Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Zachować to, co jeszcze mamy — tam, gdzie powinno być. Festiwal „Przeładowanie” w Czernihowie jako namysł nad dziedzictwem monumentalnym

Слово Просвіти, №22 за 2021 рік

Inesa ATAMANCZUK, zdjęcia autorki oraz Romana ZAKREWSKIEGO. Jeden z kierunków źródłoznawstwa – odtwarzanie historycznych okoliczności wydarzeń – stał się naturalną kontynuacją spotkań podczas trzydniowego festiwalu sztuki monumentalnej „Przeładowanie” w Czernihowie. Przedmiotem dyskusji były dzieła sztuki monumentalnej, które wymagają badań i ratunku, więc temat wywołał żywą wymianę myśli. Jasnym punktem festiwalu stało się spotkanie z artystką i jej dziełem – do Czernihowskiego Muzeum Sztuki imienia Hryhorija Hałahana przyjechała zasłużona artystka Ukrainy Hałyna Sewruk, aby zobaczyć uratowane przez entuzjastów jej ceramiczne panneau „Dawny Czernihów”. Rzadki szczęśliwy przypadek na tle wielu strat dziedzictwa monumentalnego był emocjonalną kulminacją festiwalu. A sama pani Hałyna – to uosobienie historii artystycznej Ukrainy, świadek i uczestniczka pełnych nadziei oraz bolesnych wydarzeń lat sześćdziesiątych. Mimo to pozostaje szczerą, wrażliwą osobą z subtelnym poczuciem humoru. W uroczystej chwili, gdy salę ekspozycyjną wypełniły oklaski po zaprezentowaniu odnowionego panneau, założycielka festiwalu „Przeładowanie” Ołena Zahrebina zwróciła się do obecnych: – Teraz krótko opowiem historię pojawienia się tutaj tego panneau… Pani Hałyna Sewruk zareagowała natychmiast, z uśmiechem: – Proszę opowiedzieć, proszę opowiedzieć, bo to dla mnie bardzo interesujące… – i nie jest to ironia… To smutek, z jakim artystka wspominała swoje utracone prace. Opowiada Ołena Zahrebina: – Dzięki podpowiedzi Jewheniji Molar, która kiedyś zapytała mnie: „Ołeno, jak tam u was sprawy z hotelem „Hradecki”?.. Czy zachowały się dzieła Hałyny Sewruk?” – dowiedzieliśmy się: panneau wisi w hotelu, ale nie wiadomo, czy zostanie po remoncie. Na szczęście właściciel hotelu zgodził się je oddać, a nasz zespół w ciągu jednego dnia ostrożnie zdjął panneau, numerując wszystkie detale, i przewiózł do muzeum. Hałyna Sylwestriwna konsultowała nas telefonicznie. Przemyśleliśmy, w jaki sposób panneau zostanie zamontowane w nowym miejscu, w Muzeum Sztuki imienia Hałahana. I zrobiliśmy to! Jestem wdzięczna wszystkim, którzy pomagali przy montażu i którzy wspierają naszą społeczność: Dmytrowi Siliczowi, Romanowi Tkaczowi, Romanowi Zakrewskiemu, Dmytrowi Falczewskiemu, Ołeksijowi Sikunowi, Romanowi Tkaczowowi – każdemu uczestnikowi naszego zespołu. Niech panneau zawsze będzie tutaj i niech nigdy nic mu się nie stanie… Hałyna Sewruk: – Bardzo dziękuję. Bo trzeba zrozumieć, że w Czernihowie pozwolono mi coś zrealizować – a w Kijowie w tamtych czasach nie pozwalano pracować i straty są tam chyba największe… Jesteście uprzejmi i przychylni historii, naszej kulturze – takich ludzi nie ma zbyt wielu. – Tych ludzi jest wielu – odpowiadają z sali. – Może przesadzam… Może niedowidzę… (Oklaski, znowu oklaski, chciało się objąć panią Hałynę – taka jest miła i dowcipna, – aut.) Niech ludzi przybywa, niech poprawia się stosunek do naszej starożytności, dziedzictwa… A dziedzictwo mamy wspaniałe. Takiego dziedzictwa nie ma nigdzie. Ono jest tylko na Ukrainie – we Lwowie, Łucku, … jest jeszcze wiele miejsc na Ukrainie, gdzie można wspierać, rozwijać, uzupełniać i tworzyć nowe, wspaniałe arcydzieła. „Już się zaczęła, chyba, przyszłość. To, być może, już się zaczęło…” (Lina Kostenko). Po tym spotkaniu, po wielopłaszczyznowych wydarzeniach trzydniowego festiwalu – od prezentacji znalezisk, książek, projektów, dyskusji o doświadczeniach renowacji po warsztaty dla dzieci i wykwintny program koncertowy – minął czas, który poświęcono na ułożenie całościowej mozaiki festiwalu „Przeładowanie”. Swoistego obrazu świata, w którym – według słów historyka Leonida Maruszczaka (inicjatywa DE NE DE), „sztuka monumentalna jest cenna w tym miejscu, dla którego została stworzona, i jest przystosowana do tego miejsca, dla którego powstała…” Więc kiedy mamy wyrwy w pamięci w tym miejscu, gdzie kiedyś było dzieło sztuki monumentalnej – trzeba je wypełniać. Wiedzą – o źródłach i idei dzieła. Zrozumieniem historycznego otoczenia czasów jego powstania. Może to pozwoli zachować to, co jeszcze mamy, właśnie tam, gdzie powinno być? Do Czernihowa przyjechaliśmy we troje – wnuczka artysty-bojczukisty Ołena Dowżenko, artysta-monumentalista Andrij Sokolenko oraz dziennikarka Inesa Atamanczuk. Mając już doświadczenie w badaniu dziedzictwa monumentalnego, stopniowo tworzyliśmy mosty między tym, co zobaczyliśmy, a własnym doświadczeniem – ze zrozumieniem znaczenia wydarzeń w Czernihowie. Na festiwalu uczczono pamięć Iwana-Wałentyna Zadorożnego – w tym roku obchodzimy 100. rocznicę jego urodzin. Przyjechał syn Bohdan, odbył się pokaz filmu i prezentacja projektu „Krynycia” (Studnia). W ekspozycji wystawy sztuki monumentalnej, w muzeum sztuki, obok panneau „Dawny Czernihów” – dzieła Iwana Zadorożnego, na granicy sztuki świeckiej i ikonopisania… W muzeum pamięci Mychajła Kociubynskiego – jego majestatyczna kolumna „Krynycia”, kronika utworów pisarza, chyba najlepszy przykład obrazowego nauczania literatury. (Kolorowanka dla dzieci z rozkładówką „Krynyci” – wspaniały pomysł na zachęcenie dzieciaków). My zaś, goście z Zaporoża, znamy Zadorożnego jako uczestnika pierwszej wystawy monumentalnej w 1969 roku, gdzie po raz pierwszy wspomniano artystów szkoły Mychajła Bojczuka. W rodzinie zaporoskiego artysty Hryhorija Sokolenki zachowały się zapiski dotyczące wydarzeń z 1969 roku. „Główna idea wystawy polegała na tym, aby znaleźć drogi połączenia wszystkich rodzajów sztuk – w architekturze. Niestety, nie wszyscy zrozumieli, a ci, którzy zrozumieli, robili wszystko, aby taka wystawa się nie odbyła…” Oto jeszcze niektóre zapiski: „Rozwinięty, szczegółowy scenariusz (wystawy, – aut.): Zadorożny I. W., Sokolenko H. O., Łytowczenko I. S., Łewycka I. H.” – to nasz związek między Zaporożem, Kijowem, Czernihowem, ogólne tło życia, pamięci, wspomnień, odwagi artysty bycia sobą w każdych czasach, mimo wszelkich prób. Pierwszy dyrektor naszego muzeum sztuki Hryhorij Sokolenko, rozumiejąc znaczenie takiego zjawiska, jak szkoła Mychajła Bojczuka, w latach 70.-80. znalazł sposób, by zebrać do zaporoskiej kolekcji dzieła bojczukistów. Wartość momentu polegała na tym, że w tamtym czasie żyli jeszcze uczniowie Mychajła Bojczuka: Kyryło Hwozdyk, Onufrij Bizjukow w Kijowie, w Moskwie – Serhij Kołos, Antonina Iwanowa, Oksana Pawłenko; Ochrim Krawczenko – we Lwowie. Jeździli do nich nasi muzealnicy, rozmawiali, szukali możliwości pokazania zachowanych prac, czasem w rozmowach przełamując strach przed tym, co przeżyli (Kyryło Hwozdyk i Ochrim Krawczenko wrócili z zesłania, a dla moskiewskiej grupy bojczukistów tylko wyjazd z Ukrainy stał się ratunkiem). „…Przez moje ręce przeszły niemal wszystkie negatywy, niestety zniszczonych fresków, wykonanych w latach 20. XX wieku w Ukrainie pod kierownictwem M. L. Bojczuka. Teraz stało się dla mnie jasne, gdzie urwała się nić, która łączyła wiodące doświadczenia szkół artystycznych. Bojczukiści chłonęli kulturę światową” – pisał Hryhorij Sokolenko. Jako namacalny przykład – prace bojczukisty Hryhorija Dowżenki w Nowej Kachowce. Miasto-skansen na malowniczym brzegu Dniepru ma swoje unikalne oblicze dzięki dwóm Dowżenkom – Ołeksandrowi Petrowyczowi oraz Hryhorijowi Oksentijowyczowi. Imię tego ostatniego powróciło do historii niedawno. A wcześniej ulicami, obsadzonymi morelami i czereśniami, kilka pokoleń nowokachowskich dzieci chodziło do szkół, dekorowanych jego ornamentami – kwiatami, owocami, ptakami – obok równie pięknych budynków. Nie znając imienia autora. Nic dziwnego – bojczukista, za plecami – praca razem z towarzyszami i nauczycielem Selianskim nad oprawą artystyczną sanatorium (zniszczone bezlitośnie, już nawet nie ma o nim wzmianki w miejscowości pod Odessą)… Po rozgromieniu szkoły Bojczuka, wymuszonym wyjeździe z Kijowa, na początku lat 50. Hryhorij Dowżenko tworzy miasto Nowa Kachowka, które teraz, jak magnes, przyciąga turystów, naukowców, historyków. Lecz nie byłoby takiego ruchu, gdyby nie entuzjazm Tetiany Jewsiejewej, nowokachowskich wolontariuszy, którzy badają, systematyzują, odnawiają ornamenty, stworzone według szkiców Dowżenki, zgodnie z jego autorską technologią (żaden rysunek się nie powtarza, zdobienia posiada cała historyczna zabudowa miasta). Odnowienie jest profesjonalne, bo nowokachowskie centrum ochrony dziedzictwa (kieruje nim Tetiana) nie idzie na kompromisy w takiej sprawie, jak… ochrona dziedzictwa. Obok pracy praktycznej, trwa praca na poziomie wystaw, wykładów, studiowania wspomnień, zachowanych dokumentów. Tamże, w nowokachowskim Pałacu Kultury – cudem niezniszczony podczas niedawnej walki z dziełami sztuki – witraż Ołeksandra Myzina, bojczukisty – aby go zachować, zwracano się do autorytatywnych stołecznych ekspertów… Zatem właśnie trójkąt Nowa Kachowka – Zaporoże – Kijów doprowadził nas do udziału w czernihowskim festiwalu „Przeładowanie”. Cóż, czujemy się bardziej wytrwali, bardziej konsekwentni w tej konfiguracji ludzi o podobnych poglądach. Mamy jeszcze kilka ważnych powiązań. Dzięki wytrwałej pracy krajoznawczej dziennikarza Wołodymyra Fryźki wiemy, że „Zaporoski Szewczenko zdobi teatr w mieście ze staroruską architekturą”. Czytamy materiał, którym chętnie dzielimy się z czernihowskimi historykami: „W przebogatym dorobku twórczym rzeźbiarza Mychajła Chudasa, który stworzył słynną fontannę w skwerze Pionierów, jest kilka postaci Tarasa Szewczenki. Jedna z nich góruje na budynku teatru, lecz nie zaporoskiego…”. A Czernihowskiego Obwodowego Akademickiego Ukraińskiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego im. T. H. Szewczenki! W Zaporożu, na frontonie teatru imienia W. Mahara również mamy płaskorzeźbę autorstwa Mychajła Chudasa, lecz – bez Szewczenki. Powinien stać naprzeciwko naszego teatru... Czekamy. Andrij Sokolenko, szykując się na festiwal „Przeładowanie”, znalazł w rodzinnym archiwum szkice ojca, Hryhorija Sokolenki – widoki Czernihowa i Sedniowa z lat 60. Przekazał je w darze Czernihowskiemu Muzeum Sztuki.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn