Strona · s. 10strona oryginału ↗
Duchowa Wieża Dmytra Pawłyczki
Слово Просвіти, №22 за 2017 рік
Oksana SLIPUSZKO, profesor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki
Na okładce nowej książki widnieje postać sławnego kozackiego wodza Iwana Bohuna — to fragment obrazu Artura Orłenowa „Iwan Bohun”. W postaci tego kozackiego lidera i ukraińskiego bojownika zakodowana jest idea książki. Właściwie on sam jest alter ego Dmytra Pawłyczki. Zbiór otwiera poemat „Iwan Bohun” (po raz pierwszy wydrukowany w całości na łamach „Słowa Proświty”). Jest to manifest książki i manifest postaw autorskich w nowej epoce. W Bohunie ucieleśniona jest idea wolności. W poemacie jest on więźniem, ale to ciało, a nie duch. Duch jest wolny i niezależny. Obok zakutego w kajdany Bohuna polski król uświadamia sobie, że jego „przemądrzy generałowie” schwytali tylko ciało, a jego zobowiązali „zabijać własnoręcznie tego pospolitego ducha” (s. 3). Świadomość głównego Polaka opanował strach, bo Bohun żywy — to bieda, a martwy — to zemsta, sodoma, nowych powstań głośna, krwawa młóćba… (s. 3). I król proponuje Ukraińcowi ratunek, ale „nie przyjął Bohun prawicy ratunkowej” (s. 4). W więzieniu modli się za Ojczyznę, za rodzinne Podole, za wieś Illińce, gdzie się urodził. Poeta był w tej wsi, widział chatę, która stała w miejscu, gdzie kiedyś była siedziba ojca Bohuna. Pamięć ludowa żyje tam do dziś. Tutaj też Dmytro Wasylowycz porusza problem władzy — bolesny dla Ukraińców, bo na Siczy „hetman jest, ale Mojżesza tam nie ma” (s. 6). Życie Bohuna przebiega w jego pamięci. Od młodzieńca, studenta Akademii Ostrogskiej do sławnego wojownika, który „na szablę patrzy jak na swoją miłość” (s. 6). I główne jego przesłanie do Boga: „Ja nie gniewałem Ciebie, moje szalone ręce Twoją bronią były. One bolą. Ja o wolność biłem się! Nie miałem z Nieczystym związku! Ja całowałem Twój krzyż, jak szabli rękojeść!” (s. 7). Wymowny jest spór Iwana Bohuna z Bohdanem Chmielnickim, który mu się przyśnił. Poeta używa tu chwytu snu, jak swego czasu Taras Szewczenko w poemacie „Sen”, aby w imieniu kozaka wypowiedzieć także swoją wizję stosunków Ukraina—Moskwa—Polska. Bohun żąda od Chmielnickiego: „Prawdy czekam! Jak nie, ja opowiem! Ty Polskę rozgromiłeś, przestraszyłeś Europę, Ale nie zbudowałeś, nie obroniłeś swój dom. Ty z królem poszedłeś na ugodę w Białej Cerkwi, Teraz skradasz się na ugodę do cara. Wiedz: przeklną cię kiedyś żywi i martwi — Obróci się w nic twoja zwycięska walka! Nie wolno, hetmanie, jednoczyć się z Moskwą Narodowi naszemu, bo Moskale — to niewolnicy, My w ich bagnie utoniemy z głową, Udusimy się, pomrzemy od niewolnictwa i hańby!” (s. 8). Tak w usta Bohuna Pawłyczko wkłada ideę o tym, że „moskiewska siła dla nas nie jest błogosławieństwem, a żarłoczną paszczą” (s. 8). I to przechodzi kwintesencją przez cały poemat i zbiór, będąc aktualnym także dla współczesności. Bohun-Pawłyczko ostrzega Bohdana i współczesną ukraińską władzę, że warto liczyć tylko na siebie, na własne siły: „Teraz, Bohdanie, ty jesteś sam sobie pomocą, Bo ty — to państwo i miecz narodu, który powstał” (s. 8). Lepsza jest śmierć za wolność niż niewola, bo to „uczciwie spłacony narodowi swemu dług” (s. 9). Przedstawiona jest tu także historia hetmana Iwana Wyhowskiego, którego „swoi zgubili, odebrali buławę moskiewscy szpiedzy” (s. 11). Dmytro Pawłyczko słusznie oskarża Europę: „Nas oddała Moskwie na zgubę Europa, Choć wiedziała, że nie my im niesiemy zarazę?” (s. 11). To pytanie retoryczne. Aktualnie brzmi ono i dziś, kiedy Europa często milczy w czasie, gdy Rosja niszczy ukraińskie ziemie. Nawet polski król przejmuje się szacunkiem do Bohuna, który „przeciw dwóm państwom idzie na bój” sam (s. 19). Rozstrzelały Bohuna od razu trzy strzelby. A krzyż na jego mogile, niczym życie bohatera: „potężne to życie, jak muzyka Majdanu, Jak zmartwychwstająca spod kry lodowej wiosna” (s. 20). Iwan Bohun — to „geniusz zemsty i prawdy” (s. 21). I sam poeta przyznaje: „Jeśli ja żyłem kiedyś, to u niego byłem za giermka” (s. 21). W swoim posłowiu do poematu autor podkreśla, że „honorem jest zginąć od wrogiej kuli”. To autorska interpretacja obrazu. Dla niego główny bohater — to obraz ducha wielkiego Ukraińca. Pisze, że był „z Bohunem w wyobraźni swojej przed samą jego śmiercią” (s. 22). Dalej Dmytro Pawłyczko schodzi w głębię wieków. W poemacie „Trubież” wybrzmiała idea średniowiecznego książęcego Kijowa, podkreślił dziedziczność tradycji sławy i wolności, wagę tego dziedzictwa dla Ukrainy. Wszak właśnie w tym Kijowie czasów państwa kijoworuskiego narodziła się idea państwowej Ukrainy, właśnie to dziedzictwo Moskiewskie Imperium pragnie uznać za swoje, aktywnie je badając i propagując w szkołach, uczelniach, akademiach. I poeta tak aktualnie wzywa współczesnych, by bardziej zwracali uwagę na to dziedzictwo, wszak jego obecność w edukacyjnej, naukowej i społecznej przestrzeni Ukrainy — to potwierdzenie naszej niezależności od czasów Rusi Kijowskiej. Zatem całkiem słusznie Prezydent Petro Poroszenko w swoim przemówieniu na Dzień Niepodległości Ukrainy w 2016 r. podkreślił konieczność uczczenia w 2019 r. 1000 lat od objęcia władzy w Kijowie przez wielkiego ukraińskiego męża stanu i działacza kulturalno-literackiego Jarosława Mądrego. Rzeka Trubież w poemacie — to „rzeka zwycięstwa, a nie zguby” (s. 28). Na jej brzegach — bohaterowie Majdanu, Rewolucji Godności. W wierszu „Żegnaj, moja dziewczynko z Majdanu…” powstaje obraz ukraińskiego obrońcy-majdanowca, który tak współbrzmi z żołnierzem UPA. Idzie on bronić Ojczyzny po to, by na wieki znikła „pod sutanną dusza moskiewskiego niewolnika” („Cerkiew Stanisława Dołhego w Kijowie”, s. 33). Poeta opiewał i wywyższył bohatera, który podniósł ukraiński żółto-niebieski sztandar nad stolicą imperium: „Ukraińska flaga nad Moskwą Lśni, niczym blask Pana!” („Nasza flaga”, s. 38). Autor jest w pełni świadomy samowystarczalności narodu ukraińskiego, niezależności jego podstaw, które zostały określone jeszcze w dobie Rusi Kijowskiej. W „Pieśni o zwycięstwie” wyraźnie przeciwstawia Ukraińców i Rosjan. Nazywa tych ostatnich „zmorą Europy, śmiertelną zemstą” (s. 41). W wierszu „Pojednanie” Dmytro Pawłyczko potępia Europę za jej dążenie do pojednania z Rosją, za milczenie w czasie, gdy imperialne czołgi uśmiercają ziemie ukraińskiego Donbasu. I wtedy „Płacze Ukraina i lamentuje Głośno, niczym w dzwony bije… Tak ona zemsty u Boga prosi, Za wolność znów do boju wstaje”. („Płacz”, s. 46). I w tej sytuacji wewnętrzny wybór autora polega na jego powrocie w szeregi UPA, to odrodzenie ducha walki i przeciwstawienia się Moskwie: „Wstaje z bronią Ukraina, Już jak rozkuty Prometeusz” („Ja wracam do UPA”, s. 48). Poeta czuje, że nadszedł czas ukraińskiego zwycięstwa: „Jednoczyć się pora, pora zwyciężać” („Pora zwyciężać”, s. 51). Ważnym i nieuniknionym warunkiem zwycięstwa uważa pokonanie ducha wodzostwa w nas samych. W wierszu „Zwycięstwo” otwarcie nazwał wojnę rosyjsko-ukraińską, a świat w tym czasie stoi w bezpiecznym cieniu. Zatem po raz kolejny brzmi idea o tym, że liczyć można tylko na własne siły: „Zbrojne wyjście jest! Tylko miecz uratuje nas!” („Nie wiem, dlaczego”, s. 54). I choć ta wojna jest krwawa, jednak „My na wojnie z Moskwą odrodziliśmy się, Usłyszeliśmy swojego ducha wieczną twardź. Jako naród, zdziwiony sobą, Przekroczyliśmy śmierci głuszę” („Sąsiedzi”, s. 56). I jego „Debalcewe” „przebite, lecz nie zabite” (s. 57). Pozostaje ono ukraińskie w walce z Imperium Rosyjskim. I dlatego ważne jest, by powiedzieć poecie, że „my z Moskalami nie jesteśmy jednym narodem”, u nas swoje państwo, język, tradycje, założone jeszcze w dobie Rusi Kijowskiej, dziedzictwo której obecnie wychowuje nowe patriotyczne pokolenie. W wierszu „Ojciec i matka” poeta ogłosił swój testament potomnym: „Śmierć albo życie — to moje wiano…” (s. 68). I główną dla Ukraińców jest „Modlitwa za wolność, a nie zemsta, Z tego żelaza my zrobiliśmy broń, Którym byli przybici do krzyża” („Pieśń o wolności”, s. 69). Tak, zniewolony zawsze kuje swój miecz z własnych łańcuchów i kajdanów. Gdyby nie one, nigdy by nie poznał tego silnego i wszechzwyciężającego porywu i ducha do wolności. W czasie, gdy „płynie po Cisie złota kaczuszka”, na Majdanie umierają młodzi ludzie. To tak „naród ukrzyżowany zmartwychwstaje” (s. 74). I do tego skłoniła wojna. Gdyby nie ona, Ukraińcy jeszcze długo by spali. Pawłyczko traktuje Moskwę jako drugą ordę, która po chanie Batu w epoce średniowiecza idzie na Ukrainę. Ale Ojczyzna ją i tym razem pokona. Tylko obecnie zwycięstwo przyjdzie szybciej. To już „ostatni bój z ordą”, a Donbas — „to Ukrainy wieczna granica”. Ona „nie w ATO, a w NATO Powinna być…” („Pieśń”, s. 91). W zbiorze przedstawiono także szereg błyskotliwych portretów poetyckich, m.in. mistrza gobelinu Mychajła Bilasa, Kostiantyna Morozowa, Wasyla Symonenki, Mykoły Muszynki (to „nasz preszowski Mojżesz, Koper z powiewem Europy”) (s. 96), poetki Hałyny Hordasewycz, Jewhena Małaniuka, Bohdana Horynia („sztandar wolności”), Wołodymyra Żyznewskiego (to „język białoruskiego narodu”). Oczywiście zbiór Dmytra Pawłyczki zawiera także niepowtarzalną lirykę. Dotykają serca wspaniałe poezje „Miłości, gdzie jesteś?”, „Moja miłość nie zmieści się w łzie…”, „List Tarasa Szewczenki do Marii Maksymowycz”, „Ręce. Niebezpieczeństwo”, „Nie udawaj, że jesteś święta” i in. Postać Kobziarza stale towarzyszy Dmytrowi Pawłyczce. Szanuje on jego testamenty: „Bóg zawsze był, i zawsze uczył Taras Na wroga iść, a nie uciekać!” („Bóg zawsze był…”, s. 118). Widzimy tu wiersz-wyznanie: „Ja musiałem przeżyć swojego ducha Kalectwo ciemne i przejrzenia lata, I skruchę, i żałosny żal, I ciężar ukraińskiego krzyża” („Kłamstwo”, s. 119). I ten krzyż poeta i polityk Dmytro Pawłyczko niesie całe swoje życie, wzywając współczesnych, by szukali siebie w rejestrach wojska zaporoskiego. A jeszcze my — w rejestrach książęcych drużyn, które pierwszymi podniosły Tryzub jako swój znak i uczciwie ostrzegły wroga, jak Światosław: „Idę na was!”. W zbiorze zamieszczono dwa wiersze, jednobrzmiące z tytułem książki, „Grzmot w styczniu”. Ten grzmot — to symbol siły ducha, który „epok przekracza granice” (s. 108) i ogłasza nową epokę w historii państwa. To grzmot, pod którym „na Doniecczyźnie leżą stepy ukrzyżowane, Płoną porąbane wolności sztandary” (s. 125). Ale grzmot je budzi i wzywa znów do walki. Taką jest oryginalna poezja Dmytra Pawłyczki, która została zamieszczona w zbiorze i datowana na 2015—2016 r. A druga część książki — to błyskotliwy dorobek Pawłyczki-tłumacza. W zamieszczonym tu artykule „Poezja czarnogórska — obraz człowieka i narodu” autor przedstawił historię swojego zapoznania się z poezją czarnogórską, wyjaśnił swój wybór, by tłumaczyć właśnie ją. Zaznacza: „Napisałem kilka wierszy, przebywając w Czarnogórze, i wzywałem ten niezłomny naród, by był z Ukrainą w ciężkie czasy naszej walki nie tylko o swoją, ale i o światową wolność” (s. 143). Tutaj zamieszczono wspaniały wybór „Wiersze z Czarnogóry”, gdzie hasło „wolność albo śmierć” UPA przewija się wszędzie. I poeta czeka, „kiedy, jak Niegosz, na Ukrainie Pojawi się uzbrojony prorok” („Prorok”, s. 147). A miecz Areja z dawnych czasów wielkiej Rusi w „każdej skale i siedzibie” „w schowkach leży” (s. 156). W zbiorze zaprezentowano tłumaczenia utworów poetów czarnogórskich, m.in. tłumaczenie Hymnu, poezji Sretena Perovicia (przede wszystkim te, które są bliskie duchem Ukrainie, jej zmaganiom o wolność), Rudyarda Kiplinga, twórczość którego autor bardzo ceni. Szczególną uwagę zwrócono na twórczość Jarosława Iwaszkiewicza. Tutaj podano także autorską rozprawę „Ukraina w poezji Jarosława Iwaszkiewicza”. To błyskotliwa historia zapoznania się Pawłyczki z jego poezją. W nowej książce Pawłyczki przedstawiono duży wybór wierszy polskiego autora w jego tłumaczeniu. Pawłyczko szczegółowo zbadał także historię stosunków Iwaszkiewicza i Jewhena Małaniuka, znalazł najważniejszy utwór pierwszego o Ukrainie — „Wieże”. W istocie widzimy głęboką analizę-odczucie poety przez poetę. Są oni spokrewnieni, łączy ich idea wolności i Ukraina. Sam Pawłyczko marzy o wydaniu utworów Iwaszkiewicza osobno książką — równolegle oryginały i własne tłumaczenia. Jest przekonany, że Iwaszkiewicz — to nie tylko polski, ale i ukraiński poeta: „Jego jednoczący nasze narody smutek jest trwalszy od politycznych wezwań do jedności. Duszą on świecił w swoje rodzinne strony, ale nie tylko przed śmiercią, a całe swoje życie” (s. 180). W książce zamieszczono tłumaczenia utworów Polaka z różnych lat, zaczynając od 1919 i kończąc na 1980 roku, m.in. utworem „Wieże”. Dmytro Pawłyczko przedstawił swoją nową książką „Grzmot w styczniu” niezdobytą Wieżę ukraińskiego ducha, wolności i niezależności. Ta Wieża wznosi się na brzegach Trubieża, gdzie kijowscy książęta podnieśli sztandary z Tryzubem za wolność Rusi-Ukrainy. Ta Wieża wznosi się na mogile Iwana Bohuna, który napełnił rzeki Ukrainy własną krwią. Ta Wieża mocno stoi na Majdanie Niepodległości, przesiąkniętego przez granit krwią współczesnych bojowników o wolność. Hymn tej Wieży napisał poeta Dmytro Pawłyczko.
Fenomen Dmytra Pawłyczki obejmuje dziesięciolecia w historii ukraińskiego narodu i literatury. Poeta i myśliciel, działacz społeczny i polityczny, który wyraźnie identyfikuje się z kozakiem i żołnierzem UPA. W tym tkwi istota światopoglądu i samej postaci artysty. Niezłomny bojownik o ukraińską ideę, okcydentalista o charakterystycznym umiłowaniu wolności i niezależności. Nowa książka autora „Grom w styczniu” (Kijów: Osnowy, 2016) nie tylko po raz kolejny tego dowodzi, ale także odkrywa nowe oblicza fenomenu artysty, to, co zostało wywołane i przyniesione przez nową epokę, w szczególności przez ten styczniowy grom, który zagrzmiał podczas Rewolucji Godności, obudził ukraińską świadomość i podniósł naród do nowej walki ze swoim odwiecznym zaborcą — Imperium Rosyjskim.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
