Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Rozważania przy płótnach przyjaciela

Слово Просвіти, №22 за 2021 рік

Wasyl HERASYM’JUK Przeglądanie obrazów na monitorze komputera to zajęcie, rzecz jasna, niewdzięczne. Ale ma swoje momenty. Kiedy na wystawie malarza lub w jego pracowni skupiasz się na jakimś upatrzonym płótnie, a później na innym, to, jak to mówią, przebywasz w bezpośrednim kontakcie z artystą, z jego zamysłem i jego umiejętnościami. A tutaj – przed oczami kalejdoskop. Co prawda, możesz zatrzymać się, gdzie zapragniesz, powiększając potrzebne dzieło do możliwych granic – kontakt może nie taki, jak w pierwszym przypadku, ale jednak wyjdzie. Jednak złapałem się na myśli, że przy monitorze zatrzymujesz się rzadko (choć mimo woli wyróżniasz te płótna, które widzieć zdarzyło się „na żywo”), a wciąż na nowo „przeganiasz” przed oczami wspomniany kalejdoskop. Doskonale rozumiesz, że wszystkiego nie ogarniesz, ale w przypadku, gdy autor kończy pół wieku, potrzebne pragnienie jednak się pojawia. Zatem przeglądam prace Prokopa Kolisnyka. Jak mówiłem, wiele rozpoznaję – już widziałem, ale ten „komputerowy zespół” na swój sposób poraża. Ale o tym później. Najpierw ni stąd, ni zowąd przypomina się kilka strof z wiersza pewnego poety, którego tłumaczyłem w młodości. Ściślej, zbyt odszedłem od oryginału i wyszło nie tłumaczenie, a parafraza. Tam mowa była właśnie o artyście. Artyści tamtych czasów, kiedy żyliśmy w najstraszniejszej, jaka tylko bywa, imperium, „imperium zła”, imperium „wojującego ateizmu”, ale to nie oznacza, że w tym imperium nie rodzili się poeci i artyści, a niektórzy z nich byli maksymalistami, jak Stus czy Załywacha; byli i inni. Byli wszelacy, i nie tylko na Ukrainie, ale i w Gruzji czy na Łotwie, w Mołdawii czy Rosji. Przypomniałem sobie, oglądając „kalejdoskop” Kolisnyka, kilka strof. Inne zapomniałem, zapomniałem, gdzie tłumaczenie/parafraza zostało wtedy w całości wydrukowane. Gdyby nie Prokop, w ogóle wszystko to na zawsze bym zapomniał. A tutaj… Oto te wersy: Ręce i czoło. Muł dwóch jasnych plam – i wzrok się gubi. I wzrok – wątpliwość. Lecz za chwilę, przebiwszy mroku myśl, rozbłyska i patrzy z bliska. I patrzy! I taka w nim pełnia kunsztu, nagość nie martwa, że czujesz nerwem, każdym nerwem ruch płótna. Żywego płótna. A dalej już – jak los. Jest jak jest. Jedyny korytarz, jedna droga do wrót Dachau, do tronu Boga, do wernisażu. Każdemu swoje. Byłem wtedy całkiem młody i ta „jedna droga” nijak nie mieściła się w mojej głowie. Choć żyłem, jak wszyscy, w imperium i już dobrze znałem jego prawa. A teraz, po 30 latach, kiedy imperium upadło i żyjemy w takiej czy innej, ale samodzielnej Ukrainie, ja, oglądając dzieła różnych poszukiwań i wcieleń, z którymi mój dawny przyjaciel podszedł do swojego pięćdziesięciolecia, również pojąłem, że ta „jedyna droga”, zapisana w czasach sowieckiego imperium, nabrała wyraźnych kształtów. Ona rzeczywiście jest jedna. Tylko że obóz koncentracyjny mógł być rodzimy. On takim, w końcu, i był. Prokopa zawsze zdradzała, ściślej, jakby zdradzał, jakiś metafizyczny niepokój. Ani razu nie przypominam go sobie uspokojonym. Chyba że na płótnie. Bardzo rzadko. Kiedy mowa o dzieciństwie. Czyli o Potaszni. Dzieło nazywa się „Łaska nad Potasznią”. Niech to będzie jedyne jego dzieło, które wymienię w tym krótkim słowie. Początkowo przed monitorem notowałem na papierze nazwy wielu płócien, ale potem z jakiegoś powodu przestałem. Mimo woli zacząłem stosować do tego, co zobaczyłem, muzyczną zasadę podejścia. Dla przykładu – motywy. Nijak nie ominąć, a zawsze zaczynać od motywów religijnych. Powiedzieć, że Prokop jest religijnym artystą – to w jego przypadku powiedzieć głupstwo. Religijny – to o tym, który nagle pojął, że oprócz jednowymiarowego postrzegania świata istnieje (jak by nie patrzeć!) jeszcze coś. A Kolisnyk z tym „jeszcze czymś” się urodził. On jest chrześcijańskim artystą. Kiedy pisałem o metafizycznym niepokoju, miałem na myśli ten stan duszy, w którym przebywa artysta przed wyborem. Chrześcijaństwo, jak wiadomo, daje wybór, możliwość wyboru. Nawet w sowieckim imperium, nawet na tej „jedynej drodze”. Nawet wtedy, kiedy nagle staje się absolutnie jasne, że żadnego wyboru nie ma. Żadnego. Właśnie wtedy jest wybór wybrać wolę Bożą albo wolę diabła. To albo tamto. Wybór artysty jest utrwalony na płótnie. Prokop Kolisnyk jest daleki od ikonografii. On po prostu dokonał swojego wyboru. Dlatego na płótnach z chrześcijańskimi motywami jest oświecony. Przecież powiedziałem – wybór został dokonany. Ale, w końcu, to widać każdemu. Nasze pokolenie formowało się w czasie szybkiego wymierania genseków. Tragedia na tyle przekształcała się w farsę – wprost na oczach – że już, zdaje się, nikt nie wierzył w realność obozu koncentracyjnego. Manekinami wydawali się wszyscy ci Czernienkowie i Andropowie. Ale dla artysty historia nie zaczyna się od 1991 roku czy trochę wcześniej, powiedzmy, od początku „pieriestrojki”. Motywy społeczne (ze wszystkimi rewolucjami i innymi kataklizmami) mogą być na peryferiach świadomości malarza. Motywy społeczne Prokopa Kolisnyka, jak w węźle, związane są w tej samej Potaszni, gdzie można zebrać przyjaciół na plener, bo tam, w Potaszni, mimo wszystko zstępowała łaska, a to znaczy, że jest od czego „tańczyć”, czyli zaczynać, czyli nie tracić ludzkiej godności. A co przeciwstawić? Temu nieskończonemu, bezgranicznemu i niepojętemu łotrostwu rodaków, którzy wyrwawszy się z tysiącletniego niewolnictwa, do niczego innego nie mają żadnego skłonności. Jeśli nie w Potaszni, to czyż w Kijowie – w mieście morderców z minimum księgarń i sal wystawowych oraz maksimum zagranicznych samochodów i automatów do gier spotykać artyście południe wieku? Albo w Czerniowcach czy Winnicy – również w miastach morderców i przeważająca ich większość – przedstawiciele naszego pokolenia, ale ich doświadczenie nie jest mi potrzebne, bo wywołuje jedynie wstręt. A bez doświadczenia Prokopa Kolisnyka artyści naszego pokolenia już się nie obejdą, bo to – doświadczenie niestrudzonego poszukiwacza, gdzie poszukiwanie jest nieodłączne od najbardziej bezpośredniej emocji, gdzie brak małpowania zachodnich wzorców, a stale obecny jest przełom do osobistego języka narodowego, obecna jest wola stylu, i problem nawet takiej, jaką obecnie mamy, Ukrainy, jest przede wszystkim problemem stylu. O ciągłym niepokoju już mówiłem. Ale warto powtórzyć – powtarzam. A nad Potasznią zstępowała łaska. I ona będzie realna, jak ojciec i matka, choć słowo „realna” do niej nie pasuje, jak nie pasuje do niej żadne płótno i żadna barwa. Nie pasuje nawet tak nasycona i życiodajna kolorystyka Prokopa Kolisnyka. Nic nie pasuje. Tylko pokora. I wierność swojej drodze. Jedynej. Do wernisażu. Do tronu Boga. Do wrót… *** Prokip Kolisnyk jest bez wątpienia jednym z najbliższych mi artystów mojego pokolenia. To pokolenie można nazywać osiemdziesiątnikami (tak nazywa się przeważnie poetów, którzy debiutowali na początku lat 80.), ale jakoś tak wychodzi, że już na „etapie średnim” – właśnie na tym odcinku pokolenie jakby „zwija się”, poczucie grupy, warstwy gdzieś niezauważalnie wywietrzewa i zostaje tylko kilka osobowości – czasem zbyt wiele palców jednej ręki, by je policzyć. I to nie tylko poeci (tutaj – debiutanci lat 80.) – to „reprezentacja”. Taką drogę „z sukcesem” przeszło i moje pokolenie. Czyż nie? I teraz – właśnie tak, jak pisałem do Prokipa na jego 50-lecie: A dalej już – jak los. Jest jak jest. Ten jubileusz wielu nazywa „Rubikonem”. Może i prawda. Bo – PO nie zawsze znaczy DALEJ. Tylko nielicznym udaje się nie obniżyć „temperatury” poszukiwań. Jak, dla przykładu, udawało się (jak by się do niego nie odnosić) temu samemu Dali (wybaczcie za nieskomplikowaną grę słów – sprawa w czym innym – w wierze w gwiazdę swoją – jeszcze raz wybaczcie za zużytą metaforę – sprawa nie w metaforze, a w gwieździe – bez niej – w żadnym wypadku). Czy jesteś malarzem. Czy poetą. Czy muzykiem. Czy optymistycznym pesymistą. Czy pesymistycznym optymistą. Czy syropowatym patriotą. Czy patriotą, który preferuje napoje mocniejsze. Czy tym, któremu nieznany jest chmiel patriotyzmu, jeśli nie wcielono go w taką formę, która zabiera życie autorowi i dodaje nam... Dlaczego tak długi szereg? A dlatego, że wszystko to (i jeszcze wiele, o czym od razu się nie powie) jest u Prokipa Kolisnyka. Jest w nadmiarze. Jest dlatego, że ze względu na swój kod genetyczny nie jest on w stanie dawkować. Swoją drogą, przekonałem się o tym dopiero wtedy, gdy Prokip znalazł się już za Rubikonem. Kiedy nie widać już było stada. Nie tak. Nie słychać w powietrzu nawet szelestu skrzydeł. Czyli i stada już nie ma... A jaki był lot! W tym miejscu potrzeba trochę „szczegółów”. Po 50-tce u malarza uformował się cykl autoportretów. Zaczął go wcześniej, ale główne dzieła „zdarzyły się” nie tak dawno. Za kanwę wzięto realne (rzadkie – z głębokimi prześwitami) indyjskie płótno. Wyścielono nim kawałek ziemi z rodzinnej Potaszni i już od dołu – spod roli i kłosów

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn