Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Mykoła Hohol: «Do Kijowa! Do starożytnego, pięknego Kijowa!»

Слово Просвіти, №22 за 2017 рік

Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, akademik Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki. W biografii Mykoły Hohola istnieje znany wszystkim badaczom twórczości pisarza okres, właśnie okres, a nie „krótka chwila”, jak niektórzy uważają, ponieważ trwał on około roku. Chodzi o gorące pragnienie pisarza, by przenieść się z Petersburga do Kijowa, które pojawiło się w 1833 roku w związku z przygotowaniami do otwarcia w mieście Uniwersytetu Świętego Włodzimierza. Ukaz „O założeniu w mieście Kijowie Cesarskiego Uniwersytetu św. Włodzimierza” wyszedł 3 listopada 1833 roku, a pod koniec roku pojawił się kolejny — „O środkach do otwarcia Uniwersytetu św. Włodzimierza”. Wśród środków przewidziano „wybór i mianowanie profesorów zwyczajnych i nadzwyczajnych oraz adiunktów”. To właśnie przyciągało Mykołę Wasylio wycza. Znany moskiewski badacz twórczości Hohola Jurij Mann szczególnie przestrzega, że dążenie Hohola do Kijowa w żadnym wypadku nie miało charakteru „separatystycznego”: „On, tak jak wcześniej, widzi przed sobą pole szerokiej, ogólnorosyjskiej działalności — niech ta działalność będzie nie urzędnicza i państwowa, a naukowa i literacka”. Odnośnie rzekomo nieuniknionego „ogólnorosyjskiego pola” Hohola, zauważę, że on właśnie chciał, że tak powiem, wnieść do niego korekty poprzez przeprowadzkę z imperialno-urzędniczego Petersburga do duchowo bliskiego Kijowa. Trudno zgodzić się z tym, że działalność naukowa i literacka, którą Hohol zamierzał zajmować się w Kijowie, była tak samo nieuchronnie skazana na „ogólnorosyjskość”, jak służba urzędniczo-państwowa. W tym drugim przypadku wyjścia rzeczywiście nie było: urzędnik państwowy zmuszony jest wiernie służyć imperium. Nieco swobodniej czuł się, powiedzmy, profesor Uniwersytetu Moskiewskiego Osyp Bodianski i tak samo swobodniej czułby się profesor Uniwersytetu Świętego Włodzimierza Mykoła Hohol, gdyby nim został. Co więcej, w Kijowie Hohol zamierzał pisać historię Małorosji i wydawać małorosyjskie pieśni, czyli zajmować się, można by rzec, pracą ukrainoznawczą. Zresztą, Hohol nawet w Rosji zrezygnował z kariery urzędnika, podobnego do Popryszczyna, a oddał się „wysokiemu szaleństwu” — pisarstwu. W znanej książce Konstantina Moczulskiego „Duchowa droga Hohola” (1934) mowa o tym, że w 1833 roku stan duszy Hohola był nie do zniesienia, a on sam „gorączkowo chwyta się różnorodnych przedsięwzięć”. Jednak analiza tej sytuacji wymaga podkreślenia decydującego dla ówczesnego Hohola pragnienia przeprowadzki do Kijowa, o czym Mykoła Wasyliowycz „marzy jak o największym szczęściu” (Pełny zbiór dzieł artystycznych N. W. Hohola z biografią napisaną przez prof. A. I. Kirpicznikowa. M., 1909. S. XV). Swoją drogą, także Mann słusznie akcentuje, że Hoholowe „podniesienie nastroju, przypływ sił twórczych są związane z powstałym planem przeprowadzki do Kijowa”. Przeczytajmy więc u samego Hohola o jego dążeniu do Kijowa. Przede wszystkim akcentuję, że w liście do Mychajła Maksymowycza z 2 lipca 1833 roku Hohol namawiał swojego moskiewskiego przyjaciela, który sam już rwał się na Ukrainę, do powrotu na Ojczyznę: „Rzućcie w rzeczy samej kacapię, i jedźcie w hetmańszczyznę. Ja sam myślę to samo zrobić i w przyszłym roku machnąć stąd. Głupi jesteśmy, prawda, jak się dobrze zastanowić. Po co i komu poświęcamy wszystko”. Zatem młody Hohol nie zamierzał poświęcać Ukrainy, marzył o objęciu katedry na Uniwersytecie Kijowskim. 20 grudnia 1833 roku pisał do Maksymowycza: „Tak, to będzie wspaniale, jeśli zajmiemy z tobą kijowskie katedry. Wiele będzie można zdziałać dobra”. O jakiej katedrze dla siebie marzył Hohol? O katedrze historii powszechnej! Aby ją zdobyć, pod koniec 1833 roku nanosi na papier przemyślenia z tego przedmiotu dla Serhija Uwarowa, który był wówczas zarządzającym Ministerstwa Oświecenia Narodowego. Wyszła ciekawa praca, zatwierdzona przez Uwarowa do druku w „Dzienniku ministerstwa oświecenia narodowego”, gdzie została opublikowana na początku 1834 roku pod tytułem „Plan nauczania historii powszechnej”. Niezbędny dla Hohola epizod z Uwarowem wiązał się także z tym, że w liście do Puszkina z 23 grudnia 1833 r. na wszelkie sposoby go wychwalał, mając nadzieję, że poeta przekaże zgodnie z przeznaczeniem, jak szanuje zarządzającego kandydat na kijowską katedrę: “We mnie żyje pewność, że jeśli doczekam się przeczytania mojego planu, to w oczach Uwarowa odróżni mnie to od tłumu niemrawych profesorów, którymi napchane są uniwersytety”. Kandydat na katedrę na Uniwersytecie Świętego Włodzimierza troszczył się o patriotyczne nastroje, moralność i wysoką profesjonalność jego wykładowców. W liście do Maksymowicza w grudniu 1833 r. żałował, że na uniwersytet mianują jakichś Niemców: “Chociażby dla świętego Włodzimierza więcej Słowian”. Mikołaj Wasiljewicz uważał, że trzeba angażować rzeczywiście wykształconych ludzi i takich samych “czystych i dobrych z duszy”, jak on z Maksymowiczem. List do Maksymowicza, napisany pod koniec 1833 roku, faktycznie kończył ten rok, wszak po nim był tylko list do Puszkina, w którym, nawiasem mówiąc, Gogol pisał o swojej miłości do Maksymowicza i zachwycał się: “Zachwycam się z góry, kiedy wyobrażę sobie, jak zawrą moje prace w Kijowie. Tam wyładuję spod korca wiele rzeczy, z których nie wszystkie jeszcze czytałem wam. Tam skończę historię Ukrainy i południa Rosji i napiszę Historię Powszechną, której, w obecnym jej stanie, do tej pory, niestety, nie tylko na Rusi, ale nawet w Europie, nie ma. A ile zbiorę tam podań, wierzeń, pieśni i in.!”. W naszej pamięci intelektualnej zachowało się niepohamowane pragnienie sióstr Czechowowskich: “Do Moskwy! Do Moskwy! Do Moskwy!”. Lecz wydaje się, że stokroć silniej brzmi Gogolowskie: “Tam, tam! do Kijowa! do starożytnego, do pięknego Kijowa!”. Zaakcentujmy także Gogolowskie słowa o Kijowie w liście do Maksymowicza z 20 grudnia 1833 r.: “On nasz, on nie ich, nieprawdaż?”. A jeszcze w liście do tego samego Maksymowicza w kwietniu następnego roku mimochodem zauważył, że “nam Małorosjanom” wydają się niektóre nasze frazy i wyrażenia zrozumiałe “dla Rosjan” przy dosłownym tłumaczeniu, ale tak nie jest. Oto mamy wyraźne przejawy narodowej samoidentyfikacji Gogola. To wewnętrzne odczucie Kijowa i Ukrainy — nasz, nasza, — czyli narodowe, ukraińskie uczucie, Gogol poniósł przez całe życie. Na początku 1834 r. Gogol znowu przekonywał Maksymowicza, żeby nie lenił się z przeprowadzką do Kijowa: “A na co człowiekowi daje się charakter i żelazną siłę duszy? Do diabła z lenistwem i koniec kropka! Ty rozważ dobrze charakter ziomków (Ukraińców. — W. M.): oni lenią się, ale za to, jeśli co wbiją sobie do głowy, to na wieki. Wszak tu tylko decyzja: raz zacząć, i wszystko… Drukarnia będzie pod bokiem. Czegoż więcej? A powietrze! a gruszki! a rogoża! a słoneczniki! a psianka! a cebula! a wino chlebowe… Topole, grusze, jabłonie, śliwy, morele, dereń, pierogi, barszcz, łopian!.. To po prostu luksus! To jedyne miasto u nas, w którym jakoś wypada być celi uczonego”. Miesiąc później Gogol znowu poganiał z przeprowadzką Maksymowicza: “Cóż, jedziesz czy nie? zakochałeś się w tej starej grubej babie Moskwie, od której, oprócz kapuśniaku i przekleństw, nic nie usłyszysz. Słuchaj: wszak ty osądź sam z czystym sumieniem, jakże mi samemu być w Kijowie… Pieśni musimy wydać koniecznie w Kijowie”. W tym liście Gogol akcentował argumentację przeprowadzki Maksymowicza: “Posłuchaj, nie rzucaj tej sprawy! Pomyśl dobrze. Zdrowie — rzecz pierwsza na świecie. Powód do przeniesienia masz najbardziej szanowny — szkodliwość klimatu. Wyliczaj swoje prace z części słownej; dowodź, że możesz zająć z honorem wspomnianą katedrę, groź dymisją. Muszą się zgodzić”. Gogol i sam dołożył starań, aby u Maksymowicza rozwiązała się kwestia z przeprowadzką do Kijowa. Przynajmniej 7 kwietnia 1834 r. pisał o swojej wizycie u Siergieja Uwarowa, który właśnie w tym czasie został ministrem edukacji narodowej i opowiadał, jak wstawił się za przyjacielem przed nim. 20 kwietnia 1834 r. Gogol pouczał Maksymowicza, co trzeba zrobić, aby do Kijowa trafił w końcu i on: “Kiedy będziesz pisał do Bradkego (Kurator Kijowskiego Okręgu Naukowego w latach 1832—1839. — W. M.), napomknij mu o mnie w taki sposób: że wy byście, powiedzmy, dobrze zrobili, gdybyście zwerbowali na uniwersytet Gogola, że ty nie znasz nikogo, kto by miał taką głęboką wiedzę historyczną i tak by władał językiem wykładowym, i tym podobne skromne pochwały, jakby mimochodem… Ty, będąc profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Moskiewskiego, w jego opinii wiele znaczysz. Ja zaś biedny prawie zero dla niego; grzesznych dzieł moich on nie czytywał, imienia nie słyszał, zatem nie ma się czym przejmować o mnie”. Gogol i sam kilka razy spotykał się z Uwarowem, a także z Jegorem Bradkem, który przyjeżdżał do Petersburga. I to jeszcze nie wszystko! 13 maja 1834 r. Gogol pouczał i Puszkina, jak ten powinien przechytrzyć Uwarowa, przekonać go o konieczności przeprowadzki Mikołaja Wasiljewicza do Kijowa: “Jeśli zajdzie o mnie mowa z Uwarowem, powiedzcie, że byliście u mnie i zastaliście mnie ledwo żywego. Przy tej okazji zbesztajcie mnie dobrze za to, że żyję tutaj i nie wynoszę się tej chwili z miasta; że doktorzy kazali jechać tej chwili… I powiedziawszy, że ja mogę bardzo łatwo za miesiąc wyciągnąć całkiem nogi, zanieść mowę o czymś innym, jak o pogodzie, lub o czymś podobnym. Wydaje mi się, że to nie całkiem będzie bezużyteczne”. Puszkin odpowiada Gogolowi tego samego dnia! “Jestem całkowicie z Panem zgodny. Pójdę dzisiaj jeszcze pouczać Uwarowa… Od tego w niezauważalny i zręczny sposób przejdę do nieśmiertelności, która go czeka. Może załatwimy”. Wkrótce sytuacja istotnie się zmieniła w związku z tym, że Maksymowycz otrzymał nominację na uniwersytet i w lipcu 1834 r. został jego rektorem, a kwestia Gogola nie była rozstrzygana. Jeszcze w marcu Maksymowycz powiadomił go, że na katedrę historii powszechnej na Uniwersytecie Świętego Włodzimierza mogą przyjąć adiunkta (pomocnika profesora) Wołodymyra Cycha z Uniwersytetu Charkowskiego, ale Gogol nie chciał o tym nawet słyszeć: “Co ty piszesz o Cychu? czyż jest jakaś oficjalna o tym wiadomość? Minister obiecał mi koniecznie to miejsce i żądał nawet, żebym zaraz składał podanie, ale wstrzymuję się dlatego, że dają mi tylko adiunkta, zapewniając zresztą, że za rok koniecznie zrobią ordynarnym; i przyznam się, siedzę dlatego tylko jeszcze tutaj, żeby jakoś wyrobić sobie na podróż i uporać się z pewnymi tutejszymi okolicznościami”. Przekonawszy się, że na jego miejsce na katedrę historii powszechnej przyjmują jednak na uniwersytet Cycha, Gogol pisał pod koniec maja 1834 r. do Mychajła Maksymowycza: “Znasz Cycha? kto to jest Cych? zdaje się, że Pogodin go zna. Czy nie można by jakoś namówić Cycha, żeby wziął sobie, albo prosił, albo przynajmniej zgadzałby się wziąć katedrę historii rosyjskiej”. Jaka dramatyczna historia! Nie sposób zgodzić się z Władimirem Nabokowem, który twierdził: “Czytanie korespondencji Gogola — smutne zajęcie…” Listy porywają napięciem emocjonalnym duszy Gogola, która szczerze i bez zastrzeżeń pragnęła na Ukrainę, do Kijowa! Wprawdzie, zdaniem Jurija Manna, Gogol po prostu był… “nieprzeciwny temu, żeby i pofondować w pewnym duchu”, a zresztą wszystko to było… “najprawdopodobniej grą”. Stop! Fronda i gra-zabawa Gogola wobec rodzinnej Ojczyzny, z której wyjechał pięć i pół roku temu? Nie, nie i jeszcze raz — nie! W rzeczywistości był to punkt zwrotny w życiu genialnego Ukraińca Mykoły Gogola, który mógł radykalnie zmienić jego los. Lecz nie było dane… W tym samym maju 1834 r. Gogol krótko powiadomił Puszkina: “Ja wczoraj byłem u Uwarowa. Nic nie mogę wam powiedzieć pocieszającego dla siebie”. Po wielu latach Maksymowycz z goryczą wspominał, że do Kijowa “zgodził się ze mną przenieść i mój niezapomniany rodak Gogol, ale jemu nie udało się tego…” Czyli Gogola na Ukrainę nie wpuszczono. Nie mam możliwości, a i potrzeby szczegółowego ujawniania przyczyn tego, wszak akcentuję jedynie fakt dążenia Gogola na Ukrainę. Przytoczę jedynie myśl Mykoły Żułynskiego: “Nawet jego wysoko szanowani, otoczeni wielką sławą przyjaciele — protektorzy Aleksander Puszkin, książę Piotr Wiaziemski, wychowawca następcy tronu Wasilij Żukowski nie zdołali wyprosić dla Gogola miejsca profesora ordynarnego historii powszechnej w Kijowie. I wyjaśnienie tego zawiera się w surowym zakazie nadawania Polakom stanowisk w służbie państwowej, który zaczął obowiązywać po powstaniu 1830—1831 r. w Warszawie. Wiadomo, że jednym z przywódców tego powstania był generał W. Janowski, który w genealogii rodu Gogolów-Janowskich zajmował znaczące miejsce. Matka Mykoły Gogola Maria Kosiarowska do 14 roku życia mieszkała i wychowywała się w domu rodziców swojego kuzyna generała-majora Andrija Truszczyńskiego, który był żonaty z wnuczką ostatniego króla niepodległej Polski Stanisława Poniatowskiego”. Mało kto wspomina, że i po odmowie uniwersytetu Gogol wyrażał nadzieję, że mimo wszystko przeniesie się do Kijowa. 27 czerwca 1834 r. napisał do Maksymowycza żarliwy list: “Ja do ciebie będę, koniecznie będę, i my zamieszkamy razem niech to szlag trafi wszystko! Sprawy swoje poprowadziłem w takim porządku, że koniecznie będę w stanie jechać do Kijowa choć nie wcześnie. Kończymy publikację artykułów doktora nauk historycznych, laureata Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki Wołodymyra Melnyczenki, przyуроczonych do 165. rocznicy śmierci Mykoły Gogola.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn