Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

Niestrudzony pracoholik literatury

Слово Просвіти, №22 за 2021 рік

Ciężko i boleśnie jest mówić o osobowości tak ogromnej skali w czasie przeszłym… Pisarz, rzadki mistrz w gatunku powieści biograficznej, który pisał tak, jakby był współczesnym i powiernikiem Mychajła Kociubynskiego, Marii Baszkircewej, Todosia Osmaczki… Pamiętnikarz, kronikarz losów pisarskich, który utrwalił w magicznym zwierciadle swojej pamięci i objął w czterech tomach swoich wspomnień całą epokę literacką… Dziennikarz radiowy, autor unikalnych programów literackich, jeden z najbardziej charyzmatycznych głosów starego dobrego Ukraińskiego Radia… Literaturoznawca i krytyk, który był wierny najwyższym kryteriom artystycznym, potrafił wystawić godną ocenę wszystkim naprawdę wartościowym zjawiskom procesu literackiego – a i sam ten proces widział jak na dłoni – i uważał za swój obowiązek wypełnianie „białych plam” w historii literatury ukraińskiej, przywracając do niej niesprawiedliwie niezauważone i zapomniane nazwiska – w szczególności z archipelagu diaspory… Człowiek, który potrafił tworzyć ośrodki życia kulturalnego – żywe ośrodki żywej kultury – i pielęgnować je. Wydawnictwo „Jarosławiw Wał”… Liga Ukraińskich Mecenasów, a pod jej egidą – Międzynarodowy Konkurs Języka Ukraińskiego imienia Petra Jacyka i całe grono nagród literackich, kulturalnych, popularyzujących książki, państwowotwórczych… Wieczory twórcze w Narodowym Muzeum Literatury (i nie tylko), które gromadziły i jednoczyły ukraińską społeczność kulturalną, tworzyły sprzyjające środowisko dla rozwoju kultury… Bibliofil, błyskotliwy intelektualista i złotousty… Niestrudzony pracoholik literatury, który nawet ratunku przed chorobami szukał w nieustannej pracy twórczej… Człowiek wielkiego, szczodrego serca, który nie szczędził wysiłków dla wsparcia kolegów literatów i debiutantów… Dziękuję niezapomnianemu Mychajłowi Fedotowyczowi za światło jego duszy, które dotknęło i mnie, i wielu drogich mi ludzi, za wsparcie i mentorstwo, dziękuję za pielęgnowanie pamięci siódmego neoklasyka – Ihora Kaczurowskiego… Obecnie Requiem Aeternam rozbrzmiewa na niebie i na ziemi, odprowadzając w ostatnią drogę wielkiego orędownika ukraińskiego ducha… Ołena O’Lir. Rycerz. Nie na darmo w niedzielę płakało niebo nad Kijowem – rano przestało bić płomienne serce Mychajła Słaboszpyckiego, dobrze znanego literaturoznawcy i wydawcy, pierwszego dyrektora wykonawczego Ligi Ukraińskich Mecenasów, utalentowanego działacza społecznego. Nie starczy stron, aby wspomnieć napisane przez niego doprawdy brzemienne w skutki dzieła, które wzbogaciły literaturę estetycznie i faktologicznie, jednak takie z nich, jak „Ukrainiec, który odmówił bycia biednym”, „Niezgubiony ukraiński człowiek”, „Pejzaż dla Pomarańczowej rewolucji”, „Wielka wojna 2014” itd. na wieki weszły do złotego funduszu naszej nowej dokumentalistyki, a jego fenomenalne powieści „Maria Baszkircewa”, „Nikifor Drowniak z Krynicy”, „Autoportret artysty w dojrzałości”, „Poeta z piekła”, wyróżniony Nagrodą Szewczenki, jeszcze długo będą poruszać nie tylko krajowego czytelnika. Opuścił więc nas pisarz o niezwykle potężnym zasięgu artystycznym i niezastąpiony kolega, który nigdy nie wahał się podstawić swojego ramienia w trudnej chwili, a także kochający Tata, który wychował utalentowanych, pełnych determinacji synów-sokołów, opiekował się losem twórczym obdarzonej przez Boga dziennikarki-córki… Ostatnie 50 lat – jak na dłoni społeczeństwa. Różnie bywało w tym czasie… Lecz założenie Ligi Ukraińskich Mecenasów, która wniosła odczuwalne ożywienie w nasz rozwój kulturalny, to prawdziwa zasługa zmarłego. Zrealizowano tyle patriotycznych projektów! Nie na darmo kończy się książka odwagi Mychajła Słaboszpyckiego „Wielka wojna 2014”, wydana przez jego własny „Jarosławiw Wał” sześć lat temu, dość znamienną refleksją także na czas obecny: „Wojna trwa… Nowi i nowi ochotnicy zgłaszają się, by iść na front. Oni w większości nie mają wysokiego mniemania o naszej współczesnej władzy. Ale oni – to patrioci. Niejeden z nich myśli (często musiałem to słyszeć): „Rozbijemy wroga, wrócimy do domu, a wtedy zapytamy tutaj wszystkich, począwszy od najwyższych przywódców państwa…” Te wersy podano pogrubioną czcionką. Niemało wspaniałych dzieł ujrzało światło dzienne w wydawnictwie „Jarosławiw Wał”, założonym przez M. F. Słaboszpyckiego. Co więcej, wydawnictwo pomogło odnaleźć się całej kohorcie obiecujących autorów! Jakże nie było się cieszyć! Niewiarygodnie wyczerpany straszną chorobą, do ostatniego dnia trzymał rękę „na pulsie” naszego bytu społecznego, starając się pomóc także wiernej żonie, utalentowanej poetce Switłanie Koronenko w jej desperackiej walce o własne życie. Jednak 75. lato Mychajła Fedotowycza Słaboszpyckiego, który urodził się 28 lipca 1946 roku na słynnej Czerkaszczyźnie, okazało się ostatnim darem pani Losu, chociaż śmiałych planów i zamierzeń literaturoznawca miał jeszcze na niejedną dekadę… Wystarczy przejrzeć jego wielotomowe, zaiste fenomenalne „Zwierciadła…”, aby przekonać się o niewyczerpaności tego talentu! Natomiast „lekcje języka ukraińskiego” imienia legendarnego Kanadyjczyka Petra Jacyka corocznie przypominają zarówno małym, jak i dorosłym Ukraińcom, czyich rodziców jesteśmy dziećmi i co może zrobić każdy pisarz w tym, tak niełatwym czasie, dla swojej rodziny i swojego narodu. Dlatego szczerze współczujmy sobie, czytelnikom i rodzimej literaturze, że nasza szczodra miłość nie daje z jakiegoś powodu kochającym sercom należytej możliwości zatrzymania na tym świecie Rycerzy, którzy pracują i płoną dla wspólnej sprawy. Jednak oni mimo wszystko będą żyć, aby płomiennie trwać w ojczystym słowie i naszej wdzięcznej pamięci… Wiktor Hrabowski. Tom za tomem on „przecierał zwierciadło” czasu, nagle wszystko zmalało i wydało się drobne. W gardle stanęła gula i nie chciała przejść. Czy to pustkę, czy otchłań stworzyła ta wiadomość – to „zmarł” i uświadomienie sobie następnego słowa „nie ma”, a za nim – „i więcej nie będzie”. Przyszłość jest. My będziemy żyć, a Mychajła nie będzie. Trzeba, żeby był! Nie tylko ja czekałem na zapowiedzi od Słaboszpyckiego o następnej powieści Jurija Szczerbaka. Czytaliśmy te komunikaty jak biuletyn lekarski i mieliśmy nadzieję. Po raz kolejny Mychajło znów pokona chorobę… Próbowałem publikować wspomnienia o naszym poznaniu z lat studenckich, o współpracy dziennikarskiej. Mychajło Fedotowycz w tym czasie, tom za tomem, „przecierał zwierciadło” czasu i z niedawnej przeszłości powracali znajomi poeci i prozaicy, tylko już ocenieni według innej, niecodziennej miary, a wymagań Wielkiej Literatury. Moje żartobliwie-ironiczne notatki na Facebooku wydały się niestosowne i zbędne drobiazgi w panoramie tytanicznej pracy Słaboszpyckiego. Chociaż zamierzałem opowiedzieć o jego niektórych historycznych dokonaniach, o których z różnych powodów wspominano w przestrzeni publicznej przez zęby lub przemilczano. Dotyczy to, co najmniej, odkrycia przez Mychajła Słaboszpyckiego kontynentu literatury ukraińskiej w diasporze. Tam pojechało pod koniec lat 80. ubiegłego wieku wielu. Zdobyli środki na wydanie własnego dorobku twórczego. Tylko Słaboszpycki przywrócił Ojczyźnie dziesiątki nazwisk i dzieł, które miałyby pogłębić otchłań wyrytą przez czekistów dla ofiar Rozstrzelanego Odrodzenia. Poeta Osmaczka i inni powrócili z piekła do nowego pokolenia z niedoścignionymi dziełami artystycznymi. Razem z Petrem Jacykiem Mychajło zapoczątkował najwspanialsze w czasach Niepodległości przedsięwzięcie budujące Ukrainę – Międzynarodowy konkurs języka ukraińskiego. O tę ideę i jej urzeczywistnienie Mychajło Fedotowycz musiał walczyć cały czas. I nie tylko z Tabacznykiem. Jak wyczerpywały jego serce owe „Listy otwarte” do możnowładców, wiedzą jego bliscy i najbliżsi przyjaciele. A słowa w obronie Iwana Demianiuka? Już wtedy i Jacyk, i Słaboszpycki przejrzeli esbecki zamiar zrobienia ze wszystkich Ukraińców faszystów, aby wykorzystać to w przyszłej wojnie przeciwko Ukrainie. Rozmawialiśmy o tym nie raz z Mychajłem i wspierałem wszystkie jego poczynania, jak mogłem... Bólowy szok nie minie od razu. Nie jestem pewien, czy i ja uświadomiłem sobie naszą stratę. Ale dalej nam wspólnie, w pojedynkę i jako wspólnota, przyjdzie zachowywać jasną pamięć o Mychajle Słaboszpyckim – wielkim pracowniku i towarzyszu. Wiktor Tiutiun Jedna z kolumn literackiej świątyni Mychajło Słaboszpycki – to jedna z kolumn ukraińskiej literackiej świątyni. Zawsze dziwiłem się jego niesamowitej pracowitości, jego mądremu zagłębieniu w literaturoznawczy proces. Nisko chylę głowę przed jego ukraińskim duchem, przed jego udziałem w utwierdzaniu ukraińskiej niepodległości. Nigdy nie zapomnę naszych spotkań, podczas jednego z których on po twórczej delegacji do Estonii wyrecytował z pamięci mój wiersz „Okno, otwarte na Tallinn...”. A jeszcze z wdzięcznością będę pamiętał, jak on kiedyś po przyjacielsku i profesjonalnie swoim artykułem w „Literackiej Ukrainie” obronił jedną z moich książek przed nieuzasadnioną krytyką. Ziemia piórem tobie, przyjacielu Mychajle. Jedyne pociesza, że jesteś potrzebny Bogu... Anatolij Kyczynski Mychajłowi Lustra... Lustra... I żywotów niepohamowane gamy... Skądś słychać organów ten niebiański wokal. A mgły takie, jakby cała siwizna amalgamatu. Nawet księżyc zszedł, jak do smutków rozbity kieliszek. Ta wyszczerbiona kruszyna i szczerbata, jak świat, niezapominalność. I łza, niepodobna do tysięcy niewybrzmiałych łez... Piją za ciebie ten ból i chłodną twoją nieobecność Za twoje niebycie, jakby pierwszy z bytem kompromis. Te kruche świece z odwiecznego wosku iluzji, Tych smutków czemuś wyżej losu nalanych sto gram, Takie lato wokół, takie trawy w życiowym ługu... Lustra... Lustra... Pustoszeje w obwodach ram... Bohdan Tomenczuk Kronikarz epoki On dużo i hojnie pracował. Z własnego zamysłu i na zamówienie redaktorów. W gazetach i czasopismach, jakby potwierdzając swój aforyzm, wyrażony we własnej książce: „Talent – duchowy kapitał narodu”. Umiał określić rolę pisarza w procesie literackim. I dostrzec, że procesy społeczne w życiu ogólnym, które określał, jako nie „tylko to, co się z nami dzieje, ale i to, co my myślimy o nim”. Do książki „Przecieranie lustra” (2017), która ma podtytuł „O czasie i o ludziach”, M. Słaboszpycki dał szczere rozszyfrowanie: „To, czego nie przeczytacie w historii literatury”. Bo, właściwie, pisał nie o historii literatury, a o życiu, skomplikowanym i nie zawsze przewidywalnym. Jest w jego wspomnianej książce rozdział „Nie nakręcony film”. To, jak rezerwa dla opowieści o tym, co było i jeszcze by miało być... Lecz dzisiaj musimy prosić Boga o siły, by przetrwać ciężki żal, który zachmurzył całą naszą ukraińską literaturę. Łarysa Kopań Pierogi z wiśniami, Maria Baszkircewa, Nikifor Drowniak z Krynicy Czerwiec 1986 roku, niedziela. Ciepły, słoneczny dzień. Przypominam sobie teraz, jakby Słońce wtedy było najjaśniejsze ze wszystkich Słońc. Chreszczatykiem spieszę na Wielką Żytomierską, zaproszona na obiad do wspaniałej rodziny Sofii Majdańskiej. Wiem, że tam będą jej przyjaciele-pisarze, ale kto dokładnie – nie powiadomili. Ale dokładnie wiem, że tym razem Sofia zaprosiła na pierogi z wiśniami i, oczywiście, będzie kawa z niezapomnianym wiedeńskim tortem, który zawsze piekła dla gości mama Sofii – Maria Mykołajiwna. Spóźniam się, bo wysokie obcasy spowalniają mój chód wysokimi długimi schodami aż na trzecie piętro. Przyszłam, odetchnęłam, dzwonek do drzwi... Otwiera uśmiechnięta Maria Mykołajiwna, przejęta, bo pierogi już na stole. Słyszę męskie głosy i przyjemny śmiech Sofijki. Wchodzę do pokoju i widzę mężczyznę w czarnej koszuli, stylowo ubranego, w rękach trzymał książkę i coś bardzo emocjonalnie opowiadał Sofii. Obok milcząco siedział jeszcze jeden mężczyzna, pamiętam – w okularach, koszula w krateczkę. Sofia przedstawiła swoich przyjaciół-pisarzy – to był Mychajło Słaboszpycki i Anatolij Skrypnyk. Właśnie w tym czasie wyszło pierwsze wydanie książki Słaboszpyckiego o Marii Baszkircewej. Mychajło z zachwytem opowiadał o artystce, czytał fragmenty z książki, Sofia towarzyszyła ciekawym opowieściom grą na skrzypcach. Maria Mykołajiwna zawsze aktywnie włączała się do dyskusji o książce. Było bardzo wzruszająco i niezapomniano. Właśnie wtedy otrzymałam książkę z autografem od autora, którą mam w swojej bibliotece. Jakoś w pauzie zwróciłam się do Mychajła i powiedziałam, że moje życie mija w środowisku Łemków, dlatego proponuję mu temat dla następnej książki o genialnym łemkowskim malarzu Nikiforze Drowniaku i obiecuję dostarczyć materiały, które mam. Mychajło zareagował od razu, chociaż zauważył, że o Łemkach słyszał, ale głębiej nie studiował tego tematu, ponieważ on jest z Czerkaszczyzny. Jednak, jeśli ja mu przyniosę materiały, on obiecuje pomyśleć i wtedy powie. Tak rozpoczęła się nasza twórcza znajomość. Z czasem materiały, które były w moim domowym archiwum, przywoziłam Mychajłowi do Irpienia. Czas płynął... Mychajło pisał. Pojawiła się książka „Nikifor Drowniak z Krynicy”. Rzeczywiście, Życie – to spotkania z ludźmi. Nasze spotkanie było też konieczne. Niech za granicą Wieczności tobie zawsze świeci Słońce, przyjacielu Mychajle! Olha Bencz

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn