Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Wasyl Stus

Слово Просвіти, №22 за 2018 рік

Dmytro PAWŁYCZKO I LIST „DO A. S. MAŁYSZKI” 12.12.1962 Drogi Andrzeju Samojłowiczu! Zwracam się do Pana z prośbą o radę. I proszę — jeśli jest Pan w stanie to zrobić — zaradźcie, proszę. Czasami, koncentrując się na monotonnych wrażeniach z otoczenia, szukając ostatecznych rezultatów bardzo gwałtownego procesu denarodowienia znacznej części Ukraińców, czuje się, że to — szaleństwo, że to — tragedia, której tylko czasami nie czuje się z racji przyrodzonej nam (jako cechy narodowej) obojętności i, może, trochę religijnej wiary w to, że wszystko idzie ku lepszemu. I wtedy wspomina się pewnego poetę, zdaje się, Rasuła Gamzatowa, który w ramach ortodoksyjnych jednak wyrwał się ze swoim skrywanym: kiedy jego język zniknie jutro, wolałby umrzeć dzisiaj. Kiedyś zwracałem się do Pana o radę. Ale wtedy były wiersze. Zaradźcie, proszę, teraz. Jeszcze jako student Donieckiego Instytutu Pedagogicznego pamiętam, jak byłem poruszony wystąpieniem Mykoły Tarnawskiego, który właśnie powrócił na Ukrainę, wrażenia z której były przepełnione radością spotkania z ojczystą ziemią. Cieszyłem się za niego, cieszyłem się za ziemię i, grzeszny, jednocześnie myślałem o tym, że Donbas — to nie taka już Ukraina, i Ukraina — to nie taka już Ukraina... Donieck — miasto czysto rosyjskie (czy prawie czysto rosyjskie), wziąłem skierowanie do pracy w głębi Ukrainy — na Kirovohradszczyznę, choć czułem, że to — moja bezsilność, że to — ucieczka. A ucieczka — to nie wyjście. To hańba... Teraz uczę języka ojczystego w Gorłówce, w rosyjskiej, oczywiście, szkole. W Gorłówce jest kilka (2-3) ukraińskich szkół, którym wegetować zostało całkiem niedługo. W Doniecku takich nie ma, zdaje się. Więc obraz jest bardzo smutny. Nie mamy przyszłości. Korzenie narodu — tylko na wsi, a „chutoryjskim” narodem długo nie pożyjemy, pamiętając o wpływie miasta, o armii, o wszystkich innych kanałach rusyfikacji. Na Donbasie (i czy tylko!) uczyć języka ukraińskiego w rosyjskiej szkole — to jedno niedołęstwo. Trzeba mieć jakieś urazy moralne, żeby to robić. Jedno ustne oświadczenie rodziców — i dzieci nie będą uczyć się języka narodu, który wychował tych rodziców. Czyż to nie jest hopakowy teatr — z wódką i szarawarami? Obowiązkowo — niemiecki, francuski, angielski, oprócz ojczystego. Kiedy jest to prawo, jest ustawa, to na co czekać? Dlaczego nie ma masowości, dlaczego nie ma maksymalnego wprowadzania tego prawa w życie, dlaczego nieuczciwie gramy — przeciwko samym sobie? Hańba! Wolałbym, żeby to prawo weszło w życie, wtedy wielu mogłoby przekonać się jeszcze mocniej, jak rozkwitła nasza kultura, socjalistyczna w treści, narodowa w formie. Czasami wydaje się, że działacze naszej kultury wykonują daremną pracę. Oni śpiewają, kiedy drzewo, na którym siedzą, rytmicznie drży od siekiery... Jak można zrozumieć ich spokój? Jak można zrozumieć słabe westchnienia, wątłe troski o los chutoru Nadiji, słabiutkie narzekania, kiedy musi być gniew, i gniew, i gniew!? Jesteśmy przed rokiem, który jest znany Ukrainie z nazwiska Wałujewa. Wyłapuje się straszną dialektykę. I reakcja jest podobna. Wtedy były motylki, kaganecznictwo „osnowian” czy „hromadian”, a teraz — tylko śpiew i grobowa cisza. Mickiewicz mówił, że Ukraina to kraj śpiewaków. Czy nie doczekamy się tego, że śpiewacy staną się Ukrainą? Jeśli fala rusyfikacji jest procesem obiektywnym i potrzebnym dla przyszłości (historycznie sprawiedliwym), to czemu nasi działacze kultury mieliby nie służyć postępowi? Czemu by wtedy nie „przekwalifikować się”, żeby nie wkładać kijów w szprychy tego wozu, który toczy się po trupach takich donkiszotów, jak kozaccy kronikarze, i Kapnist, i bractwa, i Taras, i „hromadianie”, i Drahomanow, i Franko itd. itp. Jak można dalej czekać? Jak można się z tym wszystkim godzić? Wcale nie jest trudno znaleźć fakty najgrubszego szowinizmu, najbezwstydniejszego narodowego upokorzenia, przeciwko czemu wystarczy broni w leninowskim arsenale narodowym. Czemuż jesteśmy tak obojętni, skąd w nas tyle pokory przed losem jako fatum? Uważam, że los Donbasu to przyszły los Ukrainy, kiedy będą tylko słowicze śpiewy. Jakże można godzić się z tym szczególnym internacjonalizmem, który może doprowadzić do zguby całej duchowej jednostki ludzkości? Przecież nie jesteśmy Prusami, nie połabianami, przecież jest nas ponad 40 milionów. W fakcie takiej denarodowienia narodu wiele jest winy tradycyjnej, dawnej, wiele tu zawiniły minione pokolenia, ale to jedynie wyjaśnienie i wyjaśnienie częściowe. A wyjaśnienie to przecież nie wyjście, ono niczego nie zmienia. „Od wstydu, który potomków późnych palić będzie, zasnąć nie mogę”*, — pisał nasz wielki poeta. A my dziś mamy (i nie tylko dziś), że ukraińskie staje się czasem synonimem zacofanego, płytkiego, prymitywnego nawet. I tutaj, myślę, jest pewna racja. Dlaczegoś wierzę ludziom i przez to trudno mi nawet pomyśleć, że może nie wszyscy działacze naszej kultury mogliby podpisać się pod słowami Rasuła Gamzatowa. Nie mogę uwierzyć, że wśród nich może istnieć myśl, że na ich wiek wystarczy, a potem to choćby potop. Wiem, że dla szczęścia rodzinnego narodu mógłbym wszystko poświęcić, wiem, że tutaj jestem wychowany rodzimym duchowym chlebem — „Pragnieniem” Rylskiego, Pańskim wierszem „Ojczyzno moja”, więc powiedzcie, poeto, co robić. Proszę — zrozumcie mnie jak należy. Chcę tylko dobra, uczciwego dobra, a asymilatorstwo — czyż to uczciwa rzecz? Zrozumcie mnie w moim bólu, bo słyszę przekleństwo wieków, słyszę, bezczynny, swój grzech przed ziemią, przed narodem, przed historią. Przed ludźmi, którzy swoją krwią skrapiali naszą ziemię. Długi martyrologium bojowników o sprawiedliwość narodową zostawia nam historia, a my nawet na gniew sprawiedliwy nie możemy się zdobyć. Iluż ich zginęło w latach 30., a my, ich potomkowie, lejemy późne łzy współczucia i już na próżno się oburzamy. I siedzimy, założywszy ręce. Czyż nie przypominamy my, ich potomkowie, patriotycznego Iwana-młodzieńca z satyry W. Samijłenki? Czytałem wiersz D. Pawłyczki „Wyrzekłeś się mowy ojczystej”. Toż to udręka Metłynskiego! Toż to tylko płacz i nic więcej. Próżno smucić się w bólu, wydają się szaleństwem radości, kiedy nad głową zawisł miecz. W historii, mówią, są siły obiektywno-subiektywnego porządku. Lepiej byśmy wierzyli tylko w siły subiektywne, nawet w woluntaryzm. Wtedy choć praca zagłuszyłaby nasz wstyd, naszą hańbę wiekową. Słyszałem taką myśl, że dziesięć-dwadzieścia Dowżenków mogłoby wiele zrobić. Ale skądże brać tych Dowżenków teraz, w tym spokojnym bagnie, jakim wydaje mi się czasem duchowa Ukraina? Przecież on wzbił się na powodzi lat 20., na masowości zmagań społecznych i narodowych szerokiego ogółu, a teraz powodzi przecież nie ma... Rzeka, rzec można, wysycha. Indie wyzwoliły się na gandyzmie, który stał się masowy. To cud — dla nas. A nasz Skoworoda — też trochę „gandysta”, a nasz Skoworoda odbił genialnie duszę narodu, zreflektowaną moralnością, fanatyczną wiarą i dążeniem do absolutnej ogólnoludzkiej sprawiedliwości, kryształowej Prawdy. Nie wierzę dlaczegoś, że ukraiński wariant gandyzmu, jako duchowej istoty, mógłby stać się poważnym rywalem dla tej niesprawiedliwości narodowej, której rezultaty stają przed nami jako wyrok śmierci. Nie boję się, że niektórzy sędziowie mogą oskarżyć mnie o nacjonalizm — już choćby dlatego, że sumienie może mnie gryźć tylko za to, że nigdy, chyba, siłą nie dorównam szowinizmowi owych sędziów. Bardzo nie chciałbym, żeby tacy oto adresaci mogli Panu zaszkodzić. Obawiam się o to, ale niepewność gnębi mnie. Zrozumcie mnie, proszę. Napisałem do Pana list dopiero wtedy, kiedy zdecydowałem, kiedy zrozumiałem — nie mogę nie napisać — do działacza kulturalnego. Nie gniewajcie się, że do Pana adresuję swój pierwszy krzyk. Wybaczcie, Andrzeju Samojłowiczu, że swój ból zdecydowałem się przelać na papier. Jeśli jest możliwość — dajcie, proszę, choć jakąkolwiek odpowiedź. I znowu — Pawłyczko: Nie bój się niczego, póki ja z tobą, Idź i prawdę ludziom mów! Nie czekaj nigdy stosownej pory — Twoje milczenie może stać się hańbą! To — do wyjaśnienia mojego listu. Chciałbym mieć te wersy jako swoje credo. Życzący Panu zdrowia i sukcesów z pozdrowieniem Wasyl STUS 12.XII.62 r. P. S. Pan kiedyś dał mi przepustkę do literatury. Ja do tej pory boję się „podpaść” Panu. Dwa lata nie drukowałem się nigdzie. Odmawiała i „Literaturna Ukraina”, i „Dnipro”, i „Żowteń”, i „Prapor”. W tym roku wyrosłem kłosem wśród literackich wschodów w almanachu „Donbass”. Co nieco drukuje gazeta obwodowa. Bardzo nie chciałbym podpaść Panu, drogi poeto. х х х Nie wiem, kiedy przeczytałem ten list. To mogło być aż w 1972 r., kiedy Wasyla Stusa po raz pierwszy aresztowano. Byłem redaktorem naczelnym „Wseswitu”. Mój gabinet — zawsze otwarty. Z mojego stołu, bywało, znikały brudnopisy moich wierszy, różne kartki z zapisanymi adresami i telefonami. Śledzono mnie, jak „ukrytego nacjonalistę”. A zatem ktoś położył na mój stół ten list i zniknął. To mógł być ktoś nawet z tłumaczy, autorów czasopisma „Wseswit”. Przeczytałem i przede mną na jawie pojawił się nieżyjący, pochowany dwa lata temu Andrij Malyszko, przyjaciel mój. Dlaczego nie pokazał mi tego listu? Dlaczego? Dlaczego? Andrij Malyszko — jedyna w Kijowie dusza, której spowiadałem się z tego, że byłem dwa i pół miesiąca w UPA. Nie pokazał mi Malyszko owego listu, chyba nie chciał rozjątrzać moich narodowych boleści. Pożałował mnie. A sam przestraszył się, przekazał to genialne, ale niebezpieczne przesłanie do KC KPU, wiedząc, że w KGB już go przeczytali. Myślę, że Andrij Malyszko, bez wątpienia, przebywał osiem lat przed śmiercią swoją pod wpływem spowiedzi Wasyla Stusa, która wzywała do pogardzania pokornymi małorosami-niewolnikami i walki o wolność narodu ukraińskiego. Malyszko w swoich poezjach „Droga pod jaworami”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn