Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Dlaczego Bóg zsyła na Ziemię poetów? „PierwoŚwiat”. Poezje. Switłana Antonyszyn. – Kijów: Wydawnictwo „Ukraiński priorytet”, 2020. – 240 s.

Слово Просвіти, №22 за 2021 рік

Wałentyna SEMENIAK, członkini NSPU, m. Tarnopol Jeśli wyodrębnić główne rozdziały tej książki, to przed oczami i sercem stanie monolityczne przesłanie… PierwoŚwiata. Tego pierwszego i dziewiczego, życiodajnego, uduchowionego, „przez które wszystko się stało”: „Na białym kamieniu. Osypują się gwiazdy. Pytania do prawdy. To po prostu czas. Kryształowa tęcza”. Kamień, gwiazdy, prawda, tęcza… W tych oznaczeniach jest pięć elementów budowy nie tylko Wszechświata, ale i samego człowieka (kamień – ziemia, gwiazdy – ogień, prawda – duchowe światło, tęcza – powietrze, woda). I wstęp do książki wybrany nie bez powodu. Od pierwszych wersów czuć pokrewieństwo dusz autorki i Łesi Ukrainki, której poświęcony jest tryptyk „Monolog wody źródlanej”. Słowu Łesi pod względem siły energetyki właściwa jest pierwotna (źródlana) czystość, zdolna odnawiać nie tylko ciało mentalne, ale i napełniać Duchem i Duszą. Więc w rzeczywistości ten wstęp, mimo bólu, łez, kajdan, smutku, hartowania stali – to swoiste niewidzialne błogosławieństwo na Jasne, Radosne i Dobre. Takim poczułam ducha samej książki od razu, jeszcze nie czytając. I przyszło mi na myśl, że Switłana Antonyszyn to fenomenalne zjawisko we współczesnej poezji ukraińskiej. Każda epoka daruje światu objawicieli, tak w dawnych czasach nazywano tych, którzy jako pierwsi obwieszczali światu jakąś ważną nowinę. Osobiście dla mnie tymi objawicielami są prawdziwi poeci, którzy rymują nie rozumem, a Sercem: „Ja w sercu mam to, co nie umiera!” (Łesia Ukrainka), „Udowodnię wszystkim światom, że naprawdę nic nie umiera” (Switłana Antonyszyn). Życiowy klucz do poznania prawdy W poemacie o wiecznym wyborze „Kamień rozstajny” kryje się życiowy klucz do poznania Prawdy. Przynajmniej tak to czuję. Mając klucz w zamku, możemy przekręcić go w prawo – czyli zamknąć się przed całym światem, w lewo – drzwi otworzą się naprzeciw słońca i wszelkim wyzwaniom. Całe ludzkie życie to ciągły wybór, od rana do wieczora… Chociaż łatwiej wybierać tym, u których serce jest jak kamień (i odwrotnie). „Będziesz wybierać czyn, a trafisz / W niewolę marności”, „Stracisz wolę!” (Do… woli), „Zuchwałe posiwiałe dzieci, / Siebie pojęłyście? Zabiłyście mrok?!”, „Jaką drogę wybrał jego tatuś?: / W prawo? W lewo? Po prostu?”. Nie bez powodu cytuję autorkę, bo temat, którego dotyka we wspomnianym poemacie, jest bardzo bolesny. Nawet to, że poetka „udźwięczniła” go właśnie przez Słowo, jest również jej własnym wyborem, uduchowionym przez Stwórcę. Różni poeci mają różny wybór. Przy okazji wspomnijmy Wasyla Stusa, jego życiowy wybór: „Żyć na ojczystej ziemi i nie mieć możliwości pracować dla niej – to męki Tantala… Wybieram między Scyllą a Charybdą, mój wybór – między śmiercią a śmiercią. I będę wybierać według zasady godności, według kryterium honoru” (z listu do Iwana Dziuby). Kontrowersyjny dyptyk „O tacie” wywołał żywe łzy. Ależ autorka również przepuszczała to przez serce. Temat wojny jest obecny w twórczości Switłany Antonyszyn, bo duchowe serce, nadwrażliwe na świat, nigdy go nie ominie. Ten, kto żyje w „oktawach Światła”, odpowiada na każdy ból nie tylko Ojczyzny, ale i jego kosmicznych przejawów: „Wojna, wojna… Bez żadnego antraktu. / Błaga o ciszę Ogrójec. / Dokąd mam się schować, świecie-ojcze? / Nie chcę wracać z powrotem!”, „Tyle strat, że już pogodził się smutek”, „…kołyska płacze, nie ma chaty”, „Niebo, zranione oczami matek”. Poszczególne wersy czytam po kilka razy – tak głębokie są filozoficzne metafory. I nie dlatego, że nie zrozumiałam, nie, wręcz przeciwnie, chce się jeszcze i jeszcze raz dotknąć komórki nowego dla mnie słowa (w jego poznaniu), aby dokładnie poczuć i nasycić się szczególną energią, która w rzeczywistości potem nigdzie nie znika, a pozostaje miododajnym nektarem w każdym atomie serca, w każdej komórce duszy: „Toczył się księżyc w najbliższy staw, / Pół ciszy rozbijając na plusk. / A jeszcze pół ciszy wypiła pszczoła, / Z kwiatu wydobywając komunię…”. O samotnych aniołach i białej barwie Najbardziej, co mnie uderza, to kosmiczne widzenie świata przez poetów poprzez środki artystycznego wyrazu, w szczególności – metafory. Szczególny świat jest również w twórczości Switłany Antonyszyn. Tam farby chodzą boso, wykuwa wiatr bezgłowie dni, już dwadzieścia lat łowi gwiazdy, przejrzała burza, kominy patrzą w wieczność, lnianym obrusem ścielą się wybielone wieki, pod nogami jęk złota milczeń, czereśnia wzdycha przez sen, śmiech płatami, zmiażdżony dzwon milczy w dolinie bez bólu… Na stronach książki od czasu do czasu można spotkać samotne anioły. Takie odczucie, że autorka wie o nich o wiele więcej, niż opowiada, ale przy tym coś powstrzymuje ją przed podzieleniem się większym, bo… nie jesteśmy gotowi. Mimo że niemało z zaproponowanych wierszy ma swoją kolorystykę (jesienne, zimowe, wiosenne, letnie), wszystkim im najbardziej właściwy jest biały kolor. Wewnętrzny stan poetki, jej osobiste przeżycia, cierpienia, miłość, rozpacz, marzenia, „ból fantomowy duszy” – to odzwierciedlenie napisanego. Siedem widm koloru (czerwony, pomarańczowy, żółty, zielony, błękitny, niebieski, fioletowy) łącząc się w jedną całość, tworzą biały. Biała barwa – kolor duchowości. Ten, kto otrzymał w życiu bogate doświadczenie cierpienia, rozpaczy, cierpliwości i pokory, osiąga szczyty duchowej mądrości. Dlatego w poezji Switłany Antonyszyn słowo (kolor) „biały” jest na czołowym miejscu. I używa go poetka na poziomie intuicji. Nie powstrzymałam się i wypisałam poszczególne połączenia tej barwy z innymi słowami, ponieważ uderza wyobraźnię: białe skrzypce, biała muzyka, biało śpiewa, tęcza zbielała, ślad wybielał, biały uśmiech, białe czubki łez, białe drżenie ręki, biały żal, biały cień, biała łza, biała tajemnica, zbielały wiatr, białe szczęście, białe wspomnienie, biały ból, spóźniony, biały krzyk, białe dusze, biała ścieżka, biel bólu, białe dno, głos białych świec, białe nuty… We wspomnianych poezjach niemało jest złotej barwy. Ten kolor – to kolor anielskiego świata. Więc spragnieni wczytujemy się w napisane: złota mereżka, złota marność, złotorożne mity, krople złote, złota samotność, złoty pieniek, złoci się dusza, złoto świata, złoty wiek, złoty kwiat, złota gałąź, bociano-złoty, znów jesień złoci wszystkie ślady, nie schować duszy w pozłocie liter, złocisty pyłek, złoto milczeń, odzłociło się, złote głosy, złota niemota, złote płatki, złote nieśmiertelne królestwo, złocista śliwka, nakrapiany złotem krep, pozłotka, pozłota, złocinka, złote owoce, złocenie, złotko, ludzie złoci, złoty piasek… Najważniejsze symbole w „PierwoŚwiecie” to świeca (34 razy), zwierciadło (23), serce – 52. Dusza poetki ciągnie ku światłu i mimowolnie sama się nim staje, dzieli się SłowoŚwiatłem z całym otaczającym światem. Jej sercu nie jest obojętna przestrzeń, która (nie za progiem) gdzieś się wyłania, a tam, gdzie na życiowej drodze niespodziewanie wyskakuje „kamień rozstajny”. Każdy ma swój, każdy ma swoje „siedem nieprzebytych dróg” i… wybór. A jak wam się podoba to: „serce na siedmiu wiatrach” i „siedem łez”. W tych filozoficznych frazach-obrazach tkwi szczególna tajemnica, bo mowa tu w istocie o siedmiu centrach energetycznych, które posiada każdy człowiek (czakry – sanskryt). Odpowiednio każda łza również ma swoje odcienie i „barwy”. Mogą to być łzy radości i łzy z żalu, rozpaczy, zagubienia, na przykład z powodu utraty małej ojczyzny (pierwsza czakra), z powodu kogoś z bliskich lub krewnych (druga czakra) i tak dalej. Przyznam, moje oczy wyłapują z poetyckich strof najważniejsze dla mnie osobiście: „Jest coś ważniejszego niż śmierć…”, „Otwarły się niebiosa. I półżywym pszczołom/Dusza szuka śladów, które zaprowadzą do domu,/Za nią kroczy chwiejna Ziemia” („Zodiakalne sny”). Być może dlatego, że sama jestem w poszukiwaniu Prawdy. W moim leksykonie nie ma słowa „śmierć”, zamiast tego jest inne – Wielkie Przejście, zmiana jednej formy życia na inną. Na ten temat swego czasu wiele rozmawiałam z (wiecznej pamięci) pisarzem Petrem Soroką. (Wspomniałam Petra Iwanowycza tylko dlatego, że spotkałam w książce kilka dedykacji dla niego). Podczas jednej kontrowersyjnej rozmowy zapytał kiedyś: „Powiedz szczerze, boisz się śmierci?”. Ja zaś, broniąc swojego zdania, odpowiedziałam, że się nie boję, bo za granicą Przejścia na wszystkich czeka inna forma życia-bytowania. Oczywiście, jeśli nie naruszać kosmicznych Praw. Jakie więc było moje zdziwienie, gdy w kolejnym „Dzienniku” przeczytałam (wreszcie!) mniej więcej coś takiego: śmierci nie ma, jest tylko Wielkie Przejście. I za każdym razem, gdy wracałam z kolejnej podróży po Indiach, Petro Iwanowycz zapraszał w gości… O odpowiedzialności przed Rodem za popełnione czyny, o jego świętej pamięci mowa w „Melodii rodu”. Energetycznie silny wiersz. Szczególnie „dotyka” wers „Popiół w kołyskę puka”. Innymi „ustami”, niż utarta tradycja, zwraca się autorka w imieniu wszystkich do Stwórcy: „Boże, wybacz nam, grzesznym:/Wiemy, co czynimy!”. I jako kontynuację tej myśli czytamy w jednym z wierszy („Pokłon”): „Więc nie trzeba iluzji. W scenie sądu ostatecznego/Musimy godnie się trzymać. I zagrać wreszcie siebie”… Dlaczego Bóg posyła na Ziemię poetów? Zwróciłam uwagę na poszczególne utwory, które zaczynają się dość fragmentarycznie, jak gdyby były złożone z osobnych puzzli. I dopiero końcowa „nuta” triumfalnie obwieszcza spójność wiersza. Tak, autorce właściwa jest egzystencjalna leksyka, ponieważ myśli ona kategoriami świata. Poetka nieustannie przejmuje się wiecznymi pytaniami ludzkości, na które uparcie szuka odpowiedzi: przeznaczenie człowieka w świecie, pojmowanie Boga, kwestia życia i śmierci, Wszechświat, planeta… Jak tu nie wspomnieć o twórczości mędrca i filozofa Hryhorija Skoworody, naszych współczesnych Wasyla Stusa oraz Iwana Dracza. Oni również myśleli kategoriami świata. I w tym tkwiła ich szczególna tajemnica. Oto tylko niektóre przykłady zdań-początków w wierszach poetki: „Grad, gradobicie. Gradomor. Gradosztorm. Gradośmierć” („Przy kieliszku deszczu”); „Prosić, żegnać się, wybaczać…” („Idą legiony”); „Przelotne, niedolatania, odlatane, Wszystko minęło… Wszystko mija… Wszystko minie” („Leciała biały ptaszek”); „I zasiane, i rozwiane, i posiane po ściernisku…”, „Jaśminowo. Poziomkowo. Herbaciano. Źródlanie” („Walc nad przepaścią”); „Zawieje. Zawieje śnieżnie. Zasypie./Zapłacze. Zaśpiewa. Ukołysze” („Na dnie filiżanki”); „Zatrzymały się dni. Zatrzymały się dni. Zatrzymały się…” („Pytania do Prawd”); „Spętane. Zauzdonane. Zniewolone” („Małe ballady”); „Trybunowo. Żeliwnie. Gromko” („Serce na siedmiu wiatrach”); „Odboli. Odpłonie. Odczernieje” („Tête-à-tête”). Jeśli chodzi o poezję „Popiół”, to w niektórych miejscach zmusza mnie ona do zastanowienia i spojrzenia na świat innymi oczami – duchowymi. „Błądzi przez sen porzucony naród – / I oddala się zdradzony Mesjasz…/ Im rozeszły się losy i drogi:/ Każdy ma swoją ścieżkę smutku”. Tutaj kryje się pewien sens, wszak Bóg w każdych okolicznościach (a On jest ponad nami) nigdy nigdzie się nie oddala. On nadal KOCHA. To nam się wydaje, że wszystko jest nie tak, ale On jest w sercu każdego człowieka… Gdyby Stwórca nie był dla nas tak Miłosierny, jak jest teraz, to naszej planecie wraz ze wszystkimi nami dawno już przyszedłby koniec. „Straszny potok, kiedy go nie ma…/ I czterdzieści lat. I trzysta… I – nic…/ Błądzi przez sen porzucony tłum:/ Szuka Boga…”. Nie mam żadnego prawa ingerować w poetyckie rozważania autorki (tym bardziej, gdy jest to natchnienie-potok z góry), ale z jakiegoś powodu bardzo chciałam przeczytać kontynuację właśnie tej poezji. Wszak tytuł „Popiół” wywołuje w wyobraźni echo Feniksa… Doczytałam. Przewróciłam ostatnią stronę. I… niespodziewanie na okładce zobaczyłam te wersy: …Kiedy zdradzili wszyscy, Nawet ci, którzy najbardziej boleli, Kiedy kwiaty czerwone Naraz przełączyło na szare, Nie czekaj na usprawiedliwienia, Nie potrzeba zwodniczych słów. Stań na ostrzu miłości – I zostanie oddane nadziei według wiary… Obecnie świat przejmuje się szczepieniami, nie uświadamiając sobie, że NAPRAWDĘ potrzebuje on przede wszystkim innej iniekcji – INIEKCJI MIŁOŚCI… Bo gdyby ona „w porę była wykonywana” przez wszystkie poprzednie wieki, Bogu nie musiałoby posyłać na Ziemię poetów. Trzymałby ich przy Sobie, w Rajskim Ogrodzie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn