwarzają nie tylko treść poezji, ale i doskonale oddają psychologiczny nastrój poety i artysty”, zniknął, jakby go nie było. Nawet nie wysłano go do specjalnych magazynów, jak wtedy praktykowano. I tak by pozostało na wieki wieków, gdyby nie było u Petra Noska córki Tetiany, rzuconej przez los ostarbeitera do Niemiec, skąd ona po wojnie trafiła do Kanady, gdyby ona nie pamiętała o zniszczonym „Kobziarzu” z ilustracjami ojca — Petra Wasylowycza Noska, zbyt drogimi jej sercu… I ona rozpoczęła swój córzany wyczyn od poszukiwań książki. Lecz choć w największych bibliotekach świata: Bibliotece Kongresu w Waszyngtonie, Muzeum Brytyjskim i w innych wielkich księgozbiorach Zachodu, książki nie było, zdesperowana Tetiana Nosko-Oboroniw poszukiwań nie przerywała. I o cud! Jedyny egzemplarz „Kobziarza” znaleziono w paryskiej ukraińskiej bibliotece imienia Symona Petlury. Za pomocą jej dyrektora, P. Josypyszyna, zrobiono fotokopie książki i osobno ilustracje Petra Noska. Trudno sobie wyobrazić, z jakim drżeniem Tetiana Nosko-Oboroniw wzięła do rąk te relikwie, z jaką radością przyglądała się dziełom rąk ojca, które widziała w dalekim dzieciństwie… To stało się w latach, kiedy jeszcze istniało imperium zła, jak nazwał je Ronald Reagan. Dlatego Tetiana Nosko-Oboroniw, biorąc pod uwagę wydanie poezji Tarasa Szewczenki w ukraińskiej diasporze i całkowitą nieznajomość dorobku twórczego ojca z lat 20., poświęconego Kobziarzowi, zabrała się za wydanie osobnej książki ilustracji, którą w 1985 roku, już po śmierci P. Noska, z przedmową redaktora Jarosława Bohdana Rudnyckiego wydano. I to była druga radość i osiągnięcie córki oraz całego kulturalnego ukraińskiego świata. Profesor, dr W. Żyła wtedy pisał: „Artystę zniewoliła siła szewczenkowskich pojęć, wyobrażeń, które wyrażają stosunek poety do otaczającego świata. Można powiedzieć, że w swojej pracy artystycznej starał się do nich zbliżyć. Dlatego jego ilustracje są pełnokrwiste i monolityczne w odtwarzaniu społeczno-politycznych, etycznych i estetycznych szewczenkowskich ideałów”. I oto powstała Niepodległa Ukraina. Wkrótce Tetiana Nosko-Oboroniw przyjechała do rodzinnego Kijowa. Pierwsze jej kroki były skierowane do Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki, gdzie przywarła wzrokiem do płótna ojca „Mnie trzynasty mijał”. Chyba już wtedy prowadziła rozmowę i o zniszczonym wydaniu „Kobziarza” z 1927 roku. Przyjeżdżała na Ukrainę prawie co roku. W jeden z przyjazdów, dzięki jej przyjaciółce Lidii Szulhynij, a mojej krewnej, żonie mojego kuzyna Rostysława Szulhyna, o którego ojcu, Ołeksandrze Szulhynie, historyku, dyplomacie, pierwszym ministrze spraw zagranicznych Ukraińskiej Republiki Ludowej, ja już wtedy dobrze wiedziałam, poznałyśmy się i zaprzyjaźniłyśmy. I wtedy dowiedziałam się, że pani Tetiana pielęgnuje ideę odtworzonego wydania „Poezji” Tarasa Szewczenki z 1927 roku, wcielenia w życie swojego skrytego marzenia, którym żyła długie lata. Z jakim żarliwym uczuciem ona o tym mówiła! W Kanadzie podzieliła się swoimi myślami ze znanym dobroczyńcą i biznesmenem, działaczem społecznym, wielkim patriotą i aktywnym uczestnikiem życia politycznego Ukrainy Erastem Huculakiem oraz jego żoną Jarmilą i znalazła u nich takie zrozumienie, że stali się fundatorami tego unikalnego wydania. Swoją pełną pasji energią pani Tetiana zdołała zainspirować do współpracy przy realizacji wydania dr. Jaremę Kelebaja oraz dr. Darię i Jurija Darewyczów. I stało się! W 2003 roku świat ujrzał „Kobziarz” Tarasa Szewczenki w pierwotnym wyglądzie, z tym samym tytułem, tylko z zaznaczeniem: Kijów — Dom Wydawniczy „Alternatywy”, 2003 — oraz oznaczeniem na wykwintnej złotawo-jasnoniebieskiej okładce — „Wydanie odtworzone”. Na pierwszej i czwartej stronie okładki książki witają i żegnają czytelnika ilustracje Petra Noska do poematu Tarasa Szewczenki „Kateryna”. Nakład 2200 egzemplarzy. Szewczenkowski „Kobziarz”, niczym ptak Feniks, powstał z niebytu. To było w pełnej mierze święto! Wyczyn Tetiany Nosko-Oboroniw, córki artysty, został wypełniony w pełni. Odbyło się kilka prezentacji, jedna z nich w Narodowym Związku Pisarzy Ukrainy, inicjatorką której miałam zaszczyt zostać autorka tych wierszy. Tego roku w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki odbyła się wystawa jednego obrazu — „Mnie trzynasty mijał” Petra Noska. Na koniec do historii zniszczenia i odrodzenia „Kobziarza” Tarasa Szewczenki z ilustracjami Petra Noska podajemy notkę o artyście, napisaną przez jego córkę. „Urodził się w 1885 roku we wsi Bubniwszczyna, obecnie rejon pryłucki obwodu czernihowskiego. Uczył się w Kijowskiej szkole artystycznej (1903—1909) i Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych (1909—1916). Od młodych lat Petro Nosko zainteresował się życiem i twórczością T. H. Szewczenki i przez całe swoje życie poniósł miłość do Kobziarza. Pozostawił szereg obrazów, w szczególności: „Taras nosi wodę do szkoły”, „Szewczenko wśród chłopów pańszczyźnianych”, „Szewczenko-chłop pańszczyźniany” oraz wiele ilustracji do wierszy i poematów Kobziarza. Podczas niemieckiej okupacji mój sześćdziesięcioletni ojciec mieszkał w Kijowie. Aby przeżyć i wykarmić rodzinę, chodził po wsiach, zamieniając rzeczy na chleb. Z powrotem sowieckich wojsk ojciec został uwięziony jako niemiecki szpieg. Po zwolnieniu z więzienia łukianowskiego wykładał w Kijowskim Instytucie Artystycznym. Zmarł w 1976 r. i pochowany jest w Kijowie. Zgodnie z Ustawą Ukrainy „O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie” mój ojciec, po rozpatrzeniu sprawy w Prokuraturze Generalnej Ukrainy, 26 sierpnia 1999 roku został zrehabilitowany”. duchowy wpływ Tarasa Szewczenki na założenie „Proświt”. Tego dnia nie tylko znamienna data i wydarzenie połączyły ludzi, ale także szacunek i miłość do geniusza i światła ukraińskiego narodu Tarasa Hryhorowycza Szewczenki, który na tle epok historycznych odzwierciedla naszą naturę narodową, nasze postrzeganie świata, naszą przeszłość i nadzieję na przyszłość. Wszyscy, którzy przybyli na konferencję, przekonali się, że słowa Tarasa Szewczenki są testamentowe i jak nigdy dotąd aktualne. Symbolizuje on duszę ukraińskiego narodu, ucieleśnia jego godność, ducha i pamięć. Obecnie, gdy Ukraina stała się miejscem najokrutniejszych eksperymentów wieku, słońce Szewczenki zagląda nam w oczy tak, jak nigdy dotąd. Przenikać się nim, żyć z nim, sprawdzać swój krok będą także nasi potomkowie. Kobziarz jednoczył i jednoczy pokolenia, jednoczy Ukrainę.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn