W 25. roku istnienia Konstytucji niepodległej Ukrainy Ukraińcy żądają “Ręce precz od Ustawy o języku!” Zdjęcie Heorhija Łukjanczuka NEOKOLONIALNY JĘZYKOWY ZE-MODEL
Tłumaczenie maszynowe
Przemysław MARKIEWICZ, Polska Ja „w Ukrainie” niczego nie chcę. Mieszkam w Polsce, mieszkać w Ukrainie na razie nie mam zamiaru, mam polskie obywatelstwo, wybierać wam nikogo nie będę, żadnej działalności politycznej podejmować nie będę. Jeśli czegoś chcę, to mogę chcieć dla Ukrainy, ale o tym – później. Wszystko, co piszę o Ukrainie, Ukraińcach, ukraińskich obywatelach narodowości rosyjskiej – to opinia, poglądy Polaka. Polskiego obywatela. W moich żyłach nie płynie ani kropla ukraińskiej krwi, język ukraiński jest dla mnie obcy, Ukraina – kraj sąsiedni, ukraińska sztuka – zagraniczna. Wszystko, co mówię i piszę – to poglądy Polaka i polski punkt widzenia. Komu nie są interesujące moje rozważania – nie czytajcie. Ale nie wmawiajcie mi, że prowadzę jakąś działalność w Ukrainie, że jestem kremlowskim agentem itp. Dla mnie – Polaka, wszystko, co rosyjskie – jest obce, a Rosja (imperium zła) – odwieczny wróg. Tak samo, jak i Niemcy oraz wszystko, co niemieckie, chociaż do nich odnoszę się spokojniej, bo trudno teraz przypisywać Niemcom imperializm czy kłamliwość w kwestiach historycznych. Współczesne Niemcy i współczesna Rosja – to dwa przeciwstawne światy. Alergicznie reaguję na język rosyjski, on mnie drażni. Nie mam ochoty go słuchać. Bardzo żałuję, że moje pragnienia się nie spełnią. Uczyłem się rosyjskiego od piątej klasy szkoły podstawowej do czwartego roku studiów (12 lat), opanowałem nie gorzej niż ukraiński, ale żadnej rosyjskiej książki nie przeczytałem, rosyjskiego kina nie oglądam, ono mnie odpycha. Przez 30 lat moich związków z „rosyjskim” zrobiłem kilka wyjątków: chodziłem na spektakle Czajkowskiego i raz poszedłem we Lwowie na „Rewizora” Gogola po ukraińsku, bo chciało się pójść do „Zańkowieckiej”, a niczego innego nie było. Po rosyjsku rozmawiam z tymi obcokrajowcami (Ormianie, Kazachowie, Gruzini), którym chcę pomóc, a w innym języku nie wychodzi. Tak (w większym lub mniejszym stopniu) odnosi się do Rosji i Rosjan 85% Polaków. Jednym słowem, wyrażam swoją polską opinię i mam do tego prawo. Jeśli piszę o Rosjanach (rosyjskojęzycznych obywatelach Ukrainy), to wiem, co piszę, i nie przekonujcie mnie, że to Ukraińcy. Znam Rosjan, znam Ukraińców i wiem, co to jest naród. W odróżnieniu od większości z was, regularnie jeździłem do Rosji od 1994 roku do 2013, bywało, że dwa razy w miesiącu. Byłem tam wszędzie, nie byłem tylko „na Dalekim Wschodzie” i w Nowosybirsku. Moskwa, Petersburg (w którym byłem z 30 razy), Niżny Nowogród, Samara, Rostów nad Donem, Jekaterynburg, Tuła, Kaługa, Orioł, Wielki Nowogród, Kazań, Wołgograd, Woroneż, Togliatti, Kaliningrad, Kursk, Biełgorod, Stawropol – byłem tam. Czasami po kilka razy. To dzięki swoim wyjazdom do Rosji zmieniłem się z rusofila w zażartego rusofoba. Rosja – to po prostu inny kraj niż jakikolwiek europejski… takie eufemistyczne podsumowanie można zrobić. A mieszkańcy Rosji? To ludzie, którzy nie są zdolni żyć poza swoim społeczeństwem. Rosjanie (większość) – ludzie szowinistyczni, agresywni, wulgarni. Odnosi się wrażenie, że alkoholizm i bezprawie – to elementy ich kultury narodowej. Tam nie ma zasad. Awantury, krzyki, przekleństwa – na każdym kroku. Do końca życia nie zapomnę jednego pijanego w sztok faceta, którego przywiózł do hotelu taksówkarz, ledwo wywlókł z salonu, to było o 16.00, w czwartek, w Rostowie nad Donem. Pijak (którego podtrzymywał kierowca) wyciągnął członka i po prostu wysikał się na schody wejściowe. Nie przeszkadzało mu, że na dziedzińcu hotelu było z 20 osób. Mnie tylko raz okradziono w całym moim życiu. W Rosji. Dwa razy mnie pobito. Raz w Rosji, raz w Hiszpanii. Stosunek Rosjan do Polaków – jest okropny, wynika z ich szowinizmu. Czy miałem więc zachwycać się Putinem i jednocześnie cieszyć, że Kaczyński zginął w katastrofie lotniczej? W Rosji wiecznie czułem niepokój i zagrożenie, Rosja tak mnie męczyła, że marzyłem tylko, żeby wsiąść do samolotu i opuścić tę przestrzeń. Do tej pory, kiedy pomyślę o bandytyzmie i łapówkarstwie policji oraz innych urzędników, to przechodzi mnie chłód. Zmieniłem pracę i zawód, żeby tam nigdy już nie jeździć. Zauważycie mi, że nie znam Rosjan i nie umiem ich odróżnić od Ukraińców? W Ukrainie byłem mnóstwo razy, nie zliczę. Od Zakarpacia do Doniecka, od obwodu sumskiego do Odessy. Nie odwiedziłem tylko kilku obwodów. Zawsze w Ukrainie było mi dobrze, nie czułem nigdy niepokoju i zagrożenia. I lubiłem wracać. I dalej chce się do was jeździć. Chociaż nie za Zbrucz, bo za Zbruczem panuje i czyha na mnie wrogi i wstrętny mi „ruski mir”. Mam w Ukrainie przyjaciół. Takich ludzi, dzięki którym nauczyłem się języka ukraińskiego. Uwielbiam ukraińską sztukę, w szczególności literaturę, ale też muzykę i malarstwo. Przeczytałem większość utworów Iwana Franki, Iwana Neczuja-Łewyckiego, Marko Wowczok, Wołodymyra Wynnyczenki, Mychajła Kociubynskiego, Liny Kostenko, Olesia Uljanenki, Niny Fiałko, Wołodymyra Łysa, Serhija Żadana, Oksany Zabużko, Jurija Wynnyczuka, Jurija Andruchowycza, Lubka Deresza, Sofii Andruchowycz. Kiedy jestem w Ukrainie – mogę nie wychodzić z teatru. Kiedy uczyłem się w Łucku, to przyjeżdżałem na sesje. Chodziłem do teatru codziennie. Uwielbiam chodzić do muzeów. Byłem we wszystkich, związanych z Franką. Utwory Franki tłumaczę na język polski. Zachwyca mnie ukraiński folklor. Z Ukraińcami miło mi spędzać czas. Ukraińcy w większości to ludzie spokojni, łagodni (dla życia w Polsce – zbyt łagodni), cierpliwi, dobrzy. Większość Ukraińców – pozytywnie nastawiona do Polaków, bo Ukraińcy zazwyczaj są pozytywnie nastawieni do innych ludzi. W Ukrainie nikt mnie nie okradł, nie pobił. Jeszcze mi powiecie, że nie znam Ukraińców i nie umiem ich odróżnić od Rosjan? Po co pleść, że rosyjskojęzyczni obywatele Ukrainy – to Ukraińcy z narodowości? Bo oni tak mówią? Słyszałem kiedyś, jak Wadym Kołesniczenko przysięgał, że on – „ukrainiec”. Myślicie, że nie wiem, co to jest naród? Naród – to nie wspólnota etniczna. Bo takich w Europie nie ma. W Polsce tylko 4% Polaków – to ludzie, których DNA odpowiada DNA Słowian z czasów Polan. Wszyscy pozostali – to mieszanka. W Ukrainie – to samo. Naród dzisiaj – to nowoczesny naród, wspólnota ludzi, zjednoczonych wokół takich elementów narodowych jak język, tradycje, kultura, historia, sztuka. Dokończenie na str. 2 Reakcja niektórych Ukraińców na moje wpisy na FB mnie oszołomiła. Po pierwsze tym, że zaczęli mnie przekonywać, że Rosjanie – to Ukraińcy (technicznie, administracyjnie, obywatelsko, czy jakkolwiek), po drugie tym, że rzucili się na mnie, że sieję niezgodę w Ukrainie, rozbijam Ukrainę, chcę wojny w Ukrainie itp.
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij ŁUKIANCZUK 29 czerwca — 4 lata od dnia śmierci Wasyla Slipaka Wieczór pamięci Wasyla Slipaka został zorganizowany w rocznicę śmierci wybitnego Ukraińca, solisty Opery Narodowej w Paryżu, który został ochotnikiem i zgłosił się do obrony Ukrainy na pierwszej linii frontu. W uroczystościach upamiętniających wzięło udział wiele znaczących postaci patriotycznej społeczności naszego kraju. Przed rozpoczęciem wydarzeń artystycznych odbyła się panichida. Odprawił ją metropolita perejasławsko-chmielnicki i wiszniewski Aleksander. Do koncertu, który trwał kilka godzin, dołączył również zespół „Hajdamaky”. Chłopcy zaprezentowali teledysk do piosenki „Rycerz”, którą napisali wcześniej ku pamięci wybitnego śpiewaka i patrioty. Tego samego dnia we Lwowie odsłonięto mural z wizerunkiem ochotnika i solisty Opery Narodowej w Paryżu. — Wasyl to rzeczywiście rycerz. Bardzo pasuje. Wszystko jakoś się złożyło — artyści ze Lwowa, ten mural, potem piosenka. Wszyscy artyści postarali się zrobić wszystko jak najlepiej, aby oddać hołd. Był to pomysł grupy Secret Universe i Swiatosława Władyki, który jest moim kumem. Samo ziarno, by stworzyć to wideo, zrodziło się, gdy był u mnie w gościach w Kijowie. Właśnie wychodziła nasza piosenka. Powiedziałem — dlaczego by nam nie stworzyć takiej wspólnej synergii — opowiedział lider zespołu „Hajdamaky” Ołeksandr Jarmoła. Odeski zespół rockowy „Druże muzyko” stał się odkryciem wydarzenia poświęconego pamięci wybitnego śpiewaka. Obaj muzycy mają wykształcenie pedagogiczne i szerzą w Odessie proukraińskie przesłania wśród młodzieży, co jest niezwykle potrzebne w tym niespokojnym regionie. Oprócz stałych wizyt w Donbasie z żywiołową, oryginalną ukraińską muzyką, wspierają również w bojowym nastroju południowych pograniczników! W Dniu Pamięci Wasyla Slipaka zagrali w Kijowie na Andrijiwskim Uzwozie kozacką „Modlitwę”, „Hej, sokoły”, „Na czarnych numerach” oraz inne patriotycznie inspirujące utwory. Ukrainiec Wasyl Slipak posiadał unikalny głos — kontratenor, śpiewał w Operze Paryskiej. 19 lat przeżył we Francji, występując na najlepszych scenach operowych świata. Kiedy rozpoczęła się Rewolucja Godności, Wasyl stał się „głosem Ukrainy” w Paryżu — zbierał tam pomoc, agitował wolontariuszy. Wychodził na francuską scenę owinięty w ukraińską flagę. Z początkiem wojny opuścił Paryż, aby wyruszyć na front wraz z „Prawym Sektorem”. Towarzysze broni wspominają: „Mit” miał wspaniałe poczucie humoru, nie lubił chwalić się osiągnięciami i rwał się do najgorętszych punktów wojny. Zginął artysta-wojownik 29 czerwca 2016 roku od kuli wrogiego snajpera. Rok później Wasyl Slipak został uhonorowany najwyższym odznaczeniem państwowym — Złotą Gwiazdą Bohatera Ukrainy. Pośmiertnie...
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu ««Nie mówcie Polakowi, co ma myśleć o Ukraińcach i Rosjanach…»», s. 1
Dokończenie na str. 2. Z jakiej racji obywatel Ukrainy, który nie zna języka ukraińskiego, nie posługuje się nim, może być członkiem wspólnoty zjednoczonej językiem ukraińskim i literaturą, jeśli nigdy nie przeczytał ani jednego utworu w języku ukraińskim, nie zaśpiewał ani jednej piosenki w języku ukraińskim? Czego wy ze mnie robicie głupca? Nigdzie na świecie nie ma rosyjskojęzycznych Polaków, Niemców, Szwedów, Portugalczyków. Tylko u was mają być rosyjskojęzyczni Ukraińcy? Uważa się ich za „ukraińców”, bo żyją w kraju, który tak się nazywa. Ale to poczucie przynależności do przestrzeni, terytorium (słowa Putina o Ukrainie), a Ukrainiec z narodowości – to musi być człowiek, który czuje przynależność do ukraińskości, czyli adaptacyjno-ewolucyjnego systemu cech i właściwości, które wyróżniają ukraińskiego człowieka, ukraińską wspólnotę i ukraińską kulturę spośród innych analogicznych obiektów. Tak ja sobie to wszystko wykombinowałem w swojej polskiej głowie. Na próżno mnie przekonywać, że pijani i śmierdzący papierosami oraz wyziewami młodzi chłopcy, którzy rechoczą na słowa „Mikołajów – miasto rosyjskiej sławy” – to Ukraińcy. Bo kiedy ja coś takiego widzę i słyszę, to przypomina mi się Samara, park nad Wołgą i właśnie tacy chłopcy, którzy siedzą na ławeczkach i chłepczą piwo (lane) z pięciolitrowych butli po wodzie mineralnej. Na każdej ławeczce – to samo. Pijani, chamscy, agresywni, hałaśliwi. Plują sobie prosto pod nogi i załatwiają potrzeby fizjologiczne metr od ławeczki. Ja nigdy na Ukrainie nie widziałem, żeby w parku, na każdej ławce, siedzieli wyrostkowie i chlali wódkę. Ja nigdzie na Ukrainie nie widziałem, żeby pijani ludzie gromadnie walali się po chodnikach. Takie rzeczy widziałem tylko w Rosji i w Krakowie (kiedy Anglicy świętują). Według wskaźników przestępczości – Ukraina jest jednym z najbezpieczniejszych krajów w Europie. Rosja – przeciwnie. Rosja tonie w alkoholizmie i narkomanii. Wymiera, bo to społeczeństwo gnije. To powszechnie znane fakty. Takiego czegoś na Ukrainie nie ma. Przeprowadzono badania. Na Ukrainie najwyższa przestępczość jest na Doniecczyźnie i Odesszczyźnie, tam, gdzie największa liczba ludzi rozmawia po rosyjsku. I uważa się za etnicznych Rosjan. Najniższa przestępczość jest na Tarnopolszczyźnie – 97% ukraińskojęzycznych. Potrzeba jeszcze jakichś argumentów? Miałem jeszcze napisać, czego życzę Ukrainie. Ukrainie życzę ukrainizacji i derusyfikacji. Żeby uformował się ukraiński naród od Sanu po Don, wspólnota ludzi zjednoczonych językiem ukraińskim i kulturą. Żeby Ukraińcy czuli się na Ukrainie jak w domu, a nie w gościach u Rosjan. Z „ukraińcami” takiego czegoś nie będzie nigdy. Przemysław MARKIEWICZ
Tłumaczenie maszynowe
To czerwiec dwa tysiące czternastego roku. Już zaanektowano Krym, już Girkin jest w Słowiańsku, już wyłowiono z rzeki Kazennyj Toreć zakatowanego Wołodymyra Rybaka, rozjechano czołgami pierwszy punkt kontrolny, zestrzelono śmigłowiec z Kulczyckim, rozstrzelano kolonię 95. brygady, która wpadła w zasadzkę pod Oktiabrskim, już zajęto Mariupol. Już jest wojna! Arkadij BABCZENKO A oto to *** chłyst, bez spodni na scenie, który dziękuje w Moskwie wielkorusom za to, że pozwalają mu lizać ich tyłki za honoraria, a wcześniej, w 2012, występował on na poparcie Putina: „pieniądze nie śmierdzą”, czy też jak ukraińscy artyści wspierają rosyjskich polityków. Jakież było nasze zdziwienie, kiedy zobaczyliśmy ukraiński duet „Potap i Nastia” na scenie podczas wiecu na poparcie nowo wybranego prezydenta Rosji Wołodymyra Putina w Moskwie na Placu Maneżowym. Aby odpracować honorarium, wesoła parka tradycyjnie żartowała i wzywała ludzi do radowania się z przyjścia nowego-starego lidera, a przy okazji wypraszała u Wołodymyra Putina zniżkę na gaz dla Ukrainy. To ostatnie szczególnie śmiesznie było słyszeć, więc bez komentarza: „Kochajcie Rosję, bądźcie dumni ze swoich ludzi i obniżcie Ukrainie cenę gazu” — oświadczył wtedy Potap. Oto to ciało o niskiej wartości w Dzień Konstytucji prezydent kraju, który Potap i Nastia: „pieniądze nie śmierdzą” już siódmy rok wojuje z Rosją, nagradza tytułem „Zasłużony Artysta Ukrainy”. Za piosenkę „A u nas wsio puczkom, tam gdie priamo nieprolezjem, my projdjom boczkom”. Zasłużył! Fantastyczny wkład w ukraińską kulturę!.. Tak upokorzyć narodową kulturę kraju, jak zrobił to jej własny prezydent — to, suk*, trzeba się postarać. Mnie trudno zdziwić, ale tej władzy udaje się to niemal codziennie. I za każdym razem jak obuchem w głowę. Na tym tle blednie nawet nagrodzenie Orderem Księżnej Olgi Iryny Biłyk, która sfotografowała się z Kirkorowem i Krutym na Krymie w 2015 roku (kiedy już były i Debalcewe, i Doniecki Port Lotniczy). A jeszcze — nagrodzenie głównego producenta „1+1” orderem „Za Zasługi”, Tiny Karol — też orderem… Oto tak siedzisz i myślisz: dobrze, że mnie „rozstrzelali” w czternastym. Dlatego że inaczej pojechałbym gdziekolwiek do Iłowajśka i tam już na pewno dobiliby mnie na serio. A moja żona siedziałaby teraz i patrzyła na cały ten teatr absurdu… „A u nas wsio puczkom”, suk*! Zniszczenie i rujnowanie wszystkiego, wszystkich pojęć, wszystkich sensów, wszystkich ideałów, wszystkich norm. Dewaluacja wszystkiego, do czego tylko można sięgnąć. Co też wy robicie, Wołodymyrze Ołeksandrowyczu? Co też wy robicie?.. Czasami pojawia się dzikie pragnienie, by powiedzieć: „A niech to wszystko szlag trafi!” i wyjechać gdzieś do Islandii i tam uprawiać ogórki na wulkanicznym popiele. Byle tylko nie wiedzieć i nie widzieć wszystkiego tego, co dzieje się na Ukrainie. Z Dniem Konstytucji, kraju! I dzień dobry!
Tłumaczenie maszynowe
Kateryna CZEPURA W Dniu Konstytucji, 28 czerwca, na moście nad Aleją Bohaterów Niebiańskiej Sotni aktywiści wspólnoty „Język jednoczy” wraz z osobami o podobnych poglądach wywiesili 25-metrowy baner „Ręce precz od Ustawy o języku!”. W ten sposób ostrzegają władzę przed niszczycielskimi krokami w sferze językowej i kulturowej. Baner malowano dzień wcześniej, 27 czerwca, na Nabrzeżu Dnieprowskim od 10 rano do wieczora. Do udziału w malowaniu i wywieszaniu banera zapraszano wszystkich. Aktywiści zauważają, że władza nie tylko coraz częściej mówi o konieczności zmian w Ustawie o języku (o czym niedawno wspominali spiker Dmytro Razumkow i minister kultury Ołeksandr Tkaczenko, a wcześniej powrót do dyskusji o kwotach językowych w telewizji zaproponował prezydent Wołodymyr Zełenski), ale przeszła też od słów do czynów. Tak oto w dopracowanym projekcie ustawy „O mediach” autorstwa „sług” zaplanowano szereg złagodzeń w Ustawie o języku. Ponadto ten projekt ustawy faktycznie niszczy obowiązujący wykaz osób, które stwarzają zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego. W Radzie Najwyższej znajduje się również projekt ustawy nr 2362 skandalicznego deputowanego-„sługi” Maksyma Bużanśkiego dotyczący zamrożenia przejścia rosyjskojęzycznych klas 5-11 na ukraiński język nauczania. Aktywistów oburza także to, że władza już od pół roku hamuje rozpoczęcie pracy Pełnomocnika ds. ochrony języka państwowego oraz Sekretariatu Pełnomocnika, które zgodnie z Ustawą o języku powinny już działać. Poprzednia Pełnomocnik Tetiana Monachowa zwolniła się z powodu sabotażu. Obecnie na to stanowisko zgłoszono dwie kandydatury — obrońcy praw człowieka Swiatosława Lityńskiego oraz deputowanego ludowego VIII kadencji Tarasa Kreminia. Jednak Rząd zwleka z nominacją. Nie mniej aktywistów oburzają zamiary władzy, by mianować ministrem edukacji zwolennika Janukowycza Serhija Szkarleta, którego wiąże się z plagiatem i niecelowym wykorzystaniem środków. Ministerstwo Edukacji i Nauki jest głównym resortem we wdrażaniu Ustawy o języku i w przypadku mianowania „Tabacznyka 2” ustawa będzie sabotowana — są przekonani aktywiści. Zdaniem inicjatorów akcji, tak zakrojona na szeroką skalę ofensywa władzy na ustawę o języku i przestrzeń kulturową jest próbą zasiania w społeczeństwie waśni, aby odwrócić uwagę od niewypełnienia swoich obietnic wyborczych. Swego czasu, w odpowiedzi na analogiczne działania reżimu Janukowycza, aktywiści ruchu „Widsiczi” (Odpór), który jest uczestnikiem wspólnoty „Język jednoczy”, prowadzili ogólnoukraińską kampanię „Zemsta za rozłam kraju”. Teraz chcą ostrzec władzę przed błędami poprzedników. Dzień Konstytucji organizatorzy wybrali nieprzypadkowo, gdyż właśnie w Ustawie Zasadniczej wyraźnie zaznaczono, że językiem państwowym Ukrainy jest język ukraiński, a wszelkie próby osłabienia jego pozycji są próbą rewizji Konstytucji Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
Iryna FARION, doktor filologii, profesor
Ciąg dalszy. Pocz. w nr 20—21 z 2020 r.
§2. ZE-prezydent i JĘZYK Zaledwie 21 kwietnia 2019 roku Ze wybrano na prezydenta, a on już zadeklarował rewizję ustawy językowej, której uchwalenie rzekomo „uczyniło go (czyli ustawę – I. F.) zakładnikiem retoryki politycznej”: „Po moim objęciu stanowiska prezydenta zostanie przeprowadzona dokładna analiza tej ustawy, aby upewnić się, że przestrzegane są w niej wszystkie konstytucyjne prawa i interesy wszystkich obywateli Ukrainy. Na podstawie wyników analizy będę reagował zgodnie z konstytucyjnymi uprawnieniami prezydenta Ukrainy i w interesie obywateli”. Za tą wielosłowną niezdarnością, zwłaszcza w kwestii „interesów obywateli”, kryje się, oczywiście, zaspokojenie „interesu” tak zwanych „rosyjskojęzycznych obywateli” jako kategorii, która stanowi społeczną i mentalną podstawę wojny moskiewsko-ukraińskiej. Nawiasem mówiąc, działanie tej liberalno-hybrydowej ustawy językowej „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego” (weszła w życie 16 lipca 2019 r.) w części dotyczącej odpowiedzialności za jej naruszenie poprzez kary pieniężne odroczono o 3 lata! Następnie powtórzono oczywistą tezę o państwowości języka ukraińskiego, którą od razu ograniczono negatywnym stosunkiem do „zakazów i kar” (choć jest to nieodłączny warunek każdej ustawy) i zadeklarowano potrzebę „inicjowania i uchwalania takich ustaw oraz takich decyzji, które konsolidują społeczeństwo, a nie odwrotnie” [Zełenski wypowiedział się na temat ustawy o języku. https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/25/7213557/, 25.04.2019]. Według tak odwróconej logiki ukraińskiego społeczeństwa nie konsoliduje język państwowy — język tytularnego etnonarodu, a zamiast tego konsoliduje język okupanta lub języki mniejszości narodowych.
Pod koniec maja 2019 roku podczas swojego pierwszego publicznego wystąpienia na forum działaczy internetowych IForum Ze rozmawiał po rosyjsku [Na pierwszym publicznym forum prezydent Zełenski przemówił po rosyjsku. https://web.archive.org/web/20190702022341/https://gazeta.ua/articles/politics/_na-pershomu-publichnomu-forumi-prezydent-zelenskij-zagovoriv-rosijskoyu/904455, 23.05.2019]. We wrześniu 2019 roku w wyniku pozwu sądowego sąd we Lwowie odmówił zobowiązania biura prezydenta do przetłumaczenia wystąpienia Zełenskiego na język ukraiński [Sąd we Lwowie odmówił zobowiązania BP do przetłumaczenia na ukraiński wystąpienia Zełenskiego /https://zaxid.net/lvivskiy_sud_vidmovivsya_zobovyazati_op_pereklasti_rosiyskomovniy_vistup_zelenskogo_n1489119, 16.09.2019]. Leksykon Ze jako człowieka, który na wezwanie kilku wezwań bezprawnie uchylił się od wojska podczas wojny, jest całkowicie zdemilitaryzowany i odzwierciedla światopogląd typowego kapitulanta. Dla niego Ukraina to przypadkowe terytorium do zarabiania pieniędzy. Uważa on, że wojny się nie wygrywa ani nie przegrywa, a „przerywa” poprzez banalne „po prostu przestać strzelać”: „Jeśli mamy choćby najmniejszą możliwość zakończenia tej wojny, musimy zrobić wszystko, aby nasi ludzie przestali ginąć. Przede wszystkim trzeba przerwać ogień. Po prostu przestać strzelać” [„Po prostu przestać strzelać”: dynamika ostrzałów w Donbasie w ciągu roku prezydentury Zełenskiego IA „Wczasno” — https://vchasnoua.com/donbass/65315-infohrafika-prosto-perestaty-striliaty-dynamika-obstriliv-na-donbasi-za-rik-prezydentstva-zelenskoho, 15.05.2020]. Dlatego całkowicie logiczne jest, że kwestii języka w Donbasie nie wiąże ani z czynnikiem bezpieczeństwa narodowego Ukrainy, ani z przyczyną i skutkiem zlokalizowanej wojny właśnie w rosyjskojęzycznym regionie. Co więcej, wprowadzenie języka okupanta do oficjalnej komunikacji biznesowej Donbasu Ze uważa za całkowicie dopuszczalne, motywując to swoim firmowym „mówię, jak chcę” — tą mantrą rozwydrzonej, pysznej gawiedzi, u której ukrainocentryczne przepisy wywołują oburzający opór — mieszankę protestu niewolnika i wroga jednocześnie: „U nas w całości nie ma tego problemu... Słuchajcie, taka informacyjna była wojna, że „nie wolno mówić po rosyjsku”. Myślę, że rozumiecie, że można mówić jakkolwiek. Ja jestem prezydentem, ja z wami rozmawiam, jak chcę. Prawda? Prawda. Jeśli będzie u donczan jakaś tam specjalna prośba, że dla nich bardzo ważne, żeby oni, tam, dokumenty mogli, na przykład, wypełniać w języku rosyjskim, (to) ja nie widzę żadnego problemu” [Zełenski opowiedział się za językiem rosyjskim dla dokumentów w Donbasie. https://ua-news.liga.net/politics/news/zelenskiy_vislovivsya_za_rosiysku_movu_dlya_dokumentiv_v_donbasi, 09.07.2019]. Takie schizopsychogłosowe wypowiedzi prezydenta w żaden sposób nie współgrają z oświadczeniem, złożonym przez niego zaledwie tydzień wcześniej na spotkaniu w Kanadzie z kierownictwem Światowego Kongresu Ukraińców oraz Kongresu Ukraińców Kanady: „W Konstytucji zapisano, że jedynym językiem państwowym na Ukrainie jest ukraiński. Ja jako prezydent, jako gwarant Konstytucji będę bronił języka ukraińskiego, naszej suwerenności i naszego kursu do Europy oraz NATO” [Zełenski obiecał diasporze w Kanadzie bronić języka ukraińskiego oraz kursu do Europy:].
https://www.unian.ua/politics/10604271-zelenskiy-poobicyav-diaspori-v-kanadi-zahishchati-ukrajinsku-movu-ta-kurs-do-yevropi.html, 02.07.2019]. Kwintesencją językowych przesłań Ze stała się jego konferencja prasowa 20 maja 2020 roku z okazji rocznicy prezydentury, gdzie bardzo mętnym i nieudolnym sformułowaniem po raz kolejny nakreślił program ograniczenia statusu państwowego języka ukraińskiego, wbrew Konstytucji, a nawet skrajnie niedoskonałej ustawie językowej: „Jestem pewien, że w całości kwestia języka na Ukrainie w ogóle nie istnieje. Jest ona bardzo sztuczna, ta kwestia… Sprawiedliwość musi być dla wszystkich – zarówno dla ukraińskojęzycznych, jak i dla wielu innych mniejszości… Taki mamy kraj, tyle granic, taka historia skomplikowana. Musimy chronić zarówno prawa, jak i możliwości każdej mniejszości, znać swój ojczysty język. I to jest normalne. … Jestem pewien, że z kwotami trzeba zaprowadzić porządek i omówić jeszcze raz kwestię kwot. Nie my wprowadzaliśmy kwoty, zostało to zrobione jeszcze przed nami. Myślę, że logika tam jest, ale jakieś bardzo ważne szczegóły zostały utracone i przez nie powstaje niesprawiedliwość wobec nieukraińskojęzycznych ludzi na Ukrainie. Niesprawiedliwości nie może być” [Kwestia języka na Ukrainie nie istnieje, jest ona bardzo sztuczna – Zełenski. https://www.unian.ua/society/zelenskiy-pitannya-movi-v-ukrajini-ne-stojit-vono-duzhe-shtuchne-novini-ukrajini-11004185.html, 20.05.2020]. Tę antyjęzykową tyradę sprowadzamy do następujących głównych, wzajemnie sprzecznych tez: a) kwestia języka „nie istnieje” i jest „sztuczna”, ale ciągle jest poruszana i omawiana, b) kwestia języka „nie istnieje”, ale musimy chronić prawa językowe mniejszości narodowych, bo ochrona praw ukraińskojęzycznych je ogranicza, c) ustawowy obowiązek mniejszości narodowych do znajomości języka państwowego potraktowano jako subiektywne życzenie: „no, chciałoby się, i uważam, że oni powinni znać język ukraiński”, d) kwoty ukraińskojęzyczne należy przejrzeć, bo „przez nie powstaje niesprawiedliwość wobec nieukraińskojęzycznych ludzi na Ukrainie”, a ukraińskojęzycznym sprawiedliwość nie jest potrzebna. Zatem prezydent w swojej rozwlekłej, syntaktycznie nieudolnej cytacie po raz kolejny wskazał językowi ukraińskiemu na jego pełną drugoplanowość w państwie lub w najlepszym przypadku postawił go obok języków mniejszości narodowych, mając na myśli, oczywiście, nie język polski, bułgarski, gagauski i inne, a język rosyjski, co jest skutkiem okupacji Ukrainy przez Rosję i głównym narzędziem niszczenia Ukrainy, w szczególności podczas wojny rosyjsko-ukraińskiej od 2014 roku. Rosyjskojęzyczność Ze to w ostatniej kolejności wygodna komunikacja. Przede wszystkim – to antyukraiński światopogląd, do którego całkiem słusznie w swoim liście otwartym do Ze apeluje główny putinista na Ukrainie, deputowany z OPZZ W. Medwedczuk: „…konieczne jest zaprzestanie przymusowej ukrainizacji. Jest Pan przecież osobą rosyjskojęzyczną – niech Pan nie robi nad sobą wysiłku, udając kogoś innego. … Chrońcie język rosyjski i języki mniejszości narodowych. Zasłuży Pan na szacunek ludzi, wdzięczność rosyjskojęzycznych obywateli, przedstawicieli innych narodowości”. Wśród mantr Medwedczuka, z którymi zwraca się do Ze, są dwie znamienne dźwignie ideowe, które rozchwiewają państwowość Ukrainy: ustanowienie „pokoju” za cenę utraty suwerenności oraz „porozumienia mińskie” jako warunki Putina wbrew „formatowi budapeszteńskiemu bez Rosji” [Wiktor Medwedczuk zwrócił się z listem otwartym do Wołodymyra Zełenskiego. Pełny tekst przeczytacie tutaj: https://glavcom.ua/country/society/viktor-medvedchuk-zvernuvsya-z-vidkritim-listom-do-volodimira-zelenskogo-687030.html, 15.06.2020]. Takie żądania to najlepsze naświetlenie Ze jako postsowieckiej marionetki i człowieka nieukraińskiego świata. Językowy światopogląd Ze to skupienie sowieckiego stosunku do języka w jego wymuszonym wariancie, kiedy przedstawicielowi obcego, najczęściej wrogiego postsowieckiego pokolenia trzeba na siłę godzić się z państwowym statusem języka ukraińskiego. Główne zadanie Ze i jego popleczników polega na tym, aby odnaleźć mechanizmy ograniczenia tego statusu z maksymalnym przekształceniem języka państwowego w zewnętrzny, do niczego nie zobowiązujący dekor, czyli powrócić do kolonialnego modelu językowego. W tym celu Ze werbalizuje w społeczeństwie następujące główne tezy językowe: 1. Język – to sztuczna i nieistotna kwestia ze sfery „jaka różnica”, jednakże wcale nie dotyczy to języka rosyjskiego, który wstydliwie ukryto za ciągłymi rozmowami o językach mniejszości narodowych. 2. Język ukraiński jest państwowy, ale bez przestrzegania statusu państwowego poprzez ustawę. Ustawa potrzebna jest tylko do stosowania języka rosyjskiego. 3. Kwestia języka ukraińskiego – to kwestia prywatnego życzenia i czasu, a nie obowiązującego ustawodawstwa. 4. Kwestia języka państwowego – to nie czynnik bezpieczeństwa państwowego i główne narzędzie wpływu państwa-agresora na świadomość postkolonialnego społeczeństwa ukraińskiego. To przeszkoda dla realizacji jeszcze jednej Rosji na terytorium Ukrainy. Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Nagroda została ustanowiona przez Czerkaską Radę Obwodową oraz Czerkaską Obwodową Administrację Państwową przy wsparciu Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, Czerkaskiej Organizacji Obwodowej NZPU, Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki oraz Ligi Ukraińskich Mecenasów w celu uczczenia pamięci poety-humanisty Wasyla Symonenki, szerokiej popularyzacji jego imienia i twórczości, wspierania młodych talentów, zachęcania profesjonalnych i nieprofesjonalnych literatów do poszukiwań twórczych w dziedzinie literatury, do pisania wysokiej klasy utworów literackich o wydźwięku obywatelskim, ukierunkowanych na budowę niepodległej demokratycznej Ukrainy. Nagroda przyznawana jest w dwóch kategoriach: a) za najlepszy pierwszy tomik poetycki (debiut poetycki), którego treść odpowiada wskazanemu kierunkowi tematycznemu; b) za najlepszy utwór artystyczny w formacie książkowym (poezja, proza, dramaturgia), którego treść odpowiada wskazanemu kierunkowi tematycznemu. Do udziału w konkursie dopuszczane są książki lub zrównane z nimi publikacje w czasopismach literackich, wydane w ciągu ostatnich 3 lat, nieuhonorowane innymi nagrodami, które zyskały wysoką ocenę krytyki literackiej, opinii publicznej oraz szerokiego kręgu czytelników. Język utworów — ukraiński. Prawo zgłaszania utworów do nagrody mają zespoły związków twórczych i towarzystw, instytucji artystycznych, naukowo-dydaktycznych oraz kulturalno-oświatowych (przy czym należy dołączyć odpowiedni protokół). Każda z organizacji może przedstawić do nagrody jeden lub kilka utworów jednego autora. Nagroda nie jest przyznawana pośmiertnie. Zgodnie z regulaminem komisja konkursowa przeprowadza selekcję nadesłanych prac do udziału w konkursie i wyłania laureata, któremu wręczany jest dyplom, odznaka oraz nagroda pieniężna, której wysokość wynosi 20 tysięcy hrywien w pierwszej kategorii i 30 tysięcy hrywien w drugiej kategorii. Lista prac dopuszczonych do udziału w konkursie jest publikowana w prasie. Od 15 października do 30 listopada organizowana jest ich debata publiczna. Ustalenie wyników konkursu kończy się do 1 grudnia. Ogłoszenie nazwiska laureata — do 15 grudnia 2020 roku. Wręczenie nagrody — w Czerkasach. Wszelkie niezbędne propozycje i materiały należy składać lub przesyłać na adres: Czerkaska Organizacja Obwodowa Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, ul. Bajdy-Wysznewieckiego 17, biuro 109, m. Czerkasy, 18000. Tel. (0472) 37-73-54. Zapraszamy do udziału w konkursie! Wołodymyr POLISZCZUK, przewodniczący komisji konkursowej. Komisja konkursowa ds. przyznania Ogólnoukraińskiej Nagrody Literackiej im. Wasyla Symonenki informuje, że od 1 lipca 2020 roku rozpoczęto przyjmowanie prac twórczych do wspomnianej nagrody. Przyjmowanie prac na konkurs potrwa do 15 października 2020 roku.
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksandra SERBENSKA, językoznawczyni. Każdy piśmienny Słowianin, jak twierdzi o tym księgarz Czernoryziec Chrabr, w przeciwieństwie do obywateli innych piśmiennych narodów, jest świadomy tego, kto i kiedy stworzył słowiański alfabet, kto poświęcił swoje życie stworzeniu starosłowiańskiego piśmiennictwa. Cyryl (przed przyjęciem stanu zakonnego — Konstantyn) wraz z bratem Metodym i swoimi uczniami zaczęli tłumaczyć księgi cerkiewne z języka greckiego na starosłowiański, czy, jak go jeszcze nazywano, bułgarsko-słowiański. Badacze, oceniając niezwykle wysoko pracę Cyryla nad alfabetem, uzasadnienie twierdzą, że jest to spójne dzieło, złożony logiczno-matematyczny i lingwistyczny organizm, podkreślają, że nie powstawał on poprzez dowolny czy przypadkowy dobór liter i ich odrzucanie. Jedną z osobliwości tego alfabetu jest to, że do oznaczenia liter dobrano słowa (zgodnie z zasadami akrofonicznymi), a do większości z nich podano jeszcze nazwy liczbowe. Cyryl znany jest jako człowiek wysoce wykształcony; znał języki grecki, łaciński, hebrajski, arabski, dialekty ojczystego języka bułgarskiego, a także gwary ludności Moraw. Za zwycięstwo w wielu dysputach teologicznych z ikonoklastami i muzułmanami nazwano go Filozofem. Znana jest ich wraz z bratem Metodym misja kaznodziejska w Syrii, w Kaganacie Chazarskim. Z głębi wieków dotarły informacje o tych motywach, które skłoniły braci sołuńskich Konstantyna i Metodego do dobrowolnego zrzeczenia się przywilejów szlacheckiego i bogatego rodu w Cesarstwie Bizantyńskim, znalezienia schronienia za murami klasztornymi i pracy nad realizacją swojego celu — dania Słowianom, przede wszystkim Bułgarom, piśmiennictwa w ich języku. Bułgarzy pisali i wcześniej, nie mając własnego pisma — na kamieniu, kolumnach; już po przyjęciu chrześcijaństwa odtwarzali swój język greckimi lub łacińskimi literami. Wiadomo, że dawni Rusini pisali podobnie. Cyryl widział siebie jako siewcę Słowa Bożego, a swój cel w tym, by na wielkiej słowiańskiej niwie siać ziarna oświaty i uczynić słowiańskie narody na wieki nieśmiertelnymi. Ale nie tylko ta idea żywiła świadomość Myśliciela: uderza ogromna, godna podziwu, uznana w świecie chrześcijańskim za równoważną apostolskiej, działalność braci sołuńskich, skierowana na szerzenie i utwierdzanie zasad wiary chrześcijańskiej w środowisku pogan. Stworzone piśmiennictwo, według niezłomnego przekonania braci, miało nie tylko zapewnić przekład świętych ksiąg na język zrozumiały dla Słowian, ale także pokazać jego pełnowartościową zdolność do zrównania się z już uznanymi językami cerkiewnymi; w świątyni św. Piotra w Rzymie Cyrylowi udało się odprawić liturgię w języku starosłowiańskim. Na tej drodze Autorowi przyszło pokonywać dogmat trójjęzyczności, zgodnie z którym naukę chrześcijańską pozwalano głosić tylko w trzech językach — greckim, łacińskim, starohebrajskim; upokorzenia i pogarda towarzyszyły misyjnej działalności braci, oskarżano ich o herezję, bo do świętego celu, jak mówiono, wzięli „barbarzyński” język. A heretyków w tamtych czasach bezlitośnie niszczono. W literaturze naukowej i dydaktycznej długo utrzymywał się pogląd, że Cyryl stworzył starosłowiańskie piśmiennictwo na podstawie bliskiego mu dialektu sołuńskiego. Jednak jest to tylko jedna z hipotez. Przecież leksyka dialektalna jest w większości tematycznie ograniczona: są to przede wszystkim nazwy przedmiotów codziennego użytku, nazwy związane z działalnością użytkowników dialektu (rolnictwo, hodowla, tkactwo, garncarstwo itp.). Natomiast niemało słów — nazw liter, w szczególności pierwszej, jak ją jeszcze nazywają, „wysokiej” części alfabetu — to słowa abstrakcyjne pod względem znaczenia, związane z procesami poznania, myślenia, mówienia (wiedi, głagoli, rcy, myslite, pokoi, słowo). Czy to przypadkowy dobór słów? Przecież litery D nie nazwano słowem o konkretnym znaczeniu, na przykład drzewo, a nadano jej abstrakt dobro, który dla wszystkich czasów i dla wszystkich ludzi ma tylko pozytywne znaczenie. Uściślenia wymaga też twierdzenie o tym, że dla nazw liter dobrano słowa po to, aby łatwiej było zapamiętać sam alfabet. Myśl niepozbawiona logiki. Ale do tego warto dodać jeszcze inne wyjaśnienie: słowa pierwszej części alfabetu, jak zauważają współcześni badacze, dają podstawę do stworzenia „przesłania do potomnych”, utrwalają chrześcijańską filozofię bytu. Wystarczy uważnie wniknąć w strukturę semantyczną słowa dobro (piąta litera-słowo w alfabecie), zrozumieć znaczenie innych słów-liter, aby ustalić pewien związek między nimi i odgadnąć, choć częściowo, treść przesłania skierowanego do potomnych: wiem, co to dobro, dobrem jest życie, tylko dobro tworzy życie, wiedza jest dobrem, poznaję dobro. To słowa, które utwierdzają cnoty, bez których ludzkość ginie. Zatem stworzony na takiej podstawie język jest zdolny zapewnić pełnowartościowe funkcjonowanie wysokiego dyskursu religijnego. J. Szewelow uważa go za swoisty kompromis między gwarą macedońską a językiem Słowian morawskich [3]. Z czasem, wraz z przyjęciem i szerzeniem chrześcijaństwa, język ten stał się pierwszym językiem literackim Rusi książęcej, językiem jej dyskursu intelektualnego. Ukraińcy z wdzięcznością wspominają św. Cyryla i Metodego, godnie oceniają ich działalność dla naszej kultury. Ich imionami nazwano świątynie na Ukrainie, ulice, placówki oświatowe. Imionami Cyryla i Metodego nazwana jest organizacja polityczna w Kijowie — „Bractwo Cyrylo-Metodiańskie”. Na szczeblu państwowym ustanowiono Dzień Słowiańskiego Piśmiennictwa i Kultury, ściśle związany z imionami tych wielkich pierwszych nauczycieli Słowiańszczyzny. Nieobojętnym, wnikliwym czytelnikom warto dogłębnie wniknąć w semantykę słów-liter, które podajemy dalej, poznać sens akrofonicznych nazw liter i przyłączyć się do odgadywania szyfru. Krótko o znaczeniu słów-liter starosłowiańskiego alfabetu. azъ — to „Ja”, czasami używane w znaczeniu jeden. Ale słowo miało znaczenie nie tylko zaimka; z nazwą tej litery związany jest zwrot zaczynać od podstaw (azów), czyli rozpoczynać jakąś sprawę, początek czegoś. Dawni Słowianie początkiem alfabetu oznaczali filozoficzny sens bytu; przecież bez początku nie ma końca, bez ciemności trudno poczuć światło, bez dobra — zła. Główny akcent kładzie się na dwoistość budowy świata. Podkreśla się, że sama struktura alfabetu również zachowuje dwoistą zasadę: dzieli się go na dwie części — wyższą i niższą, pozytywną i negatywną. Nazwa azъ ma także wartość liczbową — jeden. Przypomnijmy, że dawne narody wszystkie liczby dzieliły na parzyste i nieparzyste. Właśnie nieparzyste uznawano za przedstawicieli dobra i światła; natomiast parzyste — ciemności i zła. buki — oznacza być, związane z przyszłością, która może być bardzo różna, ale której nie da się ominąć, jest nieuchronna. Jeszcze jedno znaczenie — litera, pismo. Cyryl nie nadał tej nazwie wartości liczbowej, prawdopodobnie zważając na dwoistość przyszłości. wiedi — ta litera-słowo ma kilka znaczeń: wiedzieć, znać, wiedza, władać. Wiedzę Cyryl traktował jako wielki dorobek, a zdolność zdobywania wiedzy uważał za wielki Boży dar dla człowieka. Już z tych pierwszych trzech słów składa się fraza Będę wiedział!, Znam litery. Nośnik wartości liczbowej 2 — dwa, co u Słowian oznaczało jednoczenie nieba i ziemi, dwoistość ludzkiej natury, dobro i zło. Ale dwójce przypisywano też magiczną moc, używano jej w rytuałach wypędzania nieczystych sił.
hłaholi — słowo, które zawsze miało wyłącznie pozytywne znaczenie. Jego synonimy: mówić, rozmowa, mowa. Słowo zakładało wykonanie jakiegokolwiek działania; rozsądna rozmowa, mawiali przodkowie, daje nam słowa, dobre myśli, skłania do pożytecznych działań. Wartość liczbowa 3 — trójka, którą dawni Słowianie uważali za liczbę boską, symbol duchowości, jedności duszy ze Świętą Trójcą. dobro — litera-słowo, która symbolizuje czystość, cnotliwość, uczciwość; znaczenie słowa zakłada taką cnotę, jak przestrzeganie przykazań chrześcijańskich, miłość i szacunek do Ojca Niebieskiego; w realnym życiu człowiek powinien być dobroczynny, dobrotliwy, wysokomoralny. Oznaczana cyfrą cztery, symbolizuje cztery żywioły, cztery strony świata, cztery końce świętego krzyża; ogólnie — stałość i nienaruszalność. Słowo dobro w życiu Ukraińców stało się oznaką uprzejmości, życzliwości w powitaniach, życzeniach: dobrydzień, dobrywieczór, dobranoc, na wszystko dobre, u Szewczenki — Raz dobrom nahrite serce Wik ne prochołone!, niech wam dobro się śni; weszło jako komponent słów złożonych, co uwydatnia, wzmacnia cechę: dobrodziej, dobrobyt, dobrotliwy, życzliwy, uczciwy, przyzwoity, sumienny, cnotliwy, dobrej jakości; jest podstawą do tworzenia neologizmów, np. u Szewczenki Dobroserdym — małym, Tycholubciom — swiatym, Tworcze neba j zemli! Dołhodenstwie jim Na sim switi; na tim... Raj nebesnyj posły. jest — jedno z wieloznacznych słów starosłowiańskiego alfabetu; oznacza: jest, obecny, istota, natura. Symbolizuje zdolność odczuwania, postrzegania świata pięcioma zmysłami (wzrok, słuch, węch, dotyk, smak). Nazwa liczbowa — piątka, która jest potencjałem religijnym, związanym z łaską, miłosierdziem. Żywite — sens słowa i dziś jest zrozumiały: to wszystko, co żyje, żywy, życie, a także tworzenie nowego życia. Cyryl traktował życie jako cenny dar, który powinien być skierowany na poznanie dobra. Łącząc sens tej litery ze znaczeniem poprzednich, tworzymy frazę, którą autor alfabetu adresował do potomnych: Będę wiedział i mówił, że dobro jest właściwe wszystkiemu, co żyje…. Litera żywite nie ma wartości liczbowej i jest to jeszcze jedna zagadka, którą pozostawił wielki uczony, filozof, lingwista, mówca Cyryl. dzeło — litera oznacza połączenie dwóch dźwięków [d] i [z]—[dz]. Symbolizuje moc, siłę. Oznacza bardzo, nadzwyczajnie. Tę literę symbolizuje liczba 6, która wskazuje na miłość między mężczyzną a kobietą, traktuje jako jedność dwóch triad. Jednak szóstka u Słowian kojarzyła się także z działaniami diabła, z czymś niebezpiecznym, złym. ziemla — litera-słowo używana była w znaczeniu ziemia, kraj, czasami — jako naród, to świat zamieszkany przez ludzi, pewna wspólnota. Cyryl szeroko traktuje słowo ziemla. Właśnie w słowie ziemla zawarte jest pojęcie, które w szerokim sensie oznacza małą lub dużą wspólnotę. Słowo niezwykle złożone w swojej semantyce; używano go nawet w znaczeniu ciało człowieka; wszak człowiek jest organicznie z nią związany; ziemia daruje mu swoją życiodajną siłę. Dopiero, jak świadczy podanie antycznego świata, odrywając Anteusza od ziemi, Herakles odniósł zwycięstwo. Dla Ukraińców ziemla jest święta, ona jest płodną matką, która swoimi darami obdarowuje człowieka. Ziemią przysięgano, nią świadczono, powoływano się na nią. I najsilniejszym przekleństwem stał się ludowy zwrot żeby cię święta ziemia nie przyjęła, co najwyraźniej jest echem podań o karaniu wielkich grzeszników. Tej literze przypisano liczbę 7 — siedem, która dla Słowian miała znaczenie duchowej doskonałości, charakteryzowała pełnię pozytywnych cech. Bardzo wiele realiów ludzkiego bytu jest związanych z tą liczbą (siedem dni tygodnia, siedem nut w gamie, siedem grzechów głównych, siedem kolorów tęczy i in.). Siedem uważa się za liczbę duchowej doskonałości, związaną z Bożą łaską. iże — znaczenie słowa-litery można oddać słowami jeśli, kiedy. Związane z liczbą 10 — dziesięć (dziesięć przykazań Bożych; dziesięć pokoleń, jak uważano, stanowi pełny cykl rodziny lub narodu). Liczba oznacza Boską doskonałość. W Modlitwie Pańskiej „Ojcze nasz” określono dziesięć ważnych postanowień, które stanowią fundament ludzkiego bytu, życia w Bogu, uczciwości, rzetelności, sprawiedliwości. kako — we współczesnym języku oznacza jak, podobnie. Charakteryzuje tę literę liczba 20 — dwadzieścia. Uważa się, że tym słowem Cyryl pragnął pokazać podobieństwo człowieka do Boga. ludy — słowo-litera ma szerokie znaczenie: nazywa pojęcie zbiorowe, ludzi różnego stanu, płci, rodzaju działalności; słowo stało się podstawą do tworzenia wielu utartych zwrotów — ród ludzki, wyjdą z niego ludzie, wyjść do ludzi. W dawnych czasach oznaczało to wyjść w niedzielę na plac, żeby na innych popatrzeć i siebie pokazać. Ta litera nazywa liczbę 30 — trzydzieści. myslite — jedna z tych nazw, która daje impuls do aktywizacji działalności intelektualnej. Jej synonimy: myśleć, rozważać, rozumować, wyjaśniać, uważać, przypuszczać, planować… Ona jakby wzywa do pojęcia prawdy, dobra, zaprasza do komunikacji z Bogiem. To jeszcze jedna Boska liczba; rozumiano ją nie jako po prostu rozmyślanie, a jako nastawienie na duchową komunikację z Bogiem. Tej literze odpowiada liczba 40 — czterdzieści. nasz — w tę literę-słowo, uważa się, Cyryl włożył znaczenie nasz i brat, czyli słowo wskazuje na pokrewieństwo; nazywa także tego, kto jest bliski duchem, należy do naszego rodu. To swój, rodak, bliski. Zatem słowo oznaczało podział na kasty swoich i obcych. Słowo-litera ma swoją wartość liczbową 50 — pięćdziesiąt. on — litera-słowo oznacza zaimek osobowy. Ale ma też szersze znaczenie: to każda osoba lub osobowość. Wartość liczbowa tej litery — 70 (siedemdziesiąt). pokoi — nazwa litery związana z pojęciem cisza, spokój; szersze znaczenie słowa — to szczególny duchowy spokój lub duchowa harmonia. Zatem, mając w duszy łaskę, czyste myśli, przestrzegając przykazań, człowiek jest zdolny czynić dobro, żyje w harmonii z sobą i światem. Wartość liczbowa — 80 (osiemdziesiąt).
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
rci — dzisiaj to litera R. Znaczenie nazwy tej litery jest związane ze słowami mówić, rzec, powiadać, wypowiadać się, głosić, rzec i innymi, bliskimi pod względem znaczenia. Jest zrozumiałe dla współczesnych dzięki szewczenkowskiemu tłumaczeniu fragmentu „Słowa o wyprawie Igora”: Smutnie płacze Jarosławna. — Polecę, rzecze, kukułką, Ponad Dunajem polecę. Wartość liczbowa — 100 (sto).
słowo — jedno z najpowszechniejszych słów na oznaczenie pojęć związanych z rozmową, konwersacją, wypowiedzią, frazą. To także kazanie, mowa, myśl, decyzja, odpowiedź, obietnica, termin, jednostka leksykalna itp.; wiele słów, przede wszystkim przymiotniki, imiesłowy, łączy się z nim, różnicując jego cechy. Słowo skrzydlate, mądre, ważne, ostre, grubiańskie, haniebne, dosadne, złe, pyszne, doborowe, poważne, prorocze, modlitewne, święte, ciche, łagodne, dostępne, powszechnie używane, książkowe i wiele innych. Używano go, tak jak dzisiaj, w traktatach naukowych, w kazaniach religijnych. Wartość liczbowa — 200 (dwieście).
twirdo — litera-słowo, którego starosłowiańszczyzna używała w znaczeniu współczesnej litery T. Znaczenie słowa zachowało się do dziś: twardy, mocny, prawdziwy. Fraza Bądź w słowie twardy jest i dziś rozpowszechniona. Sens ostatnich trzech słów jest zrozumiały także dla naszego współczesnego: Bądź twardy w swoim słowie; Niech słowo będzie prawdziwe. A wyrażenie Twardo stoję na swoim świadczy o człowieku rozumnym, zdolnym poprawnie ocenić swoje myśli i czyny. Wartość liczbowa 300 (trzysta).
uk — litera starosłowiańskiego alfabetu, która przekształciła się w literę U. W języku starosłowiańskim słowo to miało znaczenie prawo. Badacze twierdzą, że najczęściej używano go na oznaczenie dekretów państwowych, praw; w kontekście religijnym używano go rzadko.
Kończy pierwszą część cyrylicy litera fert, która używana była w znaczeniu sława, szczyt, wierzchołek. Litera logicznie kończy pierwszą część alfabetu. A jeśli chodzi o sławę, to nie dotyczy ona pojedynczego człowieka; sławę oddaje się wieczności, którą ludzie mają pojąć i nad którą mają rozmyślać. Wartość liczbowa — 500 (pięćset).
Każdy wykształcony człowiek, znając semantykę słów-liter, ma możliwość odczytania mądrego szyfru, który Cyryl pozostawił potomnym. Nad alfabetem św. Cyryl pracował długo, dobierając słowa, stawiając je w swojej logicznie skomponowanej szachownicy na takim miejscu, aby zgodnie z zasadami myślenia łączyły się ze sobą, wysławiając Boga, mądrość, wiedzę, wywoływały pragnienie osiągnięcia Prawdy, czynienia Dobra. Stworzono taką harmonijną całość, która nie przestaje i dziś dziwić: otworzyła ona Słowiańszczyźnie drogę do nowej wiary, oświetloną Bożą łaską.
Współcześni słusznie podkreślają ogromną zasługę księcia Włodzimierza, który wprowadził Ruś do kręgu państw chrześcijańskich. Wiele następstw tego kroku — twierdzi historyk S. Płochij [4] — dzisiaj jest równie ważnych, jak i na przełomie drugiego tysiąclecia.
To tyle, jeśli chodzi o pierwszą część alfabetu. Drugą, w przeciwieństwie do pierwszej, nazwano, jak o tym już wspomniano, niższą; w niej podano słowa-litery, które swoją semantyką wskazują na to nikczemne, podłe, zbrodnicze, wstrętne, niegodne, podłe, haniebne, złe, co może być w człowieku, bo, jak twierdzą filozofowie, a z nimi Cyryl, dobro nie istnieje bez zła. Nawiasem mówiąc, takich nazw liter jest 13! Wyjaśniam niektóre z nich.
Drugą część alfabetu zaczyna litera-słowo sza. Prawdziwe jej znaczenie — szelma, oszust, kłamca, opętany, rozpasany, kanalia. Słowem szabala nazywano kłamliwego człowieka, a słowem szawereń — szczególnie obrzydliwego, nieprzyjemnego.
er — w dawnych czasach jerami nazywano złodziei, szarlatanów. Dzisiaj — to litera Ъ w rosyjskim alfabecie.
ery — ta litera również zachowała się w rosyjskim alfabecie jako Ы. Jerygami w dawnych czasach nazywano pijaków, hulaków.
er — we współczesnym alfabecie — to Ь (znak zmiękczenia). W dawnych czasach litera ta kojarzyła się ze słowem herezja, heretyk, wróg, wygnaniec. Takiego człowieka nazywano nawet erykiem. Uważa się, że to słowo ze wszystkich słowiańskich słów, którymi znieważano człowieka, jest najstraszniejsze. Heretyków palono lub okrutnie niszczono.
t — litera, dla której synonimem może być przyjąć. Często używano jej w znaczeniu mieć, czasami używano w kontekście złapać lub wziąć, gdy chodziło o łatwo dostępne rzeczy.
ju [u] — litera smutku, żalu, tęsknoty. Słowianie judolą nazywali gorzki los (nawiasem mówiąc, współcześni i dzisiaj używają tego słowa na oznaczenie miejsca, gdzie cierpi się niedostatek, cierpią, męczą się). Stąd wzięło się też słowo jurodiwy, które nie zawsze miało negatywne znaczenie — szalony. W dawnych czasach tym słowem nazywano także wędrownych mnichów, których często lekceważono.
Badacze dostrzegają w literach drugiej części alfabetu tekst: nikczemnikom, kłamcom, złodziejom, oszustom, pijakom oraz heretykom pisany jest gorzki los — będą wygnańcami, w kajdany zakuci, do więzień wrzuceni i straceni. Konstanty Filozof ostrzegał Słowian, że wszyscy grzesznicy zostaną ukarani.
Badacze zwrócili uwagę także na obraz dźwiękowy liter drugiej części alfabetu. W planie artykulacyjnym — są one ciężkie, dźwięki [ch], [sz], [cz], [c] kojarzą się z czymś ciemnym, ciężkim; nie ma tej lekkiej i przyjemnej melodyki, która jest właściwa słowom pierwszej części — wyższej.
Zbiór słów i fraz tworzy cyrylicę az buki wiedi głagoli dobro jest żywitie dzeło ziemla iże i kako ludije myslitie nasz on pokoj rci słowo twirdo uk fert cher ot ci cyrw szta jer ery jer t jus mały jus wielki ksi psi fita iżyca
Istnieją próby odtworzenia tekstu alfabetu w języku ukraińskim. Podaję niektóre warianty.
Ja znam litery. Piśmiennictwo — to dorobek. Pojmujcie wszechświat. Nieście słowo twardo i przekonująco. Wiedza — dar Boży.
Ja Boga poznaję. Mówię i czynię Dobro. Dobro jest Życiem. Zachowując znaczenie słowa, które jest nazwą litery, czytelnicy alfabetu komplikują wypowiedzi. Niektóre z nich: • Wiedza — dar Boży, jest ona błogosławiona przez Najwyższego.
• Podstawą wszystkiego — wiedza o Bogu i przodkach swoich.
• Ode mnie zaczyna się mój świat. • Słowo — dobrem jest; Słowo — bogactwo, zdobyty skarb. Wpatrujesz się w znaki cyrylicy, jeszcze i jeszcze raz czytasz — i uświadamiasz sobie: to dzieło nieprzeciętnej osobowości, człowieka, którego tok myśli podziwiali ówcześni myśliciele Cesarstwa Bizantyńskiego. Analizujesz motywy, które skłoniły do takiej pracy, i przekonujesz się, że to tekst, u którego podstaw leży pragnienie dobra dla rodzimego narodu słowiańskiego, szerzenie wysokiej nauki Chrystusowej; to tekst, w którym wszystko przemyślano do szczegółów, nie może on mieć w sobie nic zbędnego. I nasuwa się pytanie: jaką rolę pełnią liczbowe nazwy liter?
Sądzę, że je również należy wykorzystywać, dekodując tekst alfabetu. Są one, jak należy sądzić, nośnikami znaczenia symbolicznego. Symbolizm, zdaniem badaczy [5], to klucz do świata myśli, do świętych tekstów. W mentalności dawnych ludzi symbol jest kwintesencją wiedzy, to wieczna prawda, symbioza ładu naturalnego z nadprzyrodzonym. Dodajmy: symbolizm w kulturze antycznej, z którą doskonale był obeznany Cyryl, a także symbolizm chrześcijaństwa były ważnymi sferami bytu ówczesnych intelektualistów. Zatem zdekodowane liczbowe nazwy, które są elementami tekstu alfabetu, znacznie rozszerzą strukturę semantyczną przesłania, choć póki co znaczenie wielu liczbowych nazw jeszcze nie zostało wyjaśnione, zagadką jest także ich nieobecność przy niektórych literach.
Podaję kilka przykładów, w których odkodowano nazwy liczbowe. • Na baczniejszą uwagę zasługuje liczba jeden. Autor alfabetu powiązał ją z literą A oraz zaimkiem JA — az. Liczba jeden ma znaczenie niepodzielnego, nie ma w sobie, jak uważają znawcy symboliki [6], niczego przeciwnego duchowi w odniesieniu do materii. Jeden oznacza to, co tworzy organiczną całość, zlaną we wszystkich swoich częściach. Wszystko to można powiedzieć także o Bogu. Podobnie jak On, każdy człowiek jest jedyny. Widzieć w człowieku to, co jedyne — to znaczy szanować i kochać go. Jeden — to pierwsza na liście liczba nieparzysta, a liczby nieparzyste były dla pitagorejczyków symbolami prawdy i harmonii we Wszechświecie. Wergiliusz twierdził: Bogowie kochają liczby nieparzyste, a Platon podkreślał: Jeden — to uniwersalna inteligencja. • Liczba trzydzieści wiele może powiedzieć także współczesnym. W alfabecie trzydzieści powiązano z literą L — ludzie. Być może w ten sposób autor ostrzega ludzi wszystkich czasów i narodów przed straszną zbrodnią, której nie ma przebaczenia — zdradą, i przed tą karą, której doznał Judasz, sprzedawszy Pana za trzydzieści srebrników. Trwały zwrot judaszowe srebrniki i dziś nie stracił swojej aktualności; go, na przykład, utrwala także odnowiona redakcja „Ukraińskiej pisowni”. • Literze M — myślicie autor alfabetu przypisał wartość liczbową czterdzieści. W książce „Symbole świata” [7] czterdzieści potraktowano jako liczbę ciężkich prób. Świat zniszczono w ciągu czterdziestu dni przez Potop; do ziemi obiecanej wędrówka — czterdzieści lat; Jezus przebywał na pustyni czterdzieści dni, w grobie — czterdzieści godzin: 9 — w piątek, 24 — w sobotę i 7 — w niedzielę; pojawił się czterdzieści dni po zmartwychwstaniu. Czterdziestka — trudny wiek, twierdzą badacze, bo znajduje się pośrodku pomiędzy łaską zaślepienia, która dodaje młodości siły, natchnienia, a brakiem pragnień, co jest oznaką wieku chylącego się ku upadkowi. Zatem, rozszyfrowując alfabet nazwami liczbowymi, tworzymy frazy: Ja (az) postrzegam (myślę) świat jako niepodzielną całość, jako jedność. Ludzie, nie naruszajcie praw Ziemi i Nieba, szanujcie siebie, wystrzegajcie się trzydziestu srebrników. Ja (az) wiem (wiem): czterdzieści — liczba ciężkich prób, oznacza początek schyłku wieku człowieka. I nad tym trzeba się zastanowić. Jak już powiedziano, Cyryl zakończył pracę nad alfabetem w 863 roku, ale język bułgarski, na który w warsztacie świętego pisma przetłumaczono wiele ksiąg teologicznych, stał się uznany jako państwowy nieco później. Autor książki „Bracia sołuńscy” wkłada w usta wielkiego księcia wszystkich Bułgarów Symeona Pierwszego słowa historycznego ukazu: Nakazuję odtąd wszędzie w moim królestwie pisać alfabetem, stworzonym przez Bożych posłańców i świętych przedstawicieli Słowian Konstantyna-Cyryla, nazwanego Filozofem za jego wielką wiedzę, i jego brata Metodego. Językiem mojego narodu, którym będą głosić słowo Boże, w moim państwie zatwierdzam słodkobrzmiący język Bułgarów-Słowian. Ten ukaz został ogłoszony latem osiemset dziewięćdziesiątego trzeciego roku, roku wielkiej nieśmiertelności Cyryla i Metodego, roku ich wielkiego zmartwychwstania. Zatem cyrylica — to nie po prostu alfabet. Otwiera ona narodowi, który ją przyjął, głęboki filozoficzny sens bytu na ziemi, prowadzi na drogę udoskonalenia ludzkości i ludzkiego „JA”, utwierdza nową wiarę. System kodów, tych swoistych słów-symboli, konceptów, które zawarł Cyryl w swoim oryginalnym dziele, w dobie wojującego ateizmu, gdzie oficjalnie uznawano, że religia — to opium ludu, nie mógł być obiektem jakiejkolwiek analizy; z nim nie zawsze byli zaznajomieni nawet lingwiści. Jak twierdzi językoznawca J. Szewelow, stworzony przez Cyryla alfabet i pierwszy słowiański język literacki miały decydujące znaczenie dla rozwoju ukraińskiego pisma, języka książkowego i literatury. Tabelę wzięto z ks. Ukraiński język. Encyklopedia. – Kijów, 2000.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła ŻULYŃSKI
Zakończenie. Pocz. w nr 20—21 za 2020 r. O przebiegu konfliktu polsko-ukraińskiego na Wołyniu szczegółowo opowiadają w swoich książkach nie tylko Mykoła Rućkyj, ale także szereg innych historyków, krajoznawców, pisarzy, wśród nich wołyńscy historycy i pisarze: Andrij Krysztalśkyj — w książce „OUN i UPA na Horochiwszczyni”, znany pisarz i naoczny świadek strasznych zbrodni Polaków na Chełmszczyźnie Josyp Struciuk — w swoich opowiadaniach, powieściach i romansach, w szczególności w „Powieści krwawych lat”, „Operacja 'BURZA', albo My ich wspólnie wytępimy”, Wałentyn Jabłonśkyj i Oksana Jabłonśka w scenariuszu filmowym „Niepokonany Wołyń”, Iwan Olchowśkyj w dwóch książkach „Krwawy Wołyń”, Mykoła Wawrenczuk w badaniach „Szkice walki wyzwoleńczej. Wołyń”, „Wierni przysiędze”, wywodzący się z rodzin powstańczych pisarze: Swiatosław Prask „Udeptane żyto”, „Horyń”, „Sotenny Łys”, „Zdobyć albo nie być”, Stepan Babij „Echa powstańczego kraju”, Wołodymyr Szowkoszytnyj w powieści „Biały kreczet” (trylogia powieściowa „Krew święta”), Olha Jaworśka w powieści „Na obcych wiatrach”… Nie należy pomijać badań Iwana Dijaka „Tragedia wołyńsko-chełmska”, prac Wachtanga Kipianiego, w szczególności opracowanych przez niego zbiorów artykułów „Wojna dwóch prawd. Polacy i Ukraińcy w krwawym XX wieku” oraz „Zrodziliśmy się w wielkiej godzinie…” OUN i UPA. Biblioteka „Historycznej prawdy” ze swoimi przedmowami, Bohdana Huda „Ukraińsko-polskie konflikty nowej doby. Aspekt etnosocjalny”, Mykoły Kuczerepy i Wałentyna Wysyna „Wołyń: 1939-1941”. Ołeksandra Denyszczuka „Księga pamięci i sławy Wołynia. — T. 10. Obwód rówieński, rejon demidowski”, „Zbrodnie polskich szowinistów na Wołyniu. Obwód rówieński”, Mykoły Siwickiego „Konflikt polsko-ukraiński 1943-1944”, Wołodymyra Serhijczuka „Ukraiński zryw. Wołyń. 1935-1955” oraz „Polacy na Wołyniu w latach II wojny światowej. Dokumenty z ukraińskich archiwów i polskie publikacje”, Anatolija Trubajczuka „Druga wojna światowa // Wołyń w II wojnie światowej”, Lubomyra Chochuły „Rzeźnicy czy pobratymcy. Współczesne polskie dyskursy o Ukrainie”, Mykoły Kocia i Łeonida Osawulenki „Wołyń w kleszczach śmierci”, Iwana Patrylaka „Zwycięstwo albo śmierć. Ukraiński ruch wyzwoleńczy w latach 1939—1960”, Ihora Iljuszyna „Tragedia wołyńska 1943—1944” oraz szereg innych utworów literackich, badań historycznych, wspomnień naocznych świadków i innych materiałów poświęconych konfliktowi polsko-ukraińskiemu na Wołyniu. Ta lista może zapełnić niejedną stronę gazety. Ale nie można nie wspomnieć o materiałach międzynarodowych seminariów historyków: „Stosunki ukraińsko-polskie podczas II wojny światowej”, które ukazały się drukiem w zbiorach „Ukraina-Polska: trudne pytania” czy serii książek „Zrehabilitowani przez historię”, które są wypełnione niepodważalnymi świadectwami, wspomnieniami i dokumentami, czy, powiedzmy, o pełnej poświęcenia pracy wołyńskiego historyka Iwana Puszczuka, który odwiedził 2342 wsie obwodów wołyńskiego, rówieńskiego i tarnopolskiego (Krzemieniecczyzna), zebrał 7 tysięcy 415 świadectw ludzi, wykonał 1409 nagrań magnetofonowych i na tej podstawie stworzył unikalną książkę-dokument o tragedii wołyńskiej „Wołyniacy o 'Wołyniu-43': ukraińska pamięć o polskiej ekspansji na Ukraiński Północny Zachód w latach 1938-1944. Świadectwa ustno-historyczne” (Łuck, 2017). Iwan Puszczuk do tej książki włączył także świadectwa osób urodzonych lub wywodzących się z miejscowości Wschodniej Chełmszczyzny i Południowego Podlasia, a także Brześciny. Odwiedził badacz także moją wieś Nowosiłki (teraz — Nabereżne) i zapisał świadectwo Łeonida Markulicza, urodzonego w 1926 roku: „Rano (do wsi) przyjeżdża Niemiec z Polakami. Spojrzeli — za Styrem wielu ludzi (mieszkańców wsi. — I.P.) się chowa. Nałapali nas cały samochód — 50 z okładem ludzi. Jednego tamże za Styrem zabili. Krymusia Mykołę, razem bydło pasliśmy. Mocno bili (nas) — nabrali i starych, i małych — jak leci. Stamtąd zawieźli nas do Horochowa. A tam się zaczęło. Zabili Josypa Krymusia. Polacy, bo w zasadzie oni nas pilnowali. W nocy albo wieczorem łupili nas. Z pobliskich wsi wokół Horochowa, skąd pouciekali, oni (aresztowani — I.P.) byli. I tak nas długo męczyli. Ci Polacy zabili pięć osób z naszej wsi. Potem Polacy jeszcze przyjechali do wsi. Zamordowali Ułanyka Andrija (mojego wuja Wołanyka Andrija — M.Ż.) — język odcięli, zniekształcili. Wśród nich ze Smykowa (sąsiednia wieś — I.P.) — Konopka. Polak zabił. Byli wśród nich tacy, że czy człowiek winny, czy niewinny — żywcem zabijali. Polacy bardzo się nad nami znęcali. Niemcy — nie tak: wysyłali do Niemiec do pracy, a Polacy zabijali na śmierć”. Te okrutne represje w zasadzie kierowane były przeciwko tym, którzy walczyli o odrodzenie państwa ukraińskiego na wszystkich terytoriach etnicznych. Przecież obie frakcje OUN — OUN-B, kierowana przez Stepana Banderę, do której należeli członkowie „Młodszej generacji”, oraz OUN-M pod kierownictwem Andrija Melnyka z członkami „Starej gwardii” zdecydowanie odrzucały przynależność Wołynia i Wschodniej Galicji do powojennej Polski i prowadziły walkę przeciwko niemieckim okupantom i polskim formacjom wojskowym na Wołyniu, które brały udział w akcjach karnych przeciwko Ukraińcom, nierzadko uzyskawszy wsparcie Armii Krajowej, polskiej i sowieckiej partyzantki, własowców, Węgrów… Zarówno Niemcy, jak i Polacy uważali Organizację Ukraińskich Nacjonalistów za swojego wroga. Zwłaszcza po ogłoszeniu we Lwowie 30 czerwca 1941 roku Aktu odnowienia Państwa Ukraińskiego. …W mojej wsi do dziś obok mogił nad Styrem wznosi się mogiła, którą usypali moi współmieszkańcy z inicjatywy członków OUN i Ukraińskiego Wolnego Kozactwa Denysa Krymusia, Danyła Kulyka, Josypa Krymusia, Panasa Krymusia, Klyma Wołanyka, Wołodymyra Krymusia, Wańka i Ołeksandra Piddubnych, Hryhorija Żułynśkiego, Platona Synelnyka, Jakowa Kotyła oraz wielu młodych chłopców i dziewcząt. Postawili wysoki dębowy krzyż, ksiądz z Boremlskiej cerkwi prawosławnej Świętej Trójcy Heruś poświęcił ten symboliczny kurhan-mogiłę. Tak współmieszkańcy uczcili w lipcu 1941 r. odnowienie Państwa Ukraińskiego. Lecz niedługo stał nad Styrem ten symbol niepodległości Ukrainy — dębowy krzyż. Zcięli go enkawudziści zaraz po pojawieniu się we wsi czerwonych partyzantów ze zgrupowania Sydora Kowpaka. Niedługo potem, już we wrześniu 1943 roku, w mojej wsi zorganizowano stanicę OUN, rozpoczęło się szkolenie wojskowe młodzieży — wyszkolenie prowadził Panas Krymuś, który przed wojną służył w polskiej armii. Takich stanic na koniec czterdziestego pierwszego roku utworzono na Rówieńszczyźnie ponad 500 z trzema tysiącami członków. OUN Stepana Bandery aktywnie przygotowywała się do walki z niemieckimi okupantami, zbierając i składując broń i amunicję, przygotowując kadry wojskowe w podziemnych szkołach. Mykoła Rućkyj przypomina, że taka szkoła, w której naliczano czterdziestu kursantów, została otwarta w Równem już pod koniec 1941 roku. Inna, później zorganizowana szkoła, która była zlokalizowana w Szpanowie niedaleko Równego, liczyła do dwustu osób. Miasto Równe przez pewien czas, do licznych aresztowań ukraińskich podziemnych działaczy zimą czterdziestego drugiego roku, było centrum banderowskiego ruchu podziemnego na Wołyniu i Podolu. Ale i po masowych represjach ukraińskich nacjonalistów Rówieńszczyzna pozostawała głównym ośrodkiem podziemnej walki, chociaż centrum jej przemieszcza się w lasy w pobliżu Klewania. Niemiecka władza okupacyjna nie wątpiła, że Ukraińcy nie skłonią pokornie głowy — będą walczyć. Dlatego już 25 listopada 1941 roku niemiecka administracja wydała i rozesłała do obwodowych oddziałów policji bezpieczeństwa rozkaz o zniszczeniu członków OUN Bandery. Mykoła Rućkyj przytacza fragment tego rozkazu: „Niezaprzeczalnie ustalono, że ruch Bandery przygotowuje powstanie w Komisariacie Rzeszy 'Ukraina', którego celem jest utworzenie niepodległej Ukrainy. Wszyscy aktywiści ruchu Bandery powinni być natychmiast aresztowani i po gruntownym przesłuchaniu potajemnie zniszczeni jako rabusie”. Należy przypomnieć, że zaraz po wkroczeniu Armii Czerwonej na Zachodnią Ukrainę we wrześniu 1939 roku NKWD zaczęło formować podziemną siatkę agentury przede wszystkim w celu neutralizacji OUN oraz polskiego podziemia. Przecież jesienią 1939 r. pojawiły się na Wołyniu polskie ośrodki podziemne, których celem było odnowienie Rzeczypospolitej. A w październiku 1942 r. z inicjatywy polskiego rządu emigracyjnego zaczyna działać Delegatura Wołyńska, tworzy się Korpus Bezpieczeństwa i Samoobrony w liczbie 250 ośrodków i posterunków. W ich dyspozycji w tamtym czasie było ponad cztery tysiące uzbrojonych żołnierzy. Nikt nie może podać dokładnej liczby poległych w konflikcie na Wołyniu. Strona polska, w szczególności szczególnie szanowani w Polsce badacze Ewa i Władysław Siemaszko, wymieniają do 60 tysięcy Polaków, Prezydent Polski — 5-10 tysięcy, Polski Instytut Pamięci Narodowej naliczył już 20 tysięcy, ale czy strona polska nie stara się zaliczać do ofiar tragedii wołyńskiej także tych Polaków — policjantów, leśników, urzędników, nauczycieli, medyków, osadników, których w 1940 roku wywieźli na Sybir sowieckie organy karne po wkroczeniu Armii Czerwonej na Zachodnią Ukrainę. A kto może określić, ilu Polaków i Ukraińców zginęło podczas wojny partyzanckiej UPA i Armii Krajowej? Wielu Ukraińców zginęło od akcji karnych 27. Wołyńskiej Dywizji Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich, od polskich bolszewickich oddziałów, w szczególności polskiego oddziału partyzanckiego pod dowództwem Roberta Satanowskiego, a takich polskich oddziałów na Wołyniu było piętnaście. A oddziały specjalne NKWD, nazywano je także „czerwonymi partyzantami”, w których przebywało ponad 7 tysięcy Polaków, a tak zwane „bataliony niszczycielskie” NKWD... Czy niemal każda wieś na Wołyniu nie była poddana okrutnym represjom ze strony niemieckich okupantów, niemieckiej policji pomocniczej, w której Polacy stanowili totalną większość (około 11 tys. osób), batalionów Schutzmannschaft (1500 osób), sowieckich partyzantów, polskich oddziałów bolszewickich, Węgrów, własowców. Ludzie nie mogli dojść do siebie, że podczas wojny znienacka pojawiają się we wsi i zaczynają łapać młodzież, zabierać zboże, bydło, przeszukiwać domy. Szczególnie przerażali ich nie tyle Niemcy, co Polacy-policjanci, własowcy… Dziwili się i pytali jeden drugiego: „Co to za tacy ruscy żołnierze? Mówią po rusku, ale stoją za Niemcami. Jakieś nowe 'sowiety' czy co”. Tymi nowymi „ruskimi”, nowymi „sowietami” byli właśnie tak zwani własowcy, przeważnie etniczni Rosjanie, którzy w Komisariacie Rzeszy „Ukraina”, obejmującym terytorium 17 mln ludzi z centrum w mieście Równe, wchodzili w skład 12. Korpusu Rezerwowego Wehrmachtu. Do tego korpusu należały w różnych czasach ponad 10 kozackich (rosyjskich) korpusów ochronnych, brygad zapasowych, dywizji żandarmerii polowej, dywizji szkolno-polowych Wehrmachtu, kałmucki kawaleryjski korpus ochronny… Po stronie hitlerowskich Niemiec walczyło ponad 20 formacji wojskowych, zwłaszcza na froncie wschodnim, w składzie których było od 800 tys. do 1 mln Rosjan. W skład armii Wehrmachtu wchodziły „Rosyjska Armia Wyzwoleńcza Wehrmachtu” — 12 korpusów ochronnych, 10 dywizji, 30 brygad; „Rosyjska Wyzwoleńcza Armia Ludowa” — 5 pułków, 18 batalionów; „Rosyjska Narodowa Armia Ludowa” — 3 pułki, 12 batalionów; „Rosyjska Armia Narodowa” — 2 pułki, 12 batalionów. To Ochotniczy pułk ZSRR „Wariag”, 1. rosyjska brygada narodowa SS „Drużyna”, w składzie której były 3 pułki, 12 batalionów o łącznej liczebności od 2,5 tys. żołnierzy i oficerów, to 15. kozacki korpus kawalerii SS, 29. dywizja grenadierów SS „Rosyjskiej Wyzwoleńczej Armii Ludowej”, 30. dywizja grenadierów SS, 36. dywizja grenadierów SS „Dirlewanger”… Wszystkich dywizji, jednostek SS, Wehrmachtu i innych wojsk, wszystkich pododdziałów antyhitlerowskich wojsk, w składzie których walczyli Rosjanie, przede wszystkim przedstawiciele narodowości rosyjskiej — nie sposób zliczyć. Podczas II wojny światowej z 73 mln mieszkańców ZSRR pod okupacją znalazło się ponad 30 mln Ukraińców, ponad 20 mln Rosjan, około 8 mln Białorusinów i 8 mln mieszkańców republik nadbałtyckich, ponad 1,5 mln Polaków zamieszkujących terytorium ZSRR, około 3 mln Mołdawian i Rumunów, 2 mln Żydów, 0,2 mln Tatarów krymskich. Jeśli chodzi o Wołyń, Polesie, to w
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
W Generalnym Okręgu „Ukraina” prowadzono szczególne represje wobec ludności cywilnej, która wspierała ukraińskie nacjonalistyczne podziemie, Ukraińską Armię Powstańczą. Represje te szczególnie się nasiliły po wkroczeniu na te tereny w roku czterdziestym trzecim radzieckich oddziałów Kowpaka, Miedwiediewa, Saburowa, Brynskiego, Kapłuna, w których utworzono specjalne oddziały, działające pod szyldem bojówek UPA i dokonujące aktów terrorystycznych wobec Ukraińców. Wiele dotąd nieznanych faktów ujawnił Mykoła Ruckyj o komórce podziemia komunistycznego na Dubieńszczyźnie, zwłaszcza w powiecie demidowskim. Jej przywódca i informator, dawny dowódca dywizjonu artylerii pułku Armii Czerwonej, kapitan Mychajło Zahnij-„Gołubenko”, zajmował w UPA wysokie stanowisko – był szefem sztabu Południowego Okręgu Wojskowego UPA-Północ „Bohun”, którym dowodził Petro Olijnyk-„Eneasz”. „Gołubenko” zorganizował grupę oficerów-czerwonoarmistów i planował, aby w celu rehabilitacji wobec bolszewików zlikwidować sztab i kierownictwo okręgu. Został zdemaskowany i zlikwidowany razem z innymi spiskowcami. Już na początku 1945 roku na Wołyniu odtworzono struktury OUN i SB, które przy pomocy polowej żandarmerii UPA zaczęły prześladować zarówno kierownictwo NWRO, jak i jego zwykłych członków. We wrześniu 1944 roku na terytorium Wołynia wkroczyła 1. Ukraińska Dywizja Partyzancka, utworzona na bazie związku Sydora Kowpaka, która została przekazana NKWD USRR specjalnie do walki z ukraińskim ruchem narodowo-wyzwoleńczym. 1635 partyzantów, w tym 589 kawalerzystów, uzbrojonych w lekkie działa i ciężkie karabiny maszynowe, pod dowództwem Wiereszczyhory dopuszczało się okropnych znęcań nad chłopami, zwłaszcza nad tymi, których krewni byli w UPA lub OUN albo w których kwaterowały oddziały UPA. Czerwoni partyzanci gwałcili kobiety, katowali młodych chłopców i dziewczęta, nie oszczędzając ani starych, ani małych. Mykoła Ruckyj na podstawie relacji szczegółowo opisuje te straszliwe bestialstwa kowpakowców-enkawudzistów na Demidowszczyźnie, zwłaszcza w mojej rodzinnej wsi, w sąsiednich wsiach – Chrinnykach, Boremlu, Wyczawkach, Zołoczowcu oraz w wielu innych wsiach i miasteczkach Wołynia. Ogółem na Równszczyźnie w październiku 1944 roku przebywało 8 tysięcy 754 żołnierzy wojsk wewnętrznych NKWD, z nich zaś specjalnie przygotowanych do walki z ukraińskimi patriotami oficerów-czekistów było tysiąc dziewięćdziesiąt siedmiu. A jeśli uwzględnić oddziały bandyckie, utworzone przez NKWD i zamaskowane za bojówki UPA, tzw. „skoczków”, to staje się oczywiste, z jaką potęgą wojskową mieli do czynienia żołnierze UPA. Ponad połowa osobowego składu Armii Czerwonej, a mianowicie 3 miliony 900 tysięcy czerwonoarmistów, oficerów i generałów, znalazła się pod koniec 1941 roku w niemieckiej niewoli. Na okupowanej Ukrainie znaleźli się nie tylko ci wojskowi, którzy porzucili broń, rozproszyli się po lasach, szukali schronienia we wsiach i wkradali się w zaufanie do członków OUN. Byli jednak również i tacy, którzy zostali zwolnieni zgodnie z rozkazem generalnego kwatermistrza Wehrmachtu nr 114590 z 25 lipca 1941 r. do domu, ponieważ Niemcy nie mogli utrzymać w niewoli prawie czterech milionów radzieckich żołnierzy i oficerów. Mój ojciec, zmobilizowany do Armii Czerwonej na początku 1941 roku, dostał się do niewoli w pierwszych dniach wojny, ale został zwolniony do domu, podobnie jak tych 277 tys. 760 Ukraińców, którzy w wyniku niespodziewanej błyskawicznej ofensywy armii niemieckiej znaleźli się w okrążeniu. Do swoich rodzin w latach 1939–1941 wróciła także część Ukraińców, którzy służyli w wojsku polskim; a takich, ówczesnych obywateli Polski, w armii polskiej było około dwustu tysięcy, w tym wołyniaków – ponad czterdzieści dwa tysiące. Jest to wielki cud, że szeregowego czerwonoarmistę Hryhorija Żulinskiego zwolniono z niewoli. Przecież w ostatnich 6 miesiącach 1941 roku w niemieckich obozach koncentracyjnych zginęło 1 mln 500 tys. jeńców wojennych. Mój ojciec raczej nie przeżyłby w tych nieludzkich warunkach, skoro nawet ustalona przez niemieckie dowództwo w październiku 1941 roku dobowa racja żywnościowa dla radzieckich jeńców, w normie 1440 kalorii, nie była przestrzegana. Ojciec raczej nie zdołałby pozostać w domu po nadejściu wojsk radzieckich, gdyby nie został schwytany przez Niemców w 1943 roku, ponieważ wiadomo, że zgodnie z rozkazem Państwowego Komitetu Obrony ZSRR nr 270 z 8 sierpnia 1941 roku poddanie się do niewoli uważano za zdradę Ojczyzny i oni, jeńcy czerwonoarmiści, trafiali pod tę represyjną machinę władzy radzieckiej. Prawie 250 tys. z 836 tys. jeńców, którzy przeżyli i wrócili do ojczyzny, zostało skazanych i trafiło do radzieckich obozów koncentracyjnych, które niczym nie różniły się od niemieckich. Ponad 600 tys. jeńców skierowano zaś do przymusowych robót w tzw. batalionach pracy. Wśród tych byłych czerwonoarmistów, którzy wstąpili w szeregi UPA, byli również tacy, którzy przed nadejściem Armii Czerwonej postanowili odkupić swoją winę i zaczęli nawiązywać kontakty z agenturą NKWD. Służba Bezpieczeństwa – OUN wiedziała o istnieniu rozgałęzionej siatki agenturalnej, przygotowanej jeszcze podczas pierwszej bolszewickiej okupacji Zachodniej Ukrainy do walki z OUN, i prowadziła bezlitosne czystki w szeregach powstańczych, w wyniku których pod „gorącą rękę” SB OUN trafiła także część uczciwych, patriotycznych bojowników o wolność Ukrainy. Rzecz w tym, że Wołyń od września 1944 roku praktycznie nie miał, z powodu istnienia radziecko-niemieckiego frontu, łączności z Głównym Prowodem OUN, który znajdował się na terytorium Galicji. Dlatego utworzenie w lipcu 1944 roku NWRO, która przejęła kierownictwo zbrojną walką z moskiewsko-bolszewicką nawałą na północno-zachodnich i południowo-wschodnich ziemiach Ukrainy, nastąpiło bez uzgodnienia z Głównym Prowodem OUN. A mianowicie 11–15 lipca 1944 roku w Karpatach z inicjatywy Prowodu OUN i Głównej Komendy UPA zwołano Pierwszy Wielki Zbór, na którym utworzono Ukraińską Główną Radę Wyzwoleńczą (UGWR) jako „ogólnonarodowy kierowniczy ośrodek walki wyzwoleńczej”, na czele której stanął Kyryło Osmak. Już jesienią tego samego 1944 roku Główny Prowid OUN podjął decyzję o zaprzestaniu działalności NWRO. Aby uniknąć rozłamu w ruchu narodowo-wyzwoleńczym, w szeregach organizacyjnych OUN rozpoczęto nie tylko likwidację struktur utworzonych przy NWRO, lecz także rozwinięto bezlitosne czystki w szeregach OUN i UPA. W listopadzie 1944 roku zostali rozstrzelani przez swoich, również takich samych patriotów Ukrainy, w wyniku wewnętrznego konfliktu organizacyjnego, samoofiarni bojownicy o wolność i niepodległość Ukrainy – członkowie NWRO: dowódca związku „Donbas” Matwij Tokar-„Bosota”, kurinnyj Andrij Traczuk-„Buwałyj” („Łomonis”), politruk związku „Donbas” Dmytro Sochynśkyj-„Kozub”, jeden z kierowników NWRO „Taras” oraz jeszcze kilkadziesiąt powstańców z tych kurenów. Służba Bezpieczeństwa OUN-B nie uwzględniała zasług tych bohaterskich przywódców narodowo-wyzwoleńczej walki, zwłaszcza tego, że oddziały kurinnych Matwija Tokara-„Bosoty”, Jurija Czujkowskiego-„Jurka” i sotnia „Kaliny” stawiały opór czerwonym partyzantom na Demidowszczyźnie, a na
Dmytro Kazwan-„Czernyka” otrzymał ogólne kierownictwo nad tymi oddziałami i bojówkami. Ci oraz inni dowódcy UPA, uczciwi patrioci, codziennie ryzykowali życiem, starając się ustrzec ukraińskich chłopów przed dzikimi rozprawami, grabieżą, znęcaniem się, a w końcu przed śmiercią od niemieckiej, polskiej, radzieckiej czy węgierskiej kuli, wdając się w ciężkie walki z niemieckimi okupantami, polskimi bojówkami i oddziałami Armii Krajowej, własowcami oraz radziecką partyzantką — i co ich czekało? Czy po to, by następnie, na skutek ambicji Głównego Prowodu OUN czy donosów ze strony takich samych uczestników walki z okupantem, zginąć z rąk Służby Bezpieczeństwa OUN-B? Później Iwan Lytwynczuk-„Dubowyj” kierował krajowym prowodem OUN „Moskwa” i jesienią 1950 roku przybył na Wołyń z instrukcjami od kierownika Głównego Prowodu OUN Wasyla Kuka-„Lemisza” dla prowodnika podziemia OUN na Północno-Zachodnich Ziemiach Ukraińskich Wasyla Hałasa-„Orlana”. Zatrzymał się na zimowanie na chutorze Synjakowa w pobliżu wsi Zołoczówka w rejonie demidowskim. …Pamiętam, jak mój starszy brat Wołodymyr w styczniu 1951 r. wbiegł zdyszany do chaty i szepnął matce: „W Zołoczówce taka strzelanina”... Nikt dokładnie nie wiedział, co wtedy wydarzyło się na chutorze koło Zołoczówki, i dopiero później, kilka lat przed proklamowaniem niepodległości Ukrainy, okazało się, że Iwan Lytwynczuk-„Dubowyj”, przebywając w kryjówce prowodnika OUN rejonu demidowskiego „Ostapa”, która znajdowała się na podwórzu Ławrina Ochrimczuka, zastrzelił się wraz ze swoim pobratymcem „Ostapem”. 8 stycznia 1951 r. oddział wojskowy zarządu MWD obwodu rówieńskiego otoczył chutor. Powstańcy długo się bronili, lecz wyjścia nie było. Wcześniej, latem 1950 roku, w kryjówce we wsi Hirka Polonka także otoczona przez enkawudzistów żona „Dubowego” „Kateryna” odebrała sobie życie. Wraz z nią zastrzelili się podziemna „Hanna” oraz gospodyni chaty, na podwórzu której znajdował się bunkier dowódcy Iwana Lytwynczuka-„Dubowego”. Mykoła Ruckyj szczegółowo opowiedział o bohaterskiej śmierci majora Iwana Lytwynczuka-„Dubowego”, który po śmierci w walce z enkawudzistami pułkownika Dmytra Kliaczkiwskiego-„Klima Sawura” został Głównym Dowódcą
UPA-Północ, o ostatniej walce podrejonowego przywódcy OUN Serhija Skoropadskiego-„Szczyta” 17 kwietnia 1951 r. w Chrinnickim lesie oraz o ostatnim krajowym przywódcy OUN na Wołyniu Anatoliju Majewskim-„Uljanie” 24 sierpnia 1953 roku… Badacz szczegółowo opisał śmierć 4 marca 1952 r. w bunkrze legendarnego artysty, kierownika technicznego krajowego przywództwa OUN Nila Chasewycza, który używał pseudonimów „Staryj”, „Bej”, „333”, wraz z dwoma swoimi ochroniarzami – Wiaczesławem Antoniukiem-„Matwijem” i Antonim Melnyczukiem-„Hnatem”. Otoczeni przez energiedwistów z kleweńskiego garnizonu powstańcy odstrzeliwali się, dopóki rzucone do kryjówki granaty nie odebrały im życia. Zdumiewa i zachwyca to, że walka poszczególnych bojówek UPA trwała na terenach Wołynia, zwłaszcza w moim demidowskim rejonie, jeszcze przez lata 50., mimo że organy NKWD prowadziły ogromną operacyjno-agenturalną pracę mającą na celu wykrycie miejsc dyslokacji składu i sił formacji UPA. Jak stwierdzają badacze działalności NKWD na terenach Zachodniej Ukrainy w latach 1944–1945, liczba operatorów NKWD „osiągnęła 22 tysiące. Aparat agenturalno-informacyjny obejmował 359 rezydentów, 1473 agentów, 13 085 informatorów”. Przeciwko podziemiu OUN działały oddziały i podjednostki Wojsk Wewnętrznych NKWD, oddziały eksterminacyjne, agenturalno-bojowe grupy, uzbrojeni radziecko-partyjni aktywiści, a także agenturalno-bojowe grupy NKWD, w skład których wchodzili specjalnie przygotowani oficerowie, radzieccy partyzanci i przeciągnięci na swoją stronę żołnierze UPA. Mykoła Ruckyj przekonująco, opierając się na wspomnieniach uczestników oporu, relacjach świadków, powołując się na materiały archiwalne, dowodzi, że narodowo-wyzwoleńcza walka na ziemiach Wołynia i Polesia zaświadczyła o wysokim duchu patriotycznym jej uczestników, bohaterstwie i ofiarności nieugiętych bojowników UPA, którzy rzadko poddawali się do niewoli, odstrzeliwali się do ostatniego naboju i strzałem w skroń albo wybuchem granatu kończyli swoje młode życie. I te ofiary nie były daremne. Dziesiątki tysięcy ukraińskich powstańców, którzy zginęli w walce o wolność Ukrainy, odsłoniły przed całym światem heroiczną wielkość i niezłomny patriotyczny duch narodu ukraińskiego. Nie przypadkiem Mykoła Ruckyj kończy swoją opowieść o tych, którzy w oczy śmiali się śmierci, słowami generała i prezydenta Francji Charles’a de Gaulle’a: „Gdyby w armii francuskiej panował taki duch, jak w UPA, niemiecki but nigdy nie deptałby Francji”. …Mnie, dziesięcio-, dwunastoletniego, często zatrzymywał, gdy przebiegałem przez jego podwórko na cmentarzyk, żeby bawić się w „wojnę” albo pływać w Styrze, sąsiad Jaszko Kotyło i prosił, żebym poczytał mu gazetę. Sam prawie nic nie widział, ale był spragniony wiadomości. Pamiętam, że pewnego razu wypytywał swoją córkę Wierę, która, jak dowiedziałem się później, była w swoim czasie łączniczką UPA, o strzelaninę, którą usłyszał z Chrinnickiego lasu w środku dnia w październiku 1944 roku. Wiera szeptem opowiadała o tym, jak we wsi Tovpyzhyn energiedwiści otoczyli powstańczy szpital. Lekarze, a było ich trzech, Żydzi, oraz ochrona na czele z byłym kapitanem Armii Czerwonej Iwanem, pseudonim „Bereza”, odstrzeliwali się do ostatniego naboju. I opowiedziała ojcu o trzech chrinnickich dziewczynach-podziemiankach. 10 października 1944 roku radzieccy karaciele-kowpakowcy podczas obławy w Chrinnickim lesie otoczyli kryjówkę, w której przebywały trzy powstanki: osiemnastoletnia Halina Tarasiuk, Nadija Sycz oraz jej dwudziestoczteroletnia siostra Maria. Trzy godziny walczyły te dzielne dziewczyny, wszystkie rodem ze wsi Chrynyky. A gdy skończyły się naboje, objęły się, zaśpiewały „Jeszcze nie wymarła Ukraina…” i wysadziły się granatem. Nocą ukraińscy żołnierze, czy to z setki Serhija Skoropadskiego-„Szczyta”, czy z setki „Szczupaka”, pochowali je nieopodal ich kryjówki w lesie, napisali karteczkę i włożyli ją do grobu razem ze znalezionym w kryjówce krzyżykiem, flakonikiem wody kolońskiej i zużytym łuską. I dopiero po 48 latach ludzie mogli przeczytać tę karteczkę: „Tu spoczywają trzy rycerki, które zginęły z rąk moskiewskich katów, zadając sobie samym śmierć granatem. Lepiej zginąć, niż oddać się katom na męki. Zginęły podczas obławy z poniedziałku na wtorek. Obława była przygotowana. Zginęły we wtorek, 10.X.1944 r.: Tarasiuk Halina, lat 18 Maruśka Sycz, 24 lata Nadia Sycz, 18 lat Chwała rycerkom, które poległy w walce o naszą ukochaną Ukrainę. Powstańcy to zrobili. Nie zna… 10.X.1944 r.”
Tłumaczenie maszynowe
Mała Profesówna. Tak Katerynę Hruszewską nazywano od dzieciństwa. Nic dziwnego: jedyna córka profesora historii Mychajła Hruszewskiego i nauczycielki, aktywnej działaczki ruchu kobiecego w Galicji Marii Wojakiwskiej – od dzieciństwa otaczała ją ukraińska wysoko intelektualna publiczność. We Lwowie często odwiedzały ich Sołomija Kruszelnyćka i Natalija Kobrynska; w Kijowie Hruszewscy przyjaźnili się z Łysenkami, Czerniachiwskimi, Steszenkami, Staryckimi, Kosaczami; w Kryworiwni, gdzie regularnie spędzali letnie wakacje, odwiedzali ich Iwan Franko, Mychajło Kociubynski, Fedir Wowk. Jej dziecięce portrety malowali Iwan Trusz i Mychajło Żuk, a Mychajło Bojczuk udzielił małej Katrusie kilku lekcji malarstwa. A jeszcze dla rodziców przez całe życie była Kulunią, pociechą, najdroższą. Katrusia urodziła się 21 czerwca 1900 roku we Lwowie, gdzie w tamtym czasie profesor Hruszewski kierował pierwszą katedrą historii Ukrainy na Uniwersytecie Lwowskim. Od małego Katrusia była chorowita (wykryto u niej problemy z płucami i ryzyko rozwoju gruźlicy), więc już w wieku roku rodzice decydują się na podróż na Krym (kolejna taka podróż z odwiedzinami Kijowa wydarzy się w 1905 roku). W dzieciństwie Katrusia wraz z rodzicami odwiedziła także Wenecję, Rzym, Neapol, Florencję, wspinała się na szczyt Wezuwiusza. Ze względu na swoją chorowitość Katrusia otrzymała edukację domową. Wszakże miała się od kogo uczyć, gdyż jej mama, Maria Sylwestriwna, w tamtym czasie miała wykształcenie pedagogiczne, znała język polski, francuski, angielski, norweski, była aktywną uczestniczką ruchu feministycznego w Galicji, założycielką towarzystwa „Ruska ochrona” (później – „Ukraińska ochrona”), które dbało zarówno o dzieci, otwierając przedszkola, jak i o ich matki, otwierając przed nimi nowe perspektywy. Katrusia uczyła się łatwo. Już w wieku czterech lat przeczytała ułożone przez ojca z klocków słowa „rusin” (tak w Galicji nazywali siebie wtedy Ukraińcy) oraz „morze”. Później zaczęła opanowywać francuski pod kierunkiem córki Mychajła Drahomanowa, Ariadny, która studiowała na Sorbonie i miała nienaganną wymowę. Mama zaś nauczyła ją języka polskiego, angielskiego i norweskiego (później Kateryna Hruszewska na zamówienie Marii Zańkoweckiej przetłumaczy z norweskiego „Dom lalki” Henrika Ibsena). A jeszcze Kulunia kochała książki i często w listach radziła się ojca, co może czytać, a co – jeszcze za wcześnie. Ojciec zaś podpowiadał jej prace naukowe, przygotowując grunt pod dalsze badania naukowe. Więc w wieku 14 lat, kiedy Katrusia w końcu zebrała się, by wstąpić do gimnazjum, miała gruntowną wiedzę w wielu kierunkach. Ale zaczęła się I wojna światowa. Mychajło Hruszewski, który pozostawał poddanym Imperium Rosyjskiego, nie mógł dłużej przebywać na ziemiach Austro-Węgier. Więc rodzina z trudnościami przez Wiedeń i Włochy wraca do Kijowa, gdzie na Mychajła Serhijowycza czeka już oskarżenie o separatyzm i działalność rewolucyjną, areszt i zsyłka najpierw do Symbirska, potem do Kazania i do Moskwy, z zakazem zajmowania się pracą naukową. Maria Sylwestriwna z Katrusią jadą za nim, ale po przebytej malarii w 1916 roku wracają jednak do Kijowa. Detroit czy Ukraina? Pierwsza możliwość oficjalnej nauki u Kateryny Hruszewskiej pojawia się w 1917 roku, kiedy zapisała się na wydział prawniczy i przyrodniczy Ukraińskiego Uniwersytetu Ludowego (później Ukraińskiego Uniwersytetu Państwowego). Równolegle zabiera się także do pracy naukowej: swój pierwszy artykuł, opublikowany w 1918 roku w „Literacko-Naukowym Wiestniku”, podpisuje pseudonimem „Profesówna”. Jednak nauka trwa niedługo – bolszewicka agresja i dalszy rozwój wydarzeń na Ukrainie zmuszają Hruszewskich do emigracji. Za granicą Kateryna na pewien czas staje się wolną słuchaczką Uniwersytetu Genewskiego, studiując prawo rzymskie. Ale trudności materialne nie pozwalają Hruszewskim długo zatrzymywać się w jednym miejscu: od 1919 do 1924 roku objechali całą Europę: Praga, Genewa, Paryż, Berlin, Wiedeń, Baden. Właśnie na emigracji Kateryna określa się z kręgiem swoich zainteresowań naukowych: socjologia i kultury pierwotne, zagłębienie w warstwę mitologiczną, z której formuje się świadomość zbiorowa całego narodu. Możliwe, że na ten wybór wpłynęły jej dziecięce wspomnienia o wypoczynku w Kryworiwni, gdzie folklor był organiczną cząstką życia prostych Hucułów. W Wiedniu zaś pomaga ojcu w stworzeniu Ukraińskiego Instytutu Socjologicznego, pracuje tam jako sekretarz i aspirant, tworzy w Instytucie studium kultury pierwotnej… Pierwsza poważna praca naukowa Kateryny Hruszewskiej, która ujrzała światło dzienne w 1923 roku, nosiła tytuł „Prymitywne opowiadania, bajki i baśnie Afryki i Ameryki”. Dlaczego nie ukraińskie? Dlatego, że za granicą w tamtym czasie praktycznie niemożliwe było znalezienie w bibliotekach i wydawnictwach naukowych wystarczającej ilości ukraińskiego materiału folklorystycznego do badań, podczas gdy twórczość ludowa narodów Ameryki i Afryki przyciągała uwagę badaczy-kolonistów. Po tej pracy Katerynę mogli zaprosić do USA. Mychajło Hruszewski zwrócił się do pastora z Detroit Wasyla Kuziwa z prośbą o znalezienie dla córki pracy w organizacjach oświatowych USA. Ale, otrzymawszy szybką zgodę, nie odważył się wypuścić córki – w tamtym czasie ona, według jego własnych słów, była już „pierwszym pomocnikiem we wszystkich moich sprawach”. Więc zamiast Detroit Hruszewscy przyjmują zaproszenie rządu radzieckiego, który obiecuje im nie wspominać „dawnych grzechów”, i wracają do Kijowa. Z jednej strony, nie tylko ich wprowadzają w błąd entuzjazm i perspektywy ukrainizacji, która rozprzestrzeniła się od początku lat 20. Z drugiej, jak mówiła Kateryna Hruszewska, „innej Ukrainy nie mamy”. Poznać istotę duszy narodu. Do Kijowa Mychajło Hruszewski wraca w 1924 roku. Zostaje wybrany akademikiem Wszechukraińskiej Akademii Nauk, kierownikiem wydziału historyczno-filologicznego. Wykłada historię na Kijowskim Uniwersytecie Państwowym, kieruje komisją archeograficzną Wszechukraińskiej Akademii Nauk, której celem istnienia było stworzenie naukowego opisu wydań, wydrukowanych na terytorium etnograficznej Ukrainy w XVI–XVIII wiekach. Kateryna pracuje jako pracownik naukowy Komisji Kulturalno-Historycznej i Komisji Pieśni Historycznej Naukowo-Badawczej Katedry Oddziału Historyczno-Filologicznego Wszechukraińskiej Akademii Nauk, kieruje Gabinetem Kultury Prymitywnej, zostaje niezmiennym redaktorem czasopisma „Pierwotne społeczeństwo i jego przeżytki na Ukrainie”. Bierze udział w ekspedycjach etnograficznych z zapisami ludowych interpretacji snów, które były prowadzone we współpracy z Królewskim Instytutem Antropologicznym Wielkiej Brytanii i Irlandii (niektóre jej zapisy później zostały wysłane do Londynu i wykorzystane przez znanego brytyjskiego badacza Charlesa Seligmana), opracowuje „Program zbierania materiałów do ukraińskiego sennika ludowego”.
Kateryna publikuje również badania „Ludzki kolektyw jako fundament pamięci”, „Wokół duszy dzikusa”, „Do socjologii starczostwa”, „Na bocznych ścieżkach kozackiego eposu”, „O nagim ciele jako środku magicznym”, „O podziale gospodarstwa między mężczyzną a kobietą”. „Często myślę w te dni, jak łamałem sobie głowę w Baden, a potem, przyjechawszy do Kijowa — jak ułatwić ci twoją naukową drogę i zapewnić możliwą pozycję, i jak uczyniłaś zbytecznymi i niepotrzebnymi wszystkie moje kłopoty i zamysły, tak wspaniale się prezentując w tych latach zarówno na linii badawczej, jak i organizacyjnej” — pisze zachwycony Hruszewski, gratulując córce 26. urodzin.
Ale główną pracą naukową Kateryny Hruszewskiej stały się „Ukraińskie dumy narodowe”, gdzie po raz pierwszy usystematyzowano według wątków i głęboko przeanalizowano ten gatunek ukraińskiego eposu ludowego. Niestety, z sześciu zaplanowanych tomów światło dzienne ujrzały tylko dwa (i to praktycznie cały nakład drugiego tomu został zniszczony). Później właśnie te badania jako „soczinienija jarko nacionalisticzeskogo charaktiera” legną u podstaw jej sprawy, inspirowanej przez NKWD.
„Zabrali ją w letniej sukience, nawet bez płaszcza!” W latach 30. polityka Związku Radzieckiego wobec Ukrainy gwałtownie się zmienia. Ukrainizację zastępuje reakcja, zaczynają się totalne czystki i likwidacja ukrainoznawczych instytucji Wszechukraińskiej Akademii Nauk, niszczone są wydawnictwa, zamykane czasopisma. Szerzy się ofensywa przeciwko ukraińskiej inteligencji, donosy, oskarżenia i aresztowania.
W 1931 roku aresztują Mychajła Hruszewskiego, a za nim — i Katerynę. Ale autorytet uczonego jest tak wielki, że nie odważają się wtrącić go do łagru czy rozstrzelać, zastępując to „honorowym zesłaniem” do Moskwy. Śladem ojca jedzie też Kateryna, bez której w tamtym czasie Hruszewski, któremu gwałtownie zaczął psuć się wzrok, już po prostu nie mógł się obejść: była dla niego i doradcą, i sekretarką, i opiekunką.
Jednak nawet opieka Kateryny nie ratuje 68-letniego akademika przed śmiercią: pod koniec 1934 roku, podczas pobytu w Kisłowodzku, w sanatorium, na plecach wyskakuje mu czyrak — i trzy dni po czterech nieudanych operacjach umiera on od ogólnego zakażenia krwi. Odłożywszy wszystkie swoje sprawy i badania naukowe, Kateryna bierze się za uporządkowanie 10. tomu „Historii Ukrainy-Rusi” oraz 6. tomu „Historii literatury ukraińskiej”, przygotowanych przez Mychajła Hruszewskiego podczas „moskiewskiego zesłania”.
Ale jej czas też już dobiega końca. W noc z 10 na 11 lipca 1938 roku zabierają ją z domu rodzinnego przy ulicy Pańkiwskiej na podstawie donosu agenta NKWD, byłego wykładowcy Nieżyńskiego Instytutu Oświaty Ludowej, a później Kijowskiego Uniwersytetu, Kosti Sztepy, i więcej do domu ona nie wróci. „Zabrali ją w letniej sukience, nawet bez płaszcza! Katrusiu od dnia aresztowania nie widziałam. Jak ja przeżyję bez niej tyle lat... a rozstawałam się z nią tylko raz w całym życiu, i to na jeden miesiąc...” — żaliła się później Maria Sylwestriwna.
Oskarżą ją o standardowe dla tamtych czasów „grzechy”: działalność kontrrewolucyjną, przynależność do organizacji nacjonalistycznej, szpiegostwo. Wyrok – osiem lat łagrów – zważywszy na stan zdrowia Kateryny, można było uznać za śmiertelny.
Maria Sylwestriwna do ostatniej chwili miała nadzieję zobaczyć córkę żywą, pisała do niej do łagrów, słała oprócz innych rzeczy ulubione pończochy, kawę. Jednak listy wracały z niezmienną adnotacją „adresat wybył”. Mama pisała do wszystkich instancji, domagając się rewizji sprawy. Do tego włączył się przyjaciel Hruszewskich — akademik Kyryło Studynski ze Lwowa, deputowany Rady Najwyższej ZSRR (ten sam, którego NKWD w czerwcu 1941 roku samo wraz z Petrem Franką wyśle ze Lwowa do Kijowa, a wtedy napisze w telegramie na nazwisko narkoma bezpieczeństwa państwowego ZSRR Mierkułowa „celiesoobrazno rasstrielat”).
Obecnie wiadomo już na pewno, że sprawę Kateryny Hruszewskiej rzeczywiście rewidowano. W lipcu 1940 roku przez Władywostok przetransportowano ją do Moskwy, a stamtąd — do Kijowa. Trzy miesiące, od grudnia 1940 do marca 1941 roku, przebywała z mamą w jednym mieście. Mamie o tym, oczywiście, nikt nie powiadomił.
Dalsze losy Kateryny Hruszewskiej są nieznane. Według dokumentów KGB zmarła 30 marca 1943 roku w Tiomłagu, pochowana w Nowosybirsku. A w rzeczywistości? Jej mogiła zagubiła się wśród tysięcy innych bezimiennych grobów ukraińskiej inteligencji, które kosiła radziecka machina represyjna. Za to, że byli Ukraińcami.
Obecnie przywracamy pamięć o tych imionach. I po raz kolejny zastanawiamy się: jakimi byłyby ukraińska kultura, nauka, poezja, teatr, kinematografia, gdyby wszyscy oni mogli żyć i tworzyć na pełnych obrotach, gdyby nie została sztucznie przerwana więź pokoleń?
Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej
Miała wszystko, by wnieść znaczący wkład w rozwój ukraińskiej nauki: gruntowną wiedzę i umiejętność uczenia się, ostry krytyczny umysł, odwagę podejmowania nowych, praktycznie nieodkrytych tematów. Przed trzydziestką Kateryna Hruszewska dała się poznać jako utalentowana badaczka ukraińskiej przeszłości, zbieraczka folkloru, redaktorka i redaktorka naukowa wydawnictw i czasopism oraz, faktycznie — prawa ręka w porządkowaniu studiów naukowych ojca, historyka, przewodniczącego Ukraińskiej Centralnej Rady Mychajła Hruszewskiego. Jej dwutomowa praca „Ukraińskie dumy narodowe” do dziś pozostaje jednym z najbardziej autorytatywnych badań naukowych w tej dziedzinie. Zapowiadano sześć tomów – ostatni miał być poświęcony tak ciekawemu zjawisku, jak pseudo-dumy lub późniejsze stylizacje na epos ludowy. Te plany zostały przekreślone w noc z 10 na 11 lipca 1938 roku, kiedy Hruszewską na zawsze zabrano z domu rodzinnego przy ulicy Pańkiwskiej 9, oskarżając ją o to, że „Była uczestniczką antysowieckiej nacjonalistycznej organizacji powstańczej, przygotowującej zbrojne powstanie, obalenie władzy sowieckiej i stworzenie »Samodzielnego burżuazyjnego nacjonalistycznego państwa«”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
być wykonawcą na niezwykle wysokim poziomie. Wszystko to miał Serhij. Pozwalało mu to interpretować te utwory tak, jak je czuł, autorsko, ponieważ do autora odnosił się niezwykle święcie”. Koncerty Serhija Skrynczenki odbywały się z niewiarygodnym sukcesem, tak jak ten, który miał miejsce 13 października 1988 roku w Sali Kolumnowej im. M. W. Łysenki stołecznej filharmonii. W programie — Mozart (Sonata G-dur) oraz bliscy jego sercu romantycy — Schubert (Impromptu), Brahms (Cztery utwory, op. 119) i Schumann (Karnawał wiedeński, Presto). W życiu twórczym pianisty Filharmonia Kijowska zajmowała szczególne miejsce: wysoko oceniał on niepowtarzalną akustykę Sali Kolumnowej. Ale nikt nawet nie przypuszczał, że ten koncert jest ostatnim... Właśnie tutaj odbyło się pożegnanie miłośników muzyki z wybitnym mistrzem. „Rękopisy nie płoną” Wszyscy, którzy go znali, mówili: Serhij Skrynczenko był człowiekiem niezwykłym, jak to mówią, „nie z tego świata”, i kiedy trzeba było grać, grał, czasem nawet na szkodę sobie. Według wspomnień Arkadija Wynokurowa, zasłużonego artysty Ukrainy, podczas tournée w Norylsku Serhij Skrynczenko występował na koncercie z kolką nerkową przez trzy godziny. Przy tym odmówił odwołania tego koncertu. „Miał tę kolkę przez cały czas — opowiadał Arkadij Wynokurow — siedział biały i grał, pokonując nieznośny ból. I jak grał!.. Trzeba być rycerzem muzyki, takim jak był Skrynczenko!”. Nie da się już odtworzyć zadziwiającego świata koncertów Serhija Skrynczenki. Na zawsze wiele stracono z jego spuścizny wykonawczej, ponieważ profesjonalnego nagrania jego koncertów z lat 80. nikt tak naprawdę nie zrobił. Jednak dość znaczący dorobek mimo wszystko istnieje. Chyba warto tutaj wspomnieć prorocze słowa Michaiła Bułhakowa ze stron jego powieści „Mistrz i Małgorzata”, którą zachwycał się pianista: „Rękopisy nie płoną”. Na szczęście nie znikają ani ludzka pamięć, ani nagrania Serhija Skrynczenki, które weszły do złotego funduszu Ukraińskiego Radia. Dają nam one możliwość ponownego usłyszenia gry tego wspaniałego muzyka. Godnym pomnikiem dla pianisty byłoby wydanie albumu płyt kompaktowych, do których mogłyby wejść „Wariacje Goldbergowskie” Bacha, „Pory roku” i „Album dla dzieci” Czajkowskiego, „Sceny dziecięce” oraz „Album dla młodzieży” Schumanna, „Suita” Händla, dwie fantazje Telemanna, utwory fortepianowe Stepanenki, Szamo oraz inne nagrania, wykonane w swoim czasie przez znanego mistrza reżyserii dźwięku Leonida Bylczynskiego. Serhij Skrynczenko był oddany swoim ideałom twórczym, nie kusiły go uroki łatwego sukcesu. Ponad wszystko pragnął prawdy w sztuce. Chyba pamiętał słowa Czechowa, jego apel do kolegów: „Można skłamać w miłości, polityce, medycynie, ... można wprowadzić w błąd ludzi, a nawet samego Pana Boga, ale w sztuce oszukać nie sposób!”
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr SKRYNCZENKO
“…Чрез грезу Шумана и зыбкий стон Шопена…”
(ros., K. Balmont)
Imię tego człowieka na zawsze zostało wykute złotymi literami w historii ukraińskiej sztuki. W prasie muzycznej lat 80. Serhij Skrynczenko wspominany jest jako jeden z najbardziej utalentowanych pianistów Ukrainy (Muzyczenko O. “Koncertnoje obozrienije: Kijew, siezon 1983/84 goda” // “Sowietskaja muzyka”. — 1984. — nr 12. — s. 70—76). Wysoką ocenę twórczości wybitnego muzyka wystawił profesor Dmytro Baszkirow, ludowy artysta Rosji: “On jest prawdziwym rycerzem muzyki, Muzykiem, który nigdy nikogo nie rozpychał... łokciami... To jeden z tych rzadkich pianistów, u których wszystko, co robi za instrumentem, przesiąknięte jest prawdziwym wyczuciem muzyki, reszta — wspaniały pianizm, umiejętność komunikowania się z publicznością, ogromny repertuar, wysoki gust artystyczny — wynika z tego, co najważniejsze. Jego sztuka żyje, co, niestety, jest wielką rzadkością na współczesnej estradzie” (Demenko B., Kresina O. “Muzyky pererwanyi polit” // Muzyka. — 1990 — nr 3 (267). — s. 14, 15).
Na drodze do szczytów… W ciągu lat 90. ukształtowała się sławna tradycja przeprowadzania wieczorów wspomnieniowych dla uczczenia pamięci wybitnego pianisty.
Jubileuszowym datom Serhija Skrynczenki poświęcono cykl audycji Ukraińskiego Radia w programie “Pianiści Ukrainy”: w 55. rocznicę jego urodzin, w lipcu 1995 roku (autor i prowadząca Iryna Paszynśka), a z okazji 60-lecia pianisty, we wrześniu 2000 roku (autor i prowadzący Serhij Sułym). To wydarzenie uświetniono również koncertem jubileuszowym w Małej Sali Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego (dalej — NAMU) 30 sierpnia 2000 roku. 70-lecie wybitnego artysty świętowano 15 grudnia 2010 roku koncertem pedagogów katedry specjalnego fortepianu nr 1 NAMU. Z czasem pamięci Serhija Skrynczenki i jego pedagoga Wołodymyra Nilsena poświęcono wieczór twórczy kolegów i przyjaciół muzyka w pomieszczeniu NAMU, który 11 października 2015 roku poprowadziła Jelizaweta Woznesenśka, docent katedry specjalnego fortepianu nr 2.
Wśród muzycznych przodków Serhija ze strony matki znajduje się słynny Igor Markevitch, francuski pianista, kompozytor i dyrygent, który urodził się w Kijowie w 1912 roku, a kolebką dla niego stała się właśnie konserwatorium. I jest to głęboko symboliczne. Pół wieku później budynek hotelu “Continental”, w którym Igor przyszedł na świat, wszedł w skład Kijowskiego Konserwatorium.
O niełatwej drodze do sztuki przyszłego pianisty wspominał profesor Mychajło Stepanenko, który uczył się razem z Serhijem w szkole muzycznej im. M. W. Łysenki: “Żył w niedostatku... Dzieciństwo minęło w okupowanym Kijowie... Utalentowany człowiek – wspaniały słuch, wspaniałe zdolności muzyczne... Czym dziecko po wojnie miało pomóc rodzinie? Grał na akordeonie w obozach pionierskich, gdzie zarabiał pieniądze dla swojej rodziny...”
Studentem konserwatorium Serhij Skrynczenko został jeszcze przed ukończeniem szkoły. Właśnie wtedy wydarzyło się coś, co wpłynęło na jego dalsze życie. O tym mówi się: przypadek, los. Dla drogi twórczej artysty najważniejszym kamieniem milowym stało się spotkanie z Wołodymyrem Nilsenem, profesorem Konserwatorium Leningradzkiego. “Kto wpłynął na mnie? Oczywiście, że Nilsen, Nilsen, Nilsen! To jakaś magia. To suma przekonań artystycznych, które natychmiast stały się moimi... bezsprzecznie i na zawsze...”
W Kijowskim Konserwatorium profesor Nilsen pracował od 1955 do 1962 roku, co miesiąc występując z koncertami, a także znajdując czas na prowadzenie mistrzowskich kursów, które niczym magnes przyciągały wykładowców szkół muzycznych miasta. Jego wizyty w Kijowie niezmiennie stawały się ważnym wydarzeniem kulturalnym, o czym świadczą wspomnienia jego kolegów na stronach 236—268 monografii “Kijowska szkoła fortepianowa. Imiona i czasy”, wydanej w 2013 roku w ramach projektu profesor Tetiany Roszczyny.
Ten pianista miał unikalny, po prostu fantastyczny pod względem objętości repertuar! “...Niemożliwe jest wyliczenie wszystkiego, co grał — wspominał profesor Nilsen, — chyba prościej byłoby nazwać to, czego nie grał... Wśród radzieckich pianistów lat 70. i 80. sztuka Skrynczenki zajmuje absolutnie szczególne miejsce... Był prawdziwym muzykiem-artystą...”
Spuścizna twórcza mistrza. Lata wytrwałej pracy przekształciły fenomenalnie uzdolnionego młodzieńca w prawdziwego mistrza, artystę o nieograniczonych horyzontach możliwości wykonawczych.
W kwietniu 1960 roku na międzyrepublikańskim konkursie pianistów we Lwowie Serhij Skrynczenko, jeszcze student II roku konserwatorium, otrzymuje pierwszą nagrodę. Tak oto, w wieku 20 lat, wszedł do elity ukraińskiej muzyki. Ale ile on miał tych szczytów? Oto, na przykład, w sezonie 1974–1975 zagrał cykl koncertów historyczno-monograficznych, który składał się z 10 programów i obejmował kilka stuleci, od baroku muzycznego po utwory współczesnych mistrzów. Przy czym, zwracając się do dorobku uznanych klasyków, wykonywał nie pojedyncze utwory, a programy solowe, co dawało możliwość prześledzenia twórczości tego czy innego autora w rozwoju. Muzyk zdolny do zrealizowania takiego zamysłu jest bez wątpienia zjawiskiem unikalnym!
O swoich wrażeniach z gry Serhija Skrynczenki we Lwowie, gdzie pianista wykonywał “Obrazki z wystawy” Musorgskiego, wspominał Wsiewołod Zaderacki, obecnie profesor Konserwatorium Moskiewskiego: “Już wtedy stało się jasne, że w przestrzeń muzyczną wchodzi postać, której pisane jest zyskanie statusu historycznej wagi. Los ułożył się okrutnie, tworząc kontekst życiowy, który nie pozwolił wybitnemu mistrzowi do końca ujawnić całego zakresu swojego talentu” (Zaderackij W. “Pamiat: wriemia na distancii” // “PianoForum”. — nr 1(29) — 2017 — s. 85).
Krytyka wielokrotnie podkreślała oryginalność interpretacji muzyki ukraińskiej w wykonaniu Serhija Skrynczenki. Na jego afiszach — preludia Rewuckiego, Sonata i Wariacje Kyrejki, “Obrazy rosyjskich malarzy” I. Szamo, preludia i fugi Skoryka, utwory Silwanśkiego, Iщенка, Stepanenki. I mimo tak szerokiego zakresu repertuarowego, najbardziej pociągała go muzyka romantyków. Poruszająca inspiracja i tragiczny podtekst były wyczuwalne w interpretacji Chopina i Schuberta, Schumanna i Brahmsa.
Sukcesowi występów pianisty sprzyjał rzadki artyzm. Prawie od pierwszych minut pianista porywał salę siłą swojego talentu i każdy rozumiał, że na scenie dzieje się coś doniosłego. Z czasem jego styl wykonawczy nabierał coraz doskonalszej formy dzięki pogłębionej pracy nad kolosalną liczbą utworów muzycznych. Z czasem sztuka pianisty stała się znana w Szwecji i Danii, Islandii i Szkocji, Niemczech.
Paleta dźwiękowa Skrynczenki była bogata w odcienie i półtony, które przekazywały najmniejsze zmiany nastroju. Jaskrawe plamy brawurowych pasaży — to nie był jego styl. Preferował miękki, śpiewny dźwięk. Specjaliści twierdzili, że technika... Najbardziej wyraziście, zdaniem specjalistów, wysoki poziom mistrzostwa pianistycznego Serhija Skrynczenki objawił się w wykonaniu... (W październiku 1988 r. – po lewej W. Worobjow, po prawej W. Nilsen)
na mistrzostwo Skrynczenki — najwyższego poziomu, w szczególności profesor W. Merżanow. Po republikańskim konkursie pianistów we Lwowie jako członek jury zaznaczał, że “...techniczna biegłość Skrynczenki jest najwyższego poziomu, lecz przede wszystkim zachwycał swoją indywidualnością, w której przeważały poetyckość i... głębokie zrozumienie stylu wykonywanej muzyki”. Interpretacje Skrynczenki niezmiennie przyciągały harmonijnym wyczuciem całości, co wzmacniała zdolność artysty do odczuwania muzyki w czasie. “Wariacji Goldbergowskich” J. S. Bacha. To arcydzieło światowej literatury klawiszowej Johanna Sebastiana, napisane przez niego na klawesyn (z dwoma manuałami), stawia przed pianistą niewiarygodne przeszkody. Wśród niewielu wykonawców — kanadyjski pianista-wirtuoz Glenn Gould. Ale Serhij Skrynczenko z sukcesem rozwiązał wszystkie problemy pianistyczne, “...zdołał odtworzyć intonacyjne bogactwo melodyki utworu, metrytmiczną różnorodność, subtelną koronkę ozdobników” (Krysztalski O. “Koncerty historyczno-monograficzne” // “Wilna Ukrajina”. – 1974. – nr 231 – s. 4). Zdaniem specjalistów, lata 80. nabrały dla Serhija Skrynczenki epokowego znaczenia: jego sztuka, mistrzostwo wykonawcze weszły na jakościowo nowy poziom. Twórczy progres Serhija zauważali także muzycy, z którymi występował w ostatnich latach. Wspominał o tym znany śpiewak, artysta ludowy Ukrainy Wałerij Bujmister: “Aby wykonać muzykę Liszta prawdziwie, na wielkim poziomie, trzeba sa- Gra Serhija Skrynczenki w kościele św. Jana w Lipsku, gdzie pochowany jest Johann Sebastian Bach, dosłownie oszołomiła wymagającą niemiecką profesurę z Hochschule — Wyższej Szkoły Muzycznej im. F. Mendelssohna-Bartholdy’ego i przyniosła pianiście cenną nagrodę — medal J. S. Bacha. Twierdzą, że wykonanie Wariacji Goldbergowskich było jednym ze szczytów twórczości. Los obszedł się z nim bezlitośnie... Odszedł z życia w samym rozkwicie sił twórczych — zaledwie 48 lat było mu dane przeżyć! W tym roku miałby skończyć 80 lat...
Tłumaczenie maszynowe
Tetiana BECZENKO, doktor nauk filologicznych, profesor katedry języka i literatury ukraińskiej Sumskiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. A. S. Makarenki. Maksym Tadejowycz Rylski jak nikt inny pielęgnował, szanował, chronił i pomnażał ojczyste słowo — czy to w twórczości artystycznej, czy w oficjalno-urzędowym, naukowym użyciu języka. Jego życie i działalność jako twórcy języka i jego obrońcy są godne podziwu i zachwytu. Pisać na tematy językowe M. Rylski uważał za swój obowiązek, chociaż nieco umniejszał swoją rolę jako redaktora i krytyka językowego: „...nie uważam się, oczywiście, za niepodważalny autorytet w tej sprawie, ale nie tylko interesuję się nią, lecz także kocham ją od wielu lat, przez całe swoje świadome życie, i może ta miłość sama już przez się daje mi prawo do głosu”. Krąg problemów językowych, które poruszał i próbował rozwiązać Maksym Rylski, jest niezwykle szeroki. Były to kwestie palące jak na tamte czasy, z których większość nie straciła aktualności również dzisiaj. Właśnie tym przyciąga uwagę postać Rylskiego-uczonego, który widział „choroby”, „słabe punkty” naszego języka jako wszechstronnie obeznany specjalista. Właśnie w tym wyraźnie zarysowało się credo Rylskiego-patrioty, Rylskiego-językoznawcy, Rylskiego-poety. Dlaczego jednak artystę tak niepokoiły problemy językowe? Odpowiedź na to pytanie znajdujemy w jednym z artykułów: „Pisarz powinien tak znać swój język i dbać o niego, jak bojownik — znać swój karabin i o niego dbać” (s. 361). To stwierdzenie, naszym zdaniem, dotyczy nie tylko artystów słowa, ale także każdego pedagoga. M. Rylski starał się objąć wszystkie najbardziej bolesne problemy, spośród których przede wszystkim wyróżniał problemy leksykografii. Rzeczywiście, leksykografia (słownikarstwo) — jeden z najważniejszych działów językoznawstwa, który sprzyja utrwaleniu języka, jego rozkwitowi, wzbogaceniu i doskonaleniu. „Kwestia słownika — jedna z najostrzejszych kwestii kultury ukraińskiej, bo słownik — to nie tylko mechaniczny zbiór słów, ułożonych w porządku alfabetycznym. To — zjawisko ideologiczne, zjawisko polityczne” (s. 356), — pisał Maksym Tadejowycz Rylski. Właśnie słowniki są swoistym dokumentem, który utrwala język jako konkretny i realnie istniejący system w czasie i przestrzeni. Na podstawie materiału słownikowego można wyciągać wnioski o stanie i rozwoju języka, jego postępie, rozkwicie czy upadku (i nie tylko o języku, ale także o społeczeństwie, w którym on funkcjonuje, bo język — to zjawisko społeczne): „Słowniki — prawdziwe, porządne słowniki z szerokim materiałem ilustracyjnym — są nie tylko zebraniem w jednym miejscu bogactw językowych, a zarazem świadectwem bogactwa umysłowego, duchowego” (s. 392). Kwestia działalności słownikowej jako jedna z najtrudniejszych i najbardziej problematycznych w językoznawstwie była zawsze pod czujną uwagą M. Rylskiego. Twierdził on, że „praca słownikowa ma nie tylko ogromną wagę praktyczną, ale i nie mniejsze znaczenie teoretyczne, poznawcze, filozoficzne” (s. 392). Wybitny pisarz dobrze znał się na sprawie układania słowników, jasno wyobrażał sobie drogi wyjścia ze skomplikowanych sytuacji w pracy słownikowej. Prawie w każdym swoim artykule poruszał problemy leksykografii, rozpatrując je rozważnie, wnikliwie, z poczuciem głębokiego przejęcia losem ojczystego języka. W jego dorobku jest niemało prac naukowo-publicystycznych, poświęconych leksykografii (na przykład „1. tom słownika rosyjsko-ukraińskiego”, „O rosyjsko-ukraińskim słowniku”, „Jasna broń” itp.). W niektórych publikacjach, gdzie mowa o historii leksykografii, krytycznie rozpatrywane są słowniki, które ujrzały światło dzienne w latach przedpaździernikowych i popaździernikowych (s. 356, 358, 359). W szczególności Maksym Tadejowycz krótko, lecz trafnie scharakteryzował słownik Hrinczenki (s. 352). Niemało uwagi poeta-uczony poświęcił analizie rosyjsko-ukraińskich związków językowych. Krytycznie ocenił słownik rosyjsko-ukraiński, w szczególności osobliwości jego układania i budowy: słownik „pozbawiony ilustracji, przykładów z literatury i twórczości ludowej”, „nieużyteczna, obiektywnie błędna wytyczna — za wszelką cenę wysuwać na pierwsze miejsce ukraińskie lub nieukraińskie słowa i zwroty, najbliższe słowom i zwrotom rosyjskim, znowuż sztucznie podbijać pod tendencyjną miarkę żywy organizm językowy” (s. 350); „nie zawsze uwzględnia zabarwienie stylistyczne słowa”; „nie odzwierciedla w należytym stopniu bogactwa i osobliwości języka ukraińskiego” (s. 354). Maksym Tadejowycz przestrzegał autorów słowników przed nieprzemyślanym, lekkomyślnym podejściem do tłumaczenia słów rosyjskich na język ukraiński: w słowniku, o którym mowa, „awtomobil” tłumaczono na ukraiński jako „samokat”; „awtomat” odpowiadało „samoruch”. Dążenie do takiego sposobu wzbogacania zasobów leksykalnych języka uważał za szkodliwy nurt, „który w końcu prowadzi nie do wzbogacenia, a do zubożenia języka” (s. 350). Niezwykle wymagająco odnosił się M. Rylski do zapożyczeń: „...procesu zastępowania słowa obcojęzycznego swoim rodzimym w żadnym wypadku nie można kwalifikować ogólnie jako zjawisko regresywne”, „gonić miotłą trzeba wszelkie językowe wykręty, manieryczną pseudoludowość, „arystokratyczne” polonizmy” (s. 348). Radził działać rozważnie: „...wypędzać, zakazywać to czy inne już zakorzenione w żywej masie ludowej słowo tylko dlatego, że jest ono „polonizmem”, — raczej nie jest celowe” (s. 348), wszak „system dekretowania, zakazów i ograniczeń, system administrowania w żaden sposób nie może być korzystny dla rozwoju kultury językowej” (s. 349). Nawiasem mówiąc, M. Rylski wyraził słuszną propozycję, którą warto wziąć pod uwagę również współczesnym językoznawcom: „...bardzo pożądane byłoby, gdyby autorzy i redaktorzy słownika przed tym, jak wypuszczać go w świat, poddali swoją pracę szerokiej dyskusji społecznej, gdzie rozpatrzone byłyby i zasady słownika <...> i <...> faktyczny stan tej sprawy” (s. 349). Poruszał M. Rylski również inne problemy ukraińskiej leksykografii, w szczególności tworzenie słowników języka poszczególnych pisarzy, uważając badanie języka utalentowanego artysty słowa za niezwykle ważną sprawę, która sprzyja wzbogaceniu ojczystego języka. Nawet podczas wojny M. Rylski (wraz z akademikami M. Kalynowyczem i L. Bułachowskim) przygotowywał materiały do dwutomowego praktycznego słownika rosyjsko-ukraińskiego. Oto co pisał o neologizmach: „...nowotwory rodzą się codziennie — w miarę tego, jak codziennie rodzą się nowe zjawiska i pojęcia. Trzeba tylko zawsze odróżniać organicznie powstałe, potrzebne neologizmy od neologizmów — grzechotek, igraszek, zabawek...” (s. 381). Maksym Tadejowycz nie umniejszał roli dialektyzmów. Uważał, że dialektyzmy również mają pełne prawo żyć w języku, ale warunkował te momenty, gdzie są one celowe, a gdzie — nie, radził pisarzom być ostrożnymi z dialektyzmami i słówkami żargonowymi, używać ich z wyczuciem miary, nie uciekając się do nadużyć. A oto surżyk kategorycznie odrzucał. Przypomnijmy poetyckie wersy artysty:
Posłuchaj, jak ocean śpiewa — Naród mówi. I miłość, i gniew W tym szumie morskim. Nie ma Mądrzejszych niż naród nauczycieli; U niego każde słowo — to perła, To praca, to natchnienie, to człowiek. Ciekawymi, a także wielce słusznymi są też inne myśli M. Rylskiego, które dotyczą zagadnień językoznawstwa, a w szczególności tych, które w czasach radzieckich należały do polityczno-ideologicznych. Jak wiadomo, w ZSRR przez wiele lat potępiano i prześladowano chrześcijaństwo, a jednocześnie to, co było z nim choć w jakikolwiek sposób związane. Tak popadł w niełaskę również język cerkiewnosłowiański. Maksym Tadejowycz wykazał się wielką odwagą, dając wzorzec obiektywnej oceny odpowiedniej warstwy naszej leksyki: „...jeden z moich korespondentów, twierdząc o „potrzebie wygnania z języka słów cerkiewnosłowiańskich”, nie trafia w cel: wyganiać trzeba przede wszystkim haniebne fakty z życia, i wtedy same z siebie znikną z języka słowa, które określają te fakty. W starym języku słowiańskim mimo wszystko są pełnowartościowe, solidne i obrazowe słowa, ale trzeba odróżniać język cerkiewnej dogmatyki i kazania od języka poezji. Język, a także styl listów protopopa Awwakuma i jego „Żywota” pozostaje niedoścignionym wzorem płomiennego i namiętnego języka bojownika...” (s. 405). Ubolewając nad ciągłym rozwojem i wzbogacaniem języka ojczystego, M. Rylski występował przeciwko dążeniu do sztampowości, standardowości, bo „żywy język — to proces, a nie skamieniały fakt, to szeroka rzeka, która odzwierciedla w sobie i brzegi, i niebo, i zmienność chmur, i szybki błyskawiczny lot aeroplanu, i zygzaki ptasich skrzydeł, a nie pokryty zieloną rzęsą nieruchomy staw!..” (s. 347). Należycie oceniając dorobek innych kultur, M. Rylski wzywał do chronienia i pielęgnowania ojczystych korzeni, bycia godnym spadkobiercą swojego języka: „My głęboko szanujemy język Puszkina i Tołstoja, ale czyż to daje nam podstawę przeczyć, że język Szewczenki i Łesi Ukrainki ma swój zapach, swój koloryt i że sekret tego zapachu i kolorytu polega przede wszystkim na składni, na swoistym kombinowaniu, rozkładzie, rządzie, zgadzaniu słów” (s. 363). Maksym Tadejowycz niejednokrotnie zatrzymywał się nad rozważaniem wzajemnego związku języka ukraińskiego z rosyjskim, a to pytanie w czasach radzieckich wymagało od uczonego nie tylko głębokiej wiedzy, ale i dyplomatycznego kunsztu oraz odwagi. Lecz mimo ówczesnej polityki przeważania języka rosyjskiego, potrafił on obrócić sprawę na korzyść języka ojczystego, starał się w porę dostrzec i wykorzenić językowe „potwory”, „językowe absurdy”, które powstawały u tych, którzy pragnęli „oczyszczać naszą mowę z nacjonalistycznego śmiecia” (s. 347), skłaniając tym samym rodaków do przemyślanej pracy nad słowem, do dbałego stosunku do języka ukraińskiego. Rozprawiając się z gorliwymi zwolennikami pokracznych słów, pisarz dobierał takie przykłady, które świadczyły o szkodzie wyrządzonej naszemu językowi i demaskowały niszczycieli ojczystego słowa. „Bez żadnego wahania piszą: „Kurs historii WKP(b) napisany jest dziwnym językiem”, chociaż w odwrotnym tłumaczeniu na język rosyjski wychodzi, że ten kurs napisany jest „strannym jazykom” (s. 348), — czytamy w jednym z artykułów. Wirtuozowsko broniąc języka ukraińskiego, broniąc jego samodzielności, M. Rylski niedwuznacznie dawał do zrozumienia zwolennikom bliskorosyjskiego tłumaczenia, że podobne błędy mają szkodliwe polityczne zabarwienie. Poeta nie tylko bronił prawa do życia ojczystego słowa, ale i dowodził — wbrew ówczesnej ideologii i twierdzeniom o wyższości, pierwotności języka rosyjskiego — samodzielności ukraińskiego; przytaczał konkretne fakty, które świadczyły o wpływie języka ukraińskiego na wzbogacenie rosyjskiego. Nie zapominajmy i o tym, że analizując język rosyjskich pisarzy ukraińskiego pochodzenia, uczony podkreślał rolę kultury ukraińskiej w tworzeniu rosyjskiej. Okazuje się, że nawet w utworach A. Puszkina często spotyka się ukrainizmy. Kiedy M. Rylski pisał o ukraińskich pisarzach, zawsze podkreślał ich wykształcenie, otwartość, zaznaczając, że większość z nich swobodnie władała (i pisała) nie tylko ukraińskim, ale i rosyjskim językiem. W związkach pisarzy dwóch narodów widział przede wszystkim wzajemne wzbogacanie, a nie ideologię, jak to wtedy było rozpowszechnione. Pisarz, według Maksyma Rylskiego, jak nikt inny musi troszczyć się o język, bo zna jego cenę w ludzkim społeczeństwie: „Nie można wyobrazić sobie pisarza, który nie kochałby swojego języka, nie szczyciłby się nim, nie rozumiałby bezgranicznej potęgi języka” (s. 374). A obowiązek literatów w dziedzinie języka określał tak: „My, pisarze, <...> z całych sił powinniśmy orać i zasiewać nasze ojczyste pole, pamiętając, że właśnie język — to jedno z głównych narzędzi naszej kultury...” (s. 374); „Język — to ostra ideowa broń i to należy zawsze pamiętać. Językiem można zatruć świadomość — i podnieść ją, rozjaśnić, uzdrowić” (s. 393). Uczony uważał za swój obowiązek reagować na najnowsze badania naukowe w dziedzinie teoretycznej i praktycznej działalności językoznawczej. W opiniach-recenzjach na prace kandydackie z języka zawarta jest nie tylko charakterystyka tej czy innej pracy, są w nich — naukowo-badawcze poszukiwania samego recenzenta: wyraża on swoje myśli dotyczące badanego zjawiska, wnosi własne propozycje. Ten rodzaj działalności M. Rylski wykorzystywał także do propagowania języka ojczystego, jego dalszego doskonalenia, oczyszczania i szlifowania na różnych poziomach. Tak więc, analizując prace kandydackie poświęcone badaniu języka utworów pisarzy, uczony kładł nacisk na konieczność tworzenia słowników języka utalentowanych twórców oraz wzmocnienie uwagi na analizie lingwistycznej utworów artystycznych, wszak „właśnie analiza lingwistyczna — to jedna z największych dróg do zrozumienia świata poety, światopoglądu poety” (s. 415). W związku z tym witał rozkwit lingwostylistyki: „Coraz więcej pojawia się u nas prac z tej gałęzi filologii, które, że tak powiem, uzupełniają prace literaturoznawców i krytyków w węższym znaczeniu tego słowa” (s. 420). Wartość tej dziedziny Maksym Tadejowycz widział w tym, że jest ona powołana przede wszystkim do koncentrowania uwagi na tym, co główne — analizie języka pisarza: „Zresztą, jeszcze do dziś artykuły i badania niektórych naszych literaturoznawców cierpią na niedostateczną uwagę do języka, do słowa — głównej broni pisarza” (s. 421). Odnośnik do wydania: Rylski M. T. Zebrane utwory: W 20 t. - Kijów: Naukowa Dumka. - T. 18. – 1983.
Tłumaczenie maszynowe
W 83. roku życia na Bukowinie odszedł aż hen „za horyzont” aktywny działacz Proświty, pisarz Heorhij Petrowycz Szewczenko — poeta, prozaik, dramaturg. Znany nie tylko na Bukowinie, w Ukrainie, ale i poza jej granicami. Spod jego pióra wyszło ponad dwa tuziny wydań prozatorskich i poetyckich. W szczególności tomiki poetyckie „Moja magistrala”, „Bociania pamięć”, „Dziwo młodego wina”, „Na czarnym bazalcie bólu”, książka opowiadań „Biały koń Iwana Iwaniwa”, powieść „Nieokiełznany wygnaniec”... Dzieci ucieszył zbiorami „Wesełyky”, „Święto pierwszego jajeczka”, „Leśne ciuciubabki”, „Biegła kotka na bazar”. Jest członkiem Narodowych Związków Pisarzy i Dziennikarzy Ukrainy, laureatem nagród literacko-artystycznych imienia Sydora Worobkewycza, Dmytra Zahula, dyplomantem włoskiego konkursu „Poezja dla pokoju”. Jego imię wpisano do Ukraińskiej Encyklopedii i Wikipedii. Z Heorhijem Szewczenką podczas świętowania 80-letniego jubileuszu, na trzy lata przed śmiercią, rozmawiał dziennikarz Mychajło Brozynśkyj. — Heorhiju Petrowyczu, jak tylko usłyszę w radiu czy telewizji o obwodzie kirowohradzkim, albo pieśń ludową „Tam, gdzie Jatran kręto się wije...”, wspominam Pana. Przecież Pan się tam urodził. Stamtąd, od ojcowskiego progu, poszedł Pan w świat szeroki. Ja w jednej z dedykacji dla Pana pisałem: Tam, gdzie Jatran kręto się wije, Z-pod kamienia bije woda, Tam Szewczenki dola jasna Zajaśniała, niby gwiazda. Proszę wspomnieć dziecięce lata, kiedy zetknął się Pan z poetyckim, prozatorskim słowem... — Urodziłem się we wsi Zełene w rejonie kompanijiwskim obwodu kirowohradzkiego. Dzieciństwo przypadło na lata II wojny światowej i powojenne. Fabryki i zakłady były zrujnowane, ludzie głodowali, nosili łatane-przełatane ubrania. I tylko nieliczni, których dotknęła „zachodnia pomoc”, zakładali albo pstrokate spodenki, albo takie same koszulki. Taki „kostium” nosił też Wiktor Blyzneć — piątoklasista, początkujący poeta, duma szkoły średniej w Perszotrawenśku w rejonie kompanijiwskim. Miał jechać na zlot pionierski obwodu. W moich oczach był kimś szczególnym, wybranym. Prawie zazdrościłem mu niezależności, jego wolności. Od tamtej chwili „zachorowałem” marzeniem, by nie być podobnym do innych i, może, nawet zostać artystą. Pewnego razu do naszego domu zawitał chudy, surowy mężczyzna z KGB i poprosił o pokazanie moich „artystycznych dokonań”. Drżącą ręką podałem mu narysowany ołówkiem portret Stalina. Objąwszy mnie za ramiona, pochwalił: „Brawo. Ale portretów wodzów więcej nie rysuj. Na to potrzebne jest zezwolenie. Lepiej rysuj pionierskie ogniska, a wodzów nie śmiej!”. Po tym tak się obraziłem, że za ołówki i pędzelki więcej nie chwytałem. — Na początku lat 60. ubiegłego wieku przyszło mi przebywać na Kirovohradszczyźnie. W jednej ze wsi — Wynohradiwce, latem przy układaniu słomy w stogi pracowała brygada z mojej rodzinnej besarabskiej wsi Mychałkowe, a my z kolegą z klasy (przeszliśmy do jedenastej klasy) Fedorem Buczką w poszukiwaniu zarobku chcieliśmy do niej dołączyć. Jednak nas, bezwąsych, czytaj niedoświadczonych młodzieńców, nie przyjęła do swojego kagału. Zatrudniłem się jako woźnica, a Fedja — jako pomocnik traktorzysty. Na letnie wakacje. Nas, chłopaków ze strefy leśno-stepowej, poraziły bezkresne stepy kirowohradzkie... I bardzo palące słońce nad głową. — Przypomniały mi się moje wersy: Już ostrym ostrzem słoneczne promienie Skosiły niedojrzały urodzaj, Ostatnie dni czerwcowe aż czernieją Suchym pocałunkiem ranią horyzont, Już nawet ja, co tak o lecie marzyłem, Krzyczę do słońca: „Trochę poczekaj!” Lecz, niby umyślnie, południem żarzy się Światło, jak mu nie wyrzucaj.
Takie wrażenie. — Ludzie tam żyją dobrzy, ale nazywano nas „banderowcami”, chociaż byliśmy besarabami. — I do dziś żywe w pamięci są wersy pieśni, usłyszanej przeze mnie, gdzieś jako czternastoletniego młodzieńca, od przesiedlenki Oli Szlepak ze Stanisławowszczyzny: Powiał wiatr stepowy, Trawa się pochyliła, Tam młodego młodzieńca Surowa ziemia nakryła... Już wtedy zastanowiłem się nad usłyszanym i nie mogłem pogodzić się z okrutną niesprawiedliwością — ludzie, jeśli są naprawdę ludźmi, pozostają nimi zawsze. Dobiegam do swojej mety, a pamięć, wyraźnie chwytając się tego stepowego wiatru, nie pozostawia mnie w niewoli niesprawiedliwości i okrucieństwa. Czyż nie byliśmy świadkami, jak KGB na wszelkie sposoby prześladowało, uciskało twórczą inteligencję: artystów, twórców, poetów. Dostało się wtedy i mnie, ale niech to wszystko po prostu pójdzie w zapomnienie. — Osiemdziesiąt — wiek poważny, wymaga, jak mówią, zatrzymania się i obejrzenia na przebytą drogę życiową. Jaka ona jest? I dlaczego właśnie, parafrazując znaną pieśń, Pan dzisiaj mówi: „Bukowino, świecie mój...”? — Jeszcze w 1951 roku w Bobrynieckim Technikum Rolniczym (które poprzedzało Umański Instytut Rolniczy) za moją miłość do kwiatów, do żywego słowa (wtedy moim przyszłym kolegą był Mykoła Kuźmycz Smolenczuk, redaktor gazetki ściennej technikum, do której od czasu do czasu dopisywałem i ja), studenci nazywali i mnie, powiedziałbym, trochę sceptycznie czy zazdrośnie „Pijet”. Niektórzy z nich pamiętali słowa Łesi „Gdzieś kiedyś w jakimś kraju mieszkał poeta nieszczęśliwy”. Od tego wszystko się zaczęło — zakręciło się, zawirowało. Zimne i głodne powojenne lata i stołówka z darmową musztardą oraz kilkoma kawałkami chleba. O lepszym nie było co marzyć. Aby na weekend dostać się do Bohodariwki do rodziców, musiałem dwukrotnie przechodzić rzeki Suchoklej i Ingul. Tam nabierałem torbę sucharów i wracałem z powrotem. One ratowały od głodu. Torba była włochata, więc kiedy suchary się kończyły, do szklanki czystej wody wsypywałem okruchy i wypijałem wszystko to, jak herbatę. Wcześniej trochę ratowało stypendium, ale kiedy na lekcji wychowania fizycznego w jednej z zasp złamałem nartę, pozbawiono mnie tego stypendium... Jednak młodość brała górę. Na drugim roku zakochałem się, zacząłem pisać wiersze. Ta miłość-zauroczenie szybko minęła, ponieważ matka mojej pasji zabroniła jej spotykać się z chłopakiem z wielodzietnej rodziny, a do tego bez jakiegokolwiek dodatkowego zarobku. A poezje popłynęły od razu i na zawsze. Jeden z wierszy przeczytałem rodzonemu wujowi Wasylowi. Uważnie wysłuchał mnie, zmrużył oczy i lekko drwiąco zapytał: „A ty od kogo ściągnąłeś ten wiersz, bratanku?”. I choć jak przysięgałem, jak się zarzekałem, że to moje własne wersy, nie uwierzył — „tak trafnie, tak prawdziwie, tak ufnie powiedzieć mało kto się ośmieli”. W prawdzie jego słów przekonałem się później i zrozumiałem jedno: człowiek rodzi się wolnym, niezależnym — ani biednym, ani bogatym, urodzony by żyć w dobru i miłosierdziu, z miłością do bliźniego. Dlaczego więc większość moich znajomych myśli jedno, mówi drugie, robi trzecie? Kirowohradzkie obwodowe stowarzyszenie literackie kierował Wiktor Pohribny. Kilka lat wcześniej ukończył wydział dziennikarstwa Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego imienia Tarasa Szewczenki, uważał się za jednego z najbardziej wykształconych wśród nas, niemal za atamana całego poetyckiego oddziału. W rzeczywistości chłopcy wyróżniali go tylko dlatego, że pracował jako korespondent gazety obwodowej, że od niego często zależała publikacja wierszy, opowiadań czy reportaży. Pisał mało, ale to, co napisał, przedstawiał każdemu jako arcydzieło. Wałerij Jurjew tylko podśmiewał się z tego, a Łeonid Narodowy, który ukończył Kirowohradzki Instytut Pedagogiczny, przy każdej okazji drwił z tych poetyckich prób. Przyjmując mnie w członków stowarzyszenia literackiego, Wiktor czuł się mistrzem, mentorem i niemal dobroczyńcą. Dowiedziawszy się, że miałem tylko średnie wykształcenie i nawet nie filologiczne, ciągle czepiał się każdego słowa, sarkastycznie krzywił się i radził dopracować utwór. Aż dopóki w gazecie obwodowej nie pojawił się pierwszy wybór moich wierszy, w szczególności „Dumą się zamyślę”, a później „Za miastem kamień rwą” oraz kilka innych. Jednak triumf nie trwał długo. Z różnych przyczyn musiałem przeprowadzić się do Mikołajowa, do rejonu snihuriwskiego, odwiedzić redakcję lokalnej gazety „Socjalistycznym szlakiem”, gdzie 17 grudnia 1960 roku opublikowałem wybór wierszy. W słowie wstępnym Wiktor Karpenko zaznaczył: „Tematyka utworów młodego autora jest najróżnorodniejsza, w jego wierszach są i „oczy... ludzkie samoczwity”, i „trawy pokryte rosami”, i „silny wiatrowy”, który „mocno gra na gitarze przewodów telefonicznych”.., i wiele innych. Świeżość obrazowania, oryginalna myśl — oto co widzimy w poezjach Heorhija. Bez wątpienia, powinny one zainteresować czytelnika”. Ten oddźwięk okazał się zadziwiająco proroczy. W tym samym roku mnie, jako członka stowarzyszenia obwodowego, zaproszono do pracy w gazecie „Sierp i młot” jako pracownika literackiego w dziale rolnictwa. Tam po raz pierwszy zacząłem pisać reportaże. Jeden z nich „Po burzy” redakcja gazety „Radziecka Ukraina” zaproponowała zgłosić na konkurs. Reportaże pisałem po przeprowadzce do Kirowohradu. Drogę w dramatyczny świat poezji poświęcił mi Andrij Małyszko pod zielonymi szatami parku irpieńskiego. „Walka namiętności — moje credo, szczera prawda — moje życie”. Jestem z plemienia szistdesiatnykiw, zaczynałem razem z Wasylem Symonenką, Borysem Olijnykiem, Petrem Zlenką, Witalijem Korotyczem, Wiktorem Korżem i wieloma innymi. Pisać prozę zacząłem, publikując w regionalnej gazecie „Sztandar młodości” reportaż „Witali dziewczynę po ubiorze”. Przeczytawszy go, Ołeś Terentijowycz Honczar, łagodnie uśmiechając się, rzekł: „Czas Panu brać się za wielkie płótna”. No to się wziąłem... Potem los znów przywiódł mnie do Mikołajowa, gdzie pracowałem jako sekretarz odpowiedzialny redakcji gazety rejonu żowtnewskiego „Sztandar Października”, zastępca redaktora gazety rejonu słaneckiego, czekałem, kiedy zwolni się miejsce redaktora w rejonie bratskim, ponieważ tak zdecydowało biuro Mikołajowskiego komitetu obwodowego partii, zabraniając zatrudniania się w jakiejkolwiek gazecie obwodowej. Więc zostałem dyrektorem bazy wypoczynkowej pracowników stoczni „Ocean”. Stamtąd przeprowadziłem się na Bukowinę — do dawno ukochanego kraju, który stał się moją drugą ojczyzną. Twórczym wiatrem mojej poezji, moim miłym światem. — Co na biurku? — Biurko mam zawsze nakryte kilkoma arkuszami czystego papieru. Zwyczaj zapisywania wszystkich myśli, aby nie zapomniała się ich istota. Obecnie kończę pracę nad wydaniem nowej książki „Syn swojej epoki”. — Czy dzieli się Pan zdobytym doświadczeniem życiowym z młodzieżą, czy pomaga jej zawodowo? — Lubię słuchać i podziwiać młodych poetów, mają w sobie tyle energii, wiary w jutro. Oczywiście, wszyscy chcą zostać księżniczkami, książętami. Jednak zostają nimi tylko jednostki. Twórczy pot, błogosławiony bądź: Nie znam twórczości bez potu. Nigdy nie unikam rozmowy z początkującym autorem, przeczytania tego, co napisał, udzielenia rady. Zredagowałem niemało książek. Często zapraszają mnie do szkół, bibliotek na spotkania z czytelnikami. Bywam i w centrach rejonowych oraz wsiach — wszędzie, gdzie kochają szczere ukraińskie słowo. — Serdecznie dziękuję za rozmowę. Ważąc Pańską drogę życiową, ułożyły się takie wersy dedykacji dla Pana. Los poety Sławnemu synowi bukowińskich płajów i kirowohradzkich stepów Heorhijowi Szewczence.
Przyleciały lata, przyleciały I na ławce przy nim przysiadły. I zapytały lata, i zapytały: — Coś ty, wuju, w życiu zdobył. — Nie zdobyłem ni złota, ni srebra, Tylko stała główka srebrna. Nie nabyłem ni lasu, ni pola, Bo poety przypadła mi dola. Lecz nie myślcie, dzieci, że biedny: Kraj świerkowy wujowi rodzinny, Obejmuję we snach ja Karpaty, Mogę gwiazdkę z nieba dostać. Mogę świat ten wszystkim darować, Zmuszę Jatrań z Dniestrem zatańczyć, Zmuszę myśl do nieba wzlecieć, Mam przecież dolę poety, dzieci. Przeleciały lata, przeleciały I w jutro moje poleciały… Hen do horyzontu ciągnie się klucz — W dobry czas, moje dzieciaczki miłe…
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...ania. Dopiero po śmierci mojej mamy zrozumiałem, że gram i po co. Zrozumiałem cel mojego istnienia w tym przedstawieniu. Po przedstawieniu kierownictwo i rada artystyczna zaprosiły mnie do trupy teatru. Ciekawa była praca u reżysera Dmytra Czyrypiuka nad „Moją drogą Pameli”. Fantastyczny materiał, fantastyczna komedia. Jest bardzo szczera i bardzo serdeczna. Tutaj bajka staje się życiem, a życie staje się bajką. Gram z fantastycznymi aktorami. Muszę dorastać do ich poziomu. W tym przedstawieniu grają narodowi artyści o wielkim doświadczeniu. Wysoki pilotaż pokazuje Olena Chochłatkina, która wykonuje główną rolę. Kolejna praca to „Koriolan” w inscenizacji Dmytra Bohomazowa. To było moje pierwsze spotkanie z tym reżyserem, choć od dawna jestem zakochany w jego przedstawieniach. Niektóre z nich oglądałem wiele razy. Wielkie wrażenie wywarły na mnie przedstawienia „Życie przed nami”, „Czapka z karasiami”, a „Śpiewaj, Lolo, śpiewaj” — moja ulubiona inscenizacja. Praca z takim reżyserem to wielkie szczęście. Nie znam innego reżysera, który tak rozumiałby teatr, „jadł go łyżką, widelcem, nożem, rękami”, cieszył się teatrem, tak go smakował. — W kwietniu miała odbyć się premiera przedstawienia „Krum” z Pana udziałem. — Niestety, z powodu kwarantanny trzeba ją było przełożyć. To przedstawienie o samotności. I jednocześnie o tym, że powinniśmy być wobec siebie szczerzy. Reżyser przedstawienia Dawid Pietrosian to teatralna przyszłość Ukrainy. Chwała Bogu, że ona istnieje w naszym społeczeństwie. Dawid to małe okienko, przez które możemy zajrzeć w przyszłość. Jeszcze jeden ciekawy młody reżyser to Iwan Urywskyj, który wystawił w naszym teatrze przedstawienie „Limeriwna”. To ta młoda krew, która przynosi zmiany i radość. Z Pietrosianem bardzo ciekawie się pracuje. Największy szacunek budzą we mnie inteligentni i wykształceni ludzie, którzy są profesjonalistami. Pietrosian jest jednym z nich. Gram rolę Dolcego. To sąsiad głównego bohatera Kruma, którego gra Ostap Stupka. Bohaterowie mają linię życia, która nie jest związana ze społeczeństwem. Starają się odseparować, żyć własnym życiem — pobyć na jakichś weselach, imprezach, pogrzebach, byle napełnić brzuch. Na tym ich życie się zaczyna i kończy. W tym tkwi i tragedia, i komizm. To coś, na co nie zwracamy uwagi, a co jest wśród nas. — Pańska twórcza biografia aktorska rozpoczynała się w Teatrze na Podolu. — Może Pan sobie wyobrazić, jak 21-letniego chłopaka przyjmują do zespołu teatru. Wtedy był to Teatr Estrady, gdzie był reżyser o własnym imieniu — Witalij Małachow. Tam pracowali aktorzy Ihor Rubaszkin, Ihor Krykunow, Wołodymyr Kuzniecow, Oleksandr Kryżaniwski, wszyscy ze swoim charakterem, swoim artystycznym dorobkiem. Ja trafiłem do towarzystwa tych ludzi. Oni cię przyjęli, oni cię przygarnęli do siebie. To było bardzo ważne. Wzięli cię nie jako „syna pułku”, lecz jako człowieka równego sobie pod względem statusu. To od razu inspiruje i skłania do pracy. Bardzo nie lubię, gdy ktoś odnosi się do kogoś z góry. Wszyscy warzymy się w jednym kotle i robimy jedną sprawę. I uważać, że ty jesteś narodowy, a ktoś inny prosty, bo dopiero przyszedł, pod żadnym pozorem nie wolno. Bo końcowym rezultatem są oklaski dla wszystkich. Robimy jedną wspólną wielką rzecz — przedstawienie. To samo można powiedzieć o teatrze Małachowa. Zrozumiałem wielkie przeznaczenie teatru. Taki zespół to dar losu. Z teatrem Małachowa zobaczyłem świat. Od 1988 roku objechaliśmy 17 krajów. Zobaczyliśmy inne życie, zainspirowaliśmy się czymś innym. A to również było ważne. Mieliśmy mały teatr. Żyliśmy jedną rodziną. Małachow potrafił zebrać wszystkich w swoim mieszkaniu. Zbieraliśmy się, jedliśmy, omawialiśmy, dyskutowaliśmy, stawialiśmy przedstawienia, eksperymentowaliśmy. Wtedy zrozumiałem, że teatr może składać się nie tylko z klasycznych form, ale i z eksperymentalnych, nowych. Małachow jako pierwszy kazał nam oglądać filmy wideo. Wtedy wideo dopiero wchodziło w nasze życie. Oglądaliśmy wiele filmów i czerpaliśmy z tego inspirację. Uważam Witalija Małachowa za swojego „ojca chrzestnego” w życiu teatralnym. — Czy przez wiele lat mieszkał Pan za granicą? — To była nie zawodowa, lecz życiowa emigracja. Nie daje ona możliwości zaistnienia zawodowo ani według specjalności na pier...
Tłumaczenie maszynowe
Jedną z ostatnich dziś premier, która wzbogaciła repertuar Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Iwana Franki, stało się przedstawienie „Lunasa” według sztuki Briana Friela „Tańce na Lughnasa” (reżyseria Andrij Prychodźko). Główną rolę męską w tym przedstawieniu gra ukraiński i niemiecki aktor teatralny i filmowy Sergij Kalantaj. Dziś pan Sergij jest gościem „SP”.
— Jak powstawała ten spektakl? — Reżyser Andrij Prychodko zebrał nas wszystkich i powiedział, że jest historia o tym, że wszystko w życiu ma swój krąg, o tradycjach, o których nie wolno zapominać. Role są przeważnie kobiece. A ja gram główną rolę męską – narratora Michaela. Mówi on, że wszystko trzyma się na tobie (czyli na mnie). Jak zaczniesz ten spektakl, jak go poprowadzisz, jak zachęcisz widzów, by szli za tobą, tak on dalej będzie istniał. Mój bohater wspomina swoje życie. Ale wszystkie obrazy, które widzi, dzieją się w jego wyobraźni. Ten spektakl jest interesujący tym, że możesz cofnąć się do czasów dzieciństwa. Nie ma znaczenia, czy grasz irlandzką sztukę, czy ukraińską, czy angielską. Najważniejsze, że masz możliwość porozmawiać ze swoją przeszłością. Z jednej strony odnosisz się do siebie nieco krytycznie, a z drugiej możesz cieszyć się, że wróciłeś. Tym właśnie jest interesujący. Andrij Prychodko jest reżyserem performance. Jest fantastycznym aktorem, fantastycznym narratorem. Szkoda, że zdążyliśmy zagrać ten spektakl tak niewiele razy. Mamy nadzieję, że skończy się nasze kwarantannowe pseudo więzienie i zaczniemy grać. Przecież widz bardzo dobrze odbiera ten spektakl. Reżyser zaproponował, aby wszyscy aktorzy przynieśli na pierwszą próbę swoje dziecięce zdjęcia. Byłem zdziwiony, kiedy zobaczyłem swoich partnerów jako małych – w dziecięcych sarafanach, na rowerach. To było tak wzruszające i serdeczne wobec siebie nawzajem... Potem była drobiazgowa praca nad monologami, z reżyserem, w sprawie jego wyobrażenia, jak wszystko ma wyglądać. Andrij jest bardzo wymagający wobec znaków teatralnych. Jak powiedział, tak ma być. Nie masz prawa do pomyłki. Pod tym względem jest podobny do niemieckich reżyserów. Bardzo się cieszę, że w spektaklu obok są aktorzy, z którymi byłem na planie filmowym. To Larysa Ruśnak, Switłana Prus, Oleksandr Jarema, Wołodymyr Nikołajenko. A spotkać się z nimi także na scenie było przyjemnie. Bo teatr to żywy kontakt. Patrzysz w oczy i czujesz partnerską energię. Cieszę się z młodych wykonawców, których jest wielu w nowym spektaklu. Dopiero co przyszli do teatru i już fantastycznie się pokazali. Wciąż nazywam swoją partnerkę Danę Kuź, która gra matkę, „mamą”. Choć dziewczyna ma zaledwie trochę ponad dwadzieścia lat. Wczuliśmy się w swoje role, przywiązaliśmy się do siebie duszą. Spektakl odbywa się na scenie kameralnej. W filmie nazywa się to dużym planem. Nie możesz się pomylić, nie możesz być nieszczery, bo widz jest tuż obok – masz go „pod nosem”. I musisz grać oczami, bezpośrednio komunikować się z widzem. To zobowiązuje do bycia prawdziwym. Jeśli na dużej scenie można schować się za partnerów albo za dekorację, to na małej jesteś bezpośrednio na widoku. W spektaklu są niezwykłe tańce (niestety, ja w nich nie uczestniczę), a także fantastyczna muzyka i śpiewy, nad którymi dla nas pracowała Susanna Karpenko. Reżyser zaprosił specjalnego instruktora tańców irlandzkich. To widowisko, w którym jest zapał i zachwyt tą grą. Inspiruje ono wszystkich aktorów, by byli żywsi. I widz garnie się do tych tańców. To jak na weselach, kiedy wszyscy biorą się za ręce i tańczą. Miałem grać kolejny spektakl w kwietniu... — Czy w naszym trudnym czasie, kiedy społeczeństwo musi mierzyć się z taką liczbą problemów, warto podnosić ze sceny temat eutanazji? Mam na myśli spektakl „Podróż Alicji do Szwajcarii”. — Pewnie byłbym daleki od tego tematu, gdybym bezpośrednio nie przeżył śmierci swojej mamy. Widziałem, jak umierała. Było to na wyciągnięcie ręki. Do końca nie mówiliśmy, że ma raka, do końca cierpiała i myślała, że to astma. Jej ostatni wydech nastąpił 8 grudnia o godzinie 7.15. Temat śmierci jest tabu dla wielu ludzi. Jesteśmy zaprogramowani na życie, na radość, a nie na śmierć. Ale to jest wydarzenie, ta tajemnica, której nie da się ominąć w naszym życiu. Pytam siebie – dlaczego na Zachodzie może to być tematem rozmów, a u nas nie? Przypomina mi to Związek Radziecki, kiedy mówiono, że w ZSRR seksu nie ma. Są ludzie, którzy zwątpili w swoje życie i cierpią. Trzeba o tym mówić. Dużo o tym dyskutowaliśmy z reżyserem-postanowiczem spektaklu Stanisławem Mojsiejewem. Dla nas wszystkich, aktorów w tym spektaklu, był on nie tylko reżyserem, ale nauczycielem i w pewnym stopniu reformatorem naszych poglądów. Teatr ma stawiać pytania. Ale nie ma cię uczyć. Może trzeba bardziej cieszyć się życiem i to pokazywać. Ale jak mi się wydaje, czasem trzeba zajrzeć w siebie, aby zrozumieć, co jest w nas. Ten spektakl jest dla mnie znaczący. Dobrze, że powstał. To wielkie doświadczenie. Teraz o moim bohaterze. Nie uważam tego człowieka za złego. Wprost przeciwnie, dla mnie to osobowość, człowiek, który staje przeciwko społeczeństwu. Tacy ludzie zawsze budzą mój szacunek. To jest osobowość. W naszym życiu – banalnym, przeciętnym, nie zawsze dokonujemy heroicznych czynów. Ale wśród nas są bohaterowie. Inna sprawa, że tych bohaterów poznaje się tylko po ich czynach. Dla mnie doktor Sztrom to człowiek swoich ideałów i czynów. Mówiono mi, że uważa się za Mesjasza. Napoleon też uważał się za Mesjasza, podobnie jak Aleksander Macedoński. Ale Mesjasz jest jeden – był i pozostanie. Jednak dążenie do obrony swojego stanowiska zawsze budzi we mnie szacunek. — Jak los zetknął Pana z Teatrem im. Iwana Franki? — W 1981 roku, zaraz po tym, jak wstąpiłem do uczelni teatralnej, mój przyjaciel Andrij Krytenko (Krot), syn aktorki tego teatru Lidii Hajowej, zaprowadził mnie do teatru. Zaznaczę, że moje dzieciństwo upłynęło w Kijowie. Chodziliśmy do Teatru Młodego Widza i innych teatrów. Szczerze mówiąc, wtedy nie interesowałem się teatrem. Ale była to dobra okazja, by pobyć razem z przyjaciółmi i porozmawiać. I nagle Andrij oprowadził mnie po teatrze. Zaprowadził pod scenę, pokazał garderoby, małą kawiarnię. Przeszedłem się po scenie. Wtedy zrozumiałem, że to jest ten dom, ta świątynia, gdzie chcę być i której chcę służyć. Że do tego właśnie dążyłem. I jakiś magnes mnie tu ciągnie. Od tego momentu marzyłem, żyłem, inspirowałem się myślą o teatrze. Tak się złożyło, że w 1985 roku moją pierwszą żonę Żannę Kałantaj i mojego przyjaciela i kuma Anatolija Hnatiuka zaproszono do pracy w tym teatrze. A ja pracowałem u Witalija Małachowa w teatrze na Podolu, który wtedy nazywał się Teatr Estrady. Codziennie wieczorem przychodziłem do teatru Franki, aby odebrać swoją żonę, a naprawdę przychodziłem, by odetchnąć tym powietrzem. To był teatr koryfeuszy. Wtedy nie rozumiałem, czym jest teatr awangardowy. Nie wiedziałem, kim są Kurbas i Brook. Ale wiedziałem, że istnieje teatr Franki. Nie wiedziałem, kto w nim reżyseruje spektakle. Ale kiedy aktorzy wychodzili na scenę, od razu rozumiałem, że to ludzie, którzy potrafią zrobić coś niezwykłego. Patrzyłem na Haszynskiego, Cymbalista, Bohdana Stupkę. Właściwie Bohdan Syl'westrowycz był dla mnie ideałem jako aktor i jako człowiek. Miłość do tego teatru była szaleńcza. Potem życie tak się ułożyło, że znalazłem się w Niemczech. Wróciłem i dużo grałem w filmach. Brałem udział w przedstawieniach zespołów gościnnych. Ale wielka miłość była właśnie do tej sceny. Teatr się zmienił, zmienił się i ja. W 2016 roku Stanisław Mojsiejew, który w tym czasie był kierownikiem artystycznym teatru, zaproponował mi zagranie w spektaklu według sztuki Strindberga „Eryk XIV”. Wyraziłem chęć. Potem powiedział, że jest sztuka, tylko jest trudna. Chodzi o wspomniane już „Podróż Alicji do Szwajcarii”. Nikt nie chciał się za nią zabrać, ponieważ wiąże się z tak trudnym tematem jak eutanazja. Dla mnie, jako człowieka przywykłego do europejskiego podejścia do pracy, to było proste pi-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...ych porach. Najpierw musisz się utwierdzić jako człowiek tego społeczeństwa. Dopiero wtedy możesz przejść do drugiego etapu – szukania siebie w tym społeczeństwie. Oczywiście były osiągnięcia. Były to chwilowe epizody w produkcji filmowej – niemieckiej, austriackiej czy szwajcarskiej. Żeby cię zapraszano i angażowano, trzeba dobrze opanować język niemiecki. Tym bardziej, że język jest głównym narzędziem aktora dramatycznego. Być w stu procentach Niemcem nigdy by mi się nie udało, tak jak każdemu innemu cudzoziemcowi. Ale udoskonalając swój język, pracować, nawet z akcentem, to już osiągnięcie. Ponieważ rząd niemiecki nie uznaje radzieckich dyplomów, z wyjątkiem medycznych, musiałem wstąpić w Niemczech do szkoły teatralnej, którą też ukończyłem. Po tym, mając już numer związkowy, czyli prawo do występowania na różnych planach Europy, wszedłem w zawód. Również teraz gram w Niemczech, Austrii i Szwajcarii, kiedy mnie zapraszają. Największym osiągnięciem dla mnie było zagranie u laureata Oscara, reżysera Xaviera Koellera. Przyjeżdżał on ze Stanów Zjednoczonych do Szwajcarii, by kręcić filmy dla lokalnej telewizji i produkcji filmowej. Podczas jednego z takich przyjazdów trafiłem do jego filmu. Był to kontakt z Amerykanami, którzy bezpośrednio kształtują sztukę filmową jako wielką gałąź. Ale projekty były rzadkie. Trzeba było przetrwać – kłaść płytki, rozwozić meble itd. — Pewnie mieli Państwo okazję porównać, jak traktuje się kulturę w Ukrainie i w Europie Zachodniej? — Tam kultura stoi na pierwszym miejscu. Człowiek, który przynosi do ratusza pomysł teatralny, dostaje grant, ponieważ państwo zachęca ludzi do oglądania świata i społeczeństwa z różnych stron. Również przez sztukę. A ona ma na Zachodzie duże wsparcie budżetowe i sponsorskie. Musiałem grać w toalecie dworca, potem – na postoju taksówek. Tego nie można nazwać teatrem ani spektaklem. Raczej performansem. Ale mimo wszystko było to przyjemne. Pojęcie demokracji dla mnie to możliwość doświadczania życia z różnych stron. Musimy przyjmować je takim, jakie jest. I nie trzeba koniecznie szukać zielonej farby w trawie, bo można znaleźć mnóstwo odcieni. Na tym opiera się postrzeganie sztuki na Zachodzie. Wsparcie kultury, a dopiero potem gospodarki – to ważna zasada świata zachodniego. — Czy nie zamierzali Państwo tam zostać? — Kim? Człowiekiem, który czeka na łaskę Boga? Któremu uda się mieć 2–3 dni w projekcie filmowym? Albo pracować w firmie, tak jak pracuje mój syn? On ma własną małą firmę przewożącą potrzebne rzeczy. Oczywiście, można by było jakoś „trzymać się za kiełbasę”. Ale jako człowiek, który chce być na swoim miejscu, ciągnęło mnie do domu. Wróciwszy, zrozumiałem, że mogę znów być obecny w swoim zawodzie. To bardzo ważne, bo to idea istnienia. Być zdrowym i zajmować się tym, co kochasz – uważam to za kryterium szczęścia. — Oprócz pracy w teatrze im. Franka gra Pan w spektaklu na podstawie sztuki Bohdana Hnatiuka „Kawiarnia Republika” w Kijowskiej Akademickiej Pracowni Sztuki Teatralnej „Suzirja”.
— Tę sztukę napisał chłopak, który dorastał na moich oczach. Jego ojciec Anatolij Hnatiuk jest moim przyjacielem, kumem i bratem. Jeszcze nie czytając sztuki, powiedział, że tak. Oczywiście, by wesprzeć dziecko, które jest mi bliskie. Ale bardzo szybko doszedłem do wniosku, że w głowie człowieka, którego traktujesz jak dziecko, kryje się umysł pełen głębokich myśli. To wywołuje chęć pracy i dalszego poszukiwania. Pierwsza premiera spektaklu odbyła się w Kijowskim Teatrze Dramatycznym „Bravo”, reżyseria Ljubow Tytarenko. Był to pośpieszny wprowadzający pokaz, chyba na trzy dni przed premierą. Sam spektakl był spontaniczny, nie było koncepcji. Dopiero później, gdy przenieśliśmy się do „Suzir’ja”, Bohdan pracował z każdym z nas osobno. Opowiadał, dlaczego napisał tę postać, kim ona jest. Bohdan czerpał inspiracje z filmów Tarantina i innych współczesnych autorów i mówił, że chce w kontekście tych autorów stworzyć spektakl. Pragnie pokazać społeczeństwo nie za maską ciągłego święta, lecz za maską tragedii jednostki. Jak zdrada cię porywa i zabiera w swoje sidła. Tę myśl trzeba było wpleść w koncepcję spektaklu – i to zadziałało. Dobrano dobrych aktorów. Dekoracja jest minimalna, ale inspiruje do działania, do właściwej komunikacji na scenie. Postaci w dwóch inscenizacjach mają te same imiona, ale różnią się zarówno kostiumami, jak i stosunkiem do głównego bohatera Charytona, granego przez Nazara Borušoka. Są różne i niosą różne myśli. Mój bohater Jegor w pierwszej inscenizacji był bardziej błazeński, a w drugiej jest człowiekiem z podciętym skrzydłem. Były propozycje, abym wziął udział w inscenizacji sztuki Bohdana Hnatiuka „Ukradzione piękno”. Niestety, z powodu zdjęć musiałem z tego zrezygnować. Obecnie Bohdan pracuje nad nową inscenizacją. Być może wezmę w niej udział. — Czym dla Pana jest kino? — Kino to moje życie, możliwość stania się tym, kim marzyłem być. A w dzieciństwie marzyłem, by zostać wojskowym, zwiadowcą albo showmanem. Wszystko to stało się możliwe dzięki mojemu zawodowi w kinie. Prawdziwe kino to jak wielki haust czystej, źródlanej wody, którą się delektujesz i nie możesz się nią napić do syta. Są rzeczy, w których po prostu grasz swoją twarz, znajomość języka niemieckiego, typaż. I tylko to wykorzystujesz. A w innych rolach jest głębia. Poprzez swoją pracę, poprzez swój stosunek do zawodu mówisz o sobie. Kino bywa różne. Dla mnie kino to praca, doświadczenie, doskonalenie samego siebie. — Wielu widzów zapamiętało serial z Pana udziałem „Wydział 44”. — Pytaliśmy producenta, reżysera – dlaczego 44? Mówili: skończymy zdjęcia i odkryjemy tajemnicę. Ale do dziś jej nie odkryli. Ciekawa rzecz to casting. Bardzo długo szliśmy do tej pracy. Zebrano zespół. Wszyscy to ludzie wzajemnie sobie obcy. Trzeba było się dotrzeć. A potem staliśmy się jedną rodziną. Fenomen tego serialu polegał na tym, że scenariusze pisali różni autorzy. Niedawno dowiedziałem się, że scenariusz jednego z odcinków napisał Andrij Kokotiuha. Różne wyobrażenia różnych autorów dają ci możliwość istnienia na różne sposoby. Mój bohater Strogow jest kierownikiem wydziału, szefem. Jest silny, zdecydowany, człowiek z doświadczeniem, wie, jak powinno być. Już mówiłem – autorzy byli różni. Niektórzy dodawali więcej humoru, inni – więcej smutku. Bardzo się tym cieszyliśmy. Czuliśmy, że w jednym odcinku możemy być swobodni, cieszyć się, a w innym – skupieni, bardziej poważni. Serial zdumiewająco spodobał się wielu ludziom. Jest prosty, stopniowo, krok po kroku opowiada o wszystkim, co się dzieje. Oczywiście, to bajka. Takiego wydziału zapewne nigdzie nie ma. Ale wszyscy wierzymy w bajki, w to, co powinno być w naszym życiu. — Podczas gdy w kinach zapanował już język ukraiński, większość seriali w Ukrainie nadal kręci się po rosyjsku. — Nie wszystkie. Niedawno grałem w 95-odcinkowym serialu w języku ukraińskim „Tajemnice”. Ale problem rzeczywiście istnieje. Przeważnie dystrybutorzy, administratorzy produkcji filmowej myślą bardziej o pieniądzach niż o naszej kulturze i naszej przyszłości. Uważają, że prościej nakręcić film po rosyjsku i sprzedać ten produkt. Ale tak nigdy nie myśleli ani Mykolajczuk, ani Paradżanow. Wiedzieli, że kto będzie potrzebował, będzie oglądał po ukraińsku, albo sam przetłumaczy na inny język. Świat się zmienił. Prezydenci na amerykańskich banknotach mówią więcej prawdy niż nasze serdeczne sprawy. Ale przy tym wielu ludzi na planie rozmawia między sobą po ukraińsku, bo uważa się za Ukraińców, mimo że narzuca nam się język rosyjski. Ta kwestia powinna być rozwiązana na wysokim szczeblu. Powinien obowiązywać zakaz kręcenia po rosyjsku albo należy stworzyć takie warunki, by było to nieopłacalne z ekonomicznego punktu widzenia. — Wielu mówi, że aktor powinien być adwokatem swojego bohatera. A czy był Pan adwokatem Czaplinskiego w filmie „Hetman”? — To jedna z moich ulubionych ról. Otrzymałem ją dzięki znajomości języka polskiego. A mój bohater mówił po polsku albo łamaną ukraińszczyzną. Zaczęliśmy pracować nad
Z mamą Neonilą Fedoriwną tym projektem, mając dobrego sponsora Wiktora Wieretiennikowa. To on napisał scenariusz i dał pieniądze na realizację filmu. Czaplinski to postać historyczna. Był zakochany w Helenie i dążył do swojego celu. Inna sprawa, że chciał działać jak wielki władca tych ziem. Miał wrażenie, że wszystko ujdzie mu na sucho. Sam w swoich oczach się usprawiedliwiał. Dlatego właśnie z tego trzeba było wychodzić. Zawsze trzeba być adwokatem roli. Ale jeśli wychodzisz od postaci historycznej, nie możesz się mylić, nie możesz improwizować czegoś innego. Musisz trzymać się rysunku.
— Jakie role w kinie uważa Pan za znaczące?
— To prace w filmach Anatolija Matieszka „Dwoje” i „Dot”, Olega Fiłipenki „Notatki grafomana”. Spotkanie z Kirą Muratową to epizod w filmie „Melodia na katarynkę”. Jeszcze jedna znacząca rola, dzięki której mnie rozpoznają, to „Późna pokuta” Oksany Bajrak. Materiał to tylko część sprawy. Ważne, jeśli są zespół i reżyser, którzy cię inspirują, dają ci możliwość się pokazać. A ty nie zagrasz nikogo innego, tylko samego siebie. Jak kiedyś powiedział mi Jurij Stojanow: „Aktor to wielka lodówka. Musisz coś zobaczyć, zarejestrować, wziąć tę emocję, sytuację, włożyć ją do zamrażarki i zamrozić. A potem, gdy grasz rolę, zaglądasz do zamrażarki, a tam leży zamrożona emocja”.
Ostatnia dziś moja praca to serial „Po twojej stronie”. Mój bohater to lekarz, który zajmuje się narkotykami, a z drugiej strony bardzo kocha swojego syna, któremu aż do końca nie może wyznać, że jest jego ojcem. To silna, samodzielna osobowość, kieruje swoim złym imperium. Jednocześnie chce dotrzeć do syna, ale nie może tego zrobić z powodu okoliczności, które sam stworzył. Dla mnie była to bardzo ważna praca. Ogólnie w kinie zagrałem około 140 ról.
— Czy kinematografia zaczęła się odradzać po surowej kwarantannie?
— Proces już się rozpoczął. Dużo się kręci. Ale na planie nie może być więcej niż 20 osób. Ludzie potrzebują chleba i igrzysk. A telewizor czy internet to dla nich możliwość choć trochę odpocząć. Powstaje produkt ukraińskojęzyczny – serial „Wesołe pszczelarze”, w którym będę grał jedną z ról. To historia o Ługańsku i Połtawie, opowieść o tym, jak przetrwać ten trudny czas. Kanał „1+1” uruchamia kontynuację „Ostatniego moskala”. Oglądalność ukraińskich filmów niewiele ustępuje amerykańskim. Mam na myśli „Wesele szalone”, „Moje ciche myśli”, inne tytuły, które kręcono przed kwarantanną. Wierzę, że ukraińska kinematografia, produkcja filmowa będą się rozwijać.
— Czy chciał Pan zagrać w filmie „Czarny kruk”?
— Uważam, że kiedy jesteś już samodzielny, przeszedłeś szkołę życia, masz prawo do wyboru. Wybór to już nie chęć zarobienia milionów, lecz możliwość wybierania tego, co leży ci na sercu. Kiedy przeczytałem „Zaginiec” i „Czarnego kruka”, byłem zachwycony sytuacją, bohaterem. Wiedziałem o tych wydarzeniach, ale wcześniej nie mogłem złożyć pełnego obrazu w jedną całość. Moim obowiązkiem jest wcielić swój talent w ideę ukraińską. Napisałem do Wasyla Szkliara, że jestem zachwycony. Nie chcę otrzymywać pieniędzy, chcę być obecny na planie, robić to, co umiem. Takie filmy pomagają w naszym kształtowaniu się jako narodu. Marzę o pracy nad innym projektem, jeśli na przykład zekranizują powieść W. Szkliara „Troszcza”. Byłem zachwycony tą powieścią, a kiedy mieszkałem w Monachium, rozmawiałem z wieloma upowcami.
— O czym jeszcze Pan marzy?
— Niepokoi mnie Szekspir. Myślę, że Makbet byłby moim, własnym. Jestem przekonany, że wiem, o czym bym grał, o czym opowiadałbym widzom. Kiedyś bardzo interesował mnie „Maskarad” Lermontowa. Czasami można wziąć scenariusz czy sztukę i powiedzieć: „Boże miły, to jest twoje. To to, o czym marzyłeś przez całe życie. Wiesz, jak on oddycha”. Dlatego idź, zapukaj, a może dostaniesz tę rolę. Jak powiedział Anatolij Hnatiuk: „Jeśli Bóg ma coś dać, to rzuci przez okno”.
— Kto jest dla Pana najdroższy?
— Wielką osobą w moim życiu była moja mama Neonila Fedoriwna Kałantaj. Była wielką osobowością. Nigdy i niczego mnie nie uczyła (może tylko, jak trzymać widelec). Nie trzeba niczego uczyć, trzeba być przykładem. A moim wielkim aniołem, który jest przy mnie każdego dnia, każdej minuty, jest moja żona Natalka Kałantaj. Aktorka Teatru Franki – piękna, czarująca, fantastyczna kobieta. Dla mnie bardzo ważne jest, że gotuje mi jedzenie, udziela rad, oddycha tym samym powietrzem. Dziękuję Bogu, że zetknął mnie z moją Natalочką i pozwolił być przy niej. Od prawie roku jestem dziadkiem. Moja ukochana Sofijeczka, córeczka mojego syna Tarasa, rośnie i wychowuje się w Monachium. Ale mam nadzieję, że Ukraina kiedyś ją jednak zawoła. Moja córka Bohdana uczy się teraz aktorstwa w Londynie. Ale życzę jej przede wszystkim, by stała się prawdziwym człowiekiem, a potem tym, kim zechce być.
Rozmawiał Eduard OWCZARENKO
Tłumaczenie maszynowe
M. MOWCZAN, kandydat nauk rolniczych W. HETMAN, kandydat nauk geograficznych Problem kształtowania się narodu ukraińskiego, w szczególności odrodzenia tożsamości etnicznej, ujawnia charakterystyczną cechę naszej mentalności – spóźnianie się na pociąg historii. Narody europejskie przeszły drogę utwierdzenia swojej tożsamości jeszcze w XVIII—XIX wieku. Nam przypadł nieporównanie trudniejszy los — torować tę drogę pod koniec XX i na początku XXI wieku. Jeśli rozpatrywać ten problem z pozycji stosunku tożsamości narodowej do globalizacji światowej, to między nimi widać związek przyczynowo-skutkowy: tożsamość jest zrodzona przez globalizację (przejaw fizycznego prawa akcji i reakcji). Ustanowienie tożsamości narodowej jako przeciwwagi dla globalizacji jest drugą stroną medalu: poszukiwanie tożsamości to produkt uboczny globalizacji. Zatem obecna globalizacja i odrodzenie tożsamości to lustrzane odbicie siebie nawzajem. Prawda, nasuwa się złośliwe pytanie: jeśli tożsamości się szuka, czyż nie świadczy to o jej utracie? Jednak pozostańmy optymistami. Znany uczony L. Gumilow wiązał tożsamość (mentalność) narodu z naturalnym rozwojem i rozpatrywał ją jako funkcję (stereotyp zachowania) dynamicznego systemu — etnocenozy. Naród (etnos) i naturalne otoczenie, w którym przebiegała etnogeneza, były dla niego pojęciami jednolitymi i nierozdzielnymi. Amerykański ekofilozof Roderick Nash „kopie” jeszcze głębiej: dziewicza, ojczysta przyroda (baza) pielęgnuje nacjonalizm, wychowuje uczucia patriotyczne (nadbudowę). W książce „Dzika przyroda i amerykański umysł” pisze, jak Amerykanie XIX w., nie mając w porównaniu z Europą innego przedmiotu dumy (tradycji kulturowych, bogatej historii), wzięli za podstawę swojego nacjonalizmu wyjątkowość i majestat dzikiej przyrody na kontynencie amerykańskim. Kto wie — być może wywyższanie własnej przyrody, poczucie godności narodowej z powodu jej piękna stało się tym fundamentem, na którym wyrosła wielka siła ducha narodu amerykańskiego. Podobnie można powiedzieć o sile ducha Japończyków. Wszak kolorowa architektura każdego podwórka japońskiej rodziny reprezentuje otaczającą przyrodę, miejscowy krajobraz z pofałdowanym kamienistym reliefem i swoistą szatą roślinną. A co w Ukrainie? W pamięci — niezapomniany opis Iwana Neczuja-Łewyckiego w utworze „Mykoła Dżerja” przepięknej przyrody, na łonie której niczym żmija wije się rzeka Rastawycja: „Szeroką doliną między dwoma rzędami rozłożystych gór cicho płynie przez wasylkiwszczyznę niewielka rzeka Rastawycja. Wśród doliny zielenią się luksusowe gęste i wysokie wierzby... Oto wierzby odstąpiły od brzegu i rozsypały się kępami na zielonej trawie... niżej od stawu Rastawycja znów powiła się między zielonymi łęgami oraz wierzbami, a dalej schowała się w dębowy las i uciekła w Roś”. Różnorodność przyrody ukraińskich rzek zawsze wabi lirycznym pięknem krajobrazów zalewowych (kwitnących łąk, łęgów z pachnącym wonnym sianem, jak na przykład luksusowego Sejmu na Sumszczyźnie lub niczym szczególnie niewyróżniającej się Hnizny na Tarnopolszczyźnie). One melancholijnie oczarowują przejrzystym smutkiem pochylonych nad wodą płaczących wierzb — symbolu i nieodłącznego elementu krajobrazu narodowego. Pod tymi wierzbami nad rzeką przez całą naszą pamięć historyczną, z dziada-pradziada, stali, wyznaczali randki zakochani... Tam rodziło się życie, stamtąd, być może, wije się życiowa ścieżka kogoś z nas... Nie można zapomnieć porannej siwej mgły, która białą zasłoną napełnia dolinę rzeczną lub ściele się nad wodną taflą stawu czy jeziora, a potem, poszarpana pierwszymi promieniami słońca, płynie nad wodą lekkimi białymi puszkami. Zaprawdę, bez luksusowego zalewu (łęgu) rzeki nie można sobie wyobrazić poetyckiej ukraińskiej przyrody, oryginalnego krajobrazu narodowego! Naród formuje się przede wszystkim poprzez duchowe i praktyczne opanowanie przyrody oraz jednoczy ludzi obdarzonych świadomością i wolą. I jeśli doktor Dmytro Doncow nacjonalizm Ukraińców buduje na założeniu: „Ukraina dla Ukraińców”, to z przyrodniczego punktu widzenia u podstaw głębokiego patriotyzmu narodu, jego wielkiej miłości do swojego kraju musimy kłaść melancholijne piękno i niewinny czar luksusowej ukraińskiej przyrody. Obecnie jest ona niszczona, dewastowana przez brudne ręce ludzkiej cywilizacji. Dlatego jeśli zachowamy choćby niewielkie skrawki chronionej przyrody jako tła ośrodków etnogenezy, formowania się ukraińskiego etnosu, zachowamy naród jako nację, unikniemy zniknięcia ze szpalt historii. Właśnie dlatego, że człowiek ciałem z ciała genetycznie pochodzi ze swojej ziemi, nie może on odgradzać się od warunków naturalnych, w których się urodził i uformował jako osobowość. Od ojczystej ziemi otrzymuje życiodajne soki, natchnienie do twórczości, intuicyjne impulsy do poszukiwań duchowych. W obecnym czasie totalnej antropogenizacji dla podtrzymania harmonii stosunków etnosu z otoczeniem konieczne jest, aby potomkowie powtarzali działania przodków. Przede wszystkim w odniesieniu do przyrody. Jeśli zmieniać te stosunki, to z myślą o potomkach. Współtwórca cybernetyki N. Wiener mówił: „Tak radykalnie zmieniliśmy nasze środowisko, że teraz, aby istnieć, musimy zmienić siebie”. Na ile aktualne i prawdziwe są jego słowa — osądzi czas. Bez wątpienia — zmieniać się trzeba, bo to naturalny proces. Ale zmieniać się tak, aby zachować równowagę etnokrajobrazową, pozostawać narodem wiernym Duchowi swojej ziemi, testamentom ojców, dziadów i pradziadów. Czy naturalnie, czy przypadkowo znikały starożytne narody i całe cywilizacje — Egipcjanie, Fenicjanie, Trakowie, Dakowie, Scytowie?.. Według François Voltaire’a: człowiek jest kowalem swojego szczęścia. Nie mniej ta prawda dotyczy poszczególnego narodu. Obecnie to samo dzieje się z ukraińską wsią, gdzie od wieków żył i dorastał, wychowywał się nasz charakter narodowy, mentalność całego narodu. Być może dążeniem do tworzenia (zwłaszcza w ostatnim czasie) muzeów (nawet prywatnych) pod otwartym niebem (skansenów) tłumaczy się próbę (podświadomą) odrodzenia własnej autentyczności, nostalgię za ojczystą chatą w rodzinnej wsi. Współczesny stan większości wsi, „postawionych na kolana” w Ukrainie, ich otaczająca, „moralnie zużyta” przyroda nasuwa myśl, że niszcząc rdzenną, elitarną ukraińską wieś, jej autentyczność, niwecząc delikatne i jednocześnie hałaśliwe piękno wiejskiej przyrody, można „bez ani jednego strzału” zetrzeć z powierzchni ziemi starożytny naród wielkiego kraju. Czyżby naród, który żyje od czasów kultury trypolskiej, którego budzili z letargu T. Szewczenko i I. Franko, wyprowadzał „spod Beresteczka” Iwan Bohun, zostanie zniszczony rękami światowej globalizacji, konsumpcyjnego europejskiego mieszczaństwa? Odpowiedzmy wizualnie: zachodzi transformacja narodowego (etnicznego) krajobrazu naturalnego (włącznie z obszarami wiejskimi) w nieakceptowalną dla czystej i szczerej ukraińskiej duszy substancję. Jednak tylko świadomy naród formuje państwowość, tylko świadomy, wykształcony, silny duchem naród może tworzyć wielki kraj. W przeciwnym przypadku — amorficzna, skrzywdzona masa ludowa będzie dążyć tendencyjnie do samozniszczenia lub, w najlepszym przypadku, żywiołowo zrodzi wstrząsy społeczne. Co obserwujemy obecnie? Powszechnie widzimy całkowitą pogardę dla książki, dla nauki (dewaluacja stopni naukowych), brak kultu wiedzy. Aksjomat: mniej rozumnymi łatwiej i korzystniej jest kierować, trzymać w „jarzmie”!
Dlatego jeśli trzymać się poglądu, że mądrość i zdrowie narodu, jego rozwój określa się tym potencjałem intelektualnym i energetycznym, który otrzymuje on genetycznie od natury, to najważniejszym warunkiem korzystnego przebiegu etnogenezy według „ukraińskiego programu”, stabilnym czynnikiem formowania elitarnego, ukraińskiego narodu będzie zachowanie krajobrazu narodowego. Jako uzupełnienie zaznaczmy, że w socjalnych warunkach życia społecznego mogą być wprowadzane tylko korekty, w zależności od woli „przetrwania”, pasjonarności (według L. Gumilowa), którą naród (nacja) demonstruje. Podobnie jak ukraiński strój narodowy, dzieła sztuki dekoracyjno-użytkowej, zabytki drewnianej, sakralnej architektury (cerkwie), które wypełniają treść krajobrazu narodowego na równi z naturalnymi składnikami (komponentami, elementami), rzadkością chronioną w warunkach antropogenicznej presji stają się całe terytoria przyrodnicze. Nastąpiła amnezja pamięci historycznej, wychodzi z mody ukraińska pieśń ludowa, w grobach, wraz z babciami, spoczywa strój ludowy i, jeśli jeszcze stracimy swój, narodowy, krajobraz (przede wszystkim chroniony), swoją przyrodę — znikniemy z powierzchni ziemi jako etnos. Być może już czas patrzeć realnie na życie. Obserwując i analizując nieustannie „ukraińskie społeczeństwo”, trzeba widzieć, jak na oczach pokolenia, na oczach historii formuje się nowy (w granicach Ukrainy) etnos tubylczy (w najlepszym przypadku — zachodzi transformacja rdzennych Ukraińców w toku ewolucyjnego rozwoju). Zatem na tle duchowej wywłaszczenia i fizycznego zniszczenia odrodzenie utraconego pomoże pozbyć się genetycznej, socjalnej i kulturowej mutacji. Wobec tego odtworzone krajobrazy naturalne (narodowe) pod względem znaczenia w zachowaniu etnosu można porównać z miejscem cerkwi w ratowaniu ludzkich dusz. Krajobraz chroniony (etniczny) zawiera w sobie wysoki potencjał wychowawczy (aktualny). Jego estetyka wychowuje, zachwyca. Człowiek, chłonąc wrażenia z kontemplacji piękna, wzbogaca się duchowo. Duchowy kontakt człowieka z przyrodą obejmuje zasadniczy, krwisty związek jej z „małą ojczyzną”, rodzinnym domem, rodzinnym podwórkiem... Jest to szczególnie właściwe ukraińskiemu charakterowi. Z tęsknoty za rodzinnym domem umierają, siwieją ukraińscy nieszczęśnicy. Na tym patriotycznym uczuciu historycznie wyrastała miłość Ukraińca do „wielkiej Ukrainy”. Na czym polega fenomen nostalgii Ukraińca? Rdzennego, elitarnego Ukraińca, który stopniowo schodzi z areny dziejowej. Przykro, bo ukraińska dusza, jak krystalicznie czyste źródło, zamula się asymilacyjnymi nawarstwieniami historii. Bywało, że przez nostalgię „konserwatywny” Ukrainiec popełniał błędy, które uparcie potem naprawiał. Jednocześnie od rozłąki z tym, co bliskie (domem, rodzicami), twardniał, hartował się jego charakter. Ponieważ identyfikacja etnosu ze swoją ziemią leży przede wszystkim w subiektywnej, głęboko podświadomej sferze, to kwestia „rozpaczy za rodzinną chatą” ma jeszcze wiele niepoznanego, niezbadanego. Jednak u podstaw przywiązania etnosu do środowiska naturalnego leży instynkt zachowania swojej tożsamości. Dla przykładu. Przez katastrofę ekologiczną, związaną z zanikiem Morza Aralskiego, etnosy, które pretendowały do tego terytorium (Rosjanie, Kazachowie i in.), obrazowo mówiąc, uciekły, a zostali tylko Karakałpacy jako autochtoni. Bo to ich ziemia. Ona historycznie była i nawet w krytycznej sytuacji pozostała nieodłącznym elementem ich bytu, częścią ich losu. Czyli przejawił się Duch Ziemi. Podobne zjawisko mamy w Czarnobylskiej Strefie Wykluczenia, gdzie mieszka do dziś do 400 ludzi, którym ta ziemia jest droższa ponad wszystko. L. Gumilow przytacza ciekawy przykład z historii wczesnego średniowiecza. W VII w. Arabowie podbijają Afrykę Północną i Hiszpanię. Ale napotykają opór tylko u mieszkańców gór Atlasu i Asturii. Tam, gdzie najbardziej zachowana była przyroda, tam ocalały dawne etnosy Berberów i Basków. Dlaczego? — Uratował ich Duch swojej ziemi, żyli w zgodzie z naturą. Inna sprawa, gdy Duch ziemi (przejaw wysokiej jedności) jest zniweczony, zadeptany. L. Gumilow kontynuuje: potomkowie rzymskich kolonistów wycięli lasy na budowę luksusowych willi, założyli na spustoszonych ziemiach owczarstwo. W południowych przedgórzach Atlasu ich tabuny koni wydeptały nieodnowioną do dziś cienką warstwę próchnicy. Bez ochrony znaleźli się oni przed zdobywcami: Skandynawami — z północy, Awarami — ze wschodu, muzułmanami — z południa. Zważając na okrutną teraźniejszość, kiedy znika ukraiński etnos (nacja tak się nie uformowała), ratunek (jak pływak), pociechę widzimy w przyrodzie miejsc chronionych, gdzie zachował się jeszcze malowniczy krajobraz narodowy, w zmysłowym postrzeganiu („wszystkimi nerwami duszy”) i stosunku („przenieść przez siebie”) do świętości przyrody, do ziemi, która zrodziła nas. W zurbanizowanym świecie terytoria przyrodniczo-chronione to świętość, miejsce dla odosobnienia i oczyszczenia z codziennego brudu, marności nad marnościami. Właśnie tutaj rodzą się wysokie uczucia, wzniosłe, wolne postrzeganie świata, tutaj myśl sięga najwyższych szczytów. Przyroda chroniona ma jeszcze wiele nieuświadomionych przez człowieka wartości. Przez niepełność i powierzchowność współczesnej wiedzy nie mogą one być obecnie ujawnione. Niemało ważnego w naszym życiu znajduje się poza granicami ludzkiego doświadczenia. Wśród takich jeszcze nie w pełni uświadomionych przez społeczeństwo wartości jest wartość humanistyczna, właściwa terytoriom i obiektom przyrodniczo-chronionego funduszu Ukrainy, w szczególności narodowym parkom przyrodniczym i regionalnym parkom krajobrazowym, gdzie chronią kompleksy przyrodnicze i historyczno-kulturowe. Te „oazy” chronionej przyrody powinny służyć świętej sprawie patriotycznego wychowania, przede wszystkim młodzieży, w duchu szacunku dla rodzimej przyrody i historii. Siła odczucia własnej ojczyzny, wysoce emocjonalny stosunek do rodzinnego kraju, rodzinnej chaty, do wszystkiego, co nazywa się swoim, zajmuje czołowe miejsce w systemie ogólnoludzkich wartości. Jeśli los ziemi staje się losem człowieka, dokonuje się rozkwit kraju, w innym przypadku — utrata kontroli nad środowiskiem naturalnym i zniknięcie narodu, o czym świadczą liczne przykłady z wielowiekowej historii całych narodów, a nawet cywilizacji. Siła ziemi — w duchowej energii, która mieści się w niej. Jednocześnie fenomen ukraińskiego czarnoziemu — w jego nadmiernej żyzności. Czarna rola na jesiennym polu, jako pierwowzór naszej gorzkiej przeszłości, jako ucieleśnienie ciała przodków, przekazuje życiodajne soki zielonym pędom oziminy. Wobec tego duchowa energia (Duch) ziemi przejawia się w mentalności Ukraińca przez chleb, który jemy, przez owoce ziemskich zbiorów. Ona także przekazuje się z mlekiem matki i z czasem przejawia się w charakterze dziecka. Przyroda, zgodnie z panteizmem, uduchowiona przez Boga, Przyroda-Bóg. Skoro tak, to my, jako dzieci matki-Ziemi, jesteśmy w bezpośredniej zależności od jej zdrowia, stanu ekologicznego. Z utratą bliskich, zwłaszcza rodziców, tracimy cząstkę samych siebie. Tak samo, nie zachowawszy gatunku biologicznego czy krajobrazu naturalnego, w którym żyjemy, tracimy pomyślną perspektywę istnienia swojego i swoich potomków.
Mamy na jawie praktyczne wcielenie prawa S. Podolińskiego o tym, że energia słońca (fotosyntezy) poprzez rolnika pracującego na ziemi przekształca się w dobra życiowe i duchową nadbudowę społeczeństwa. Energia uduchowionego wszechświata najbardziej skupia się na mniej zmienionych przez człowieka terenach wiejskich, a także na zachowanych obszarach przyrodniczo-chronionych. P. S. Nasz talent, nasz Duch ziemi są jeszcze żywe w zachowanych skarbach przyrodniczych i kulturowych krajobrazu narodowego. Tylko nie wszyscy, którzy chodzą po ukraińskiej ziemi, słyszą, jak bije jej serce.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
niezwykle interesujące wydarzenia. Na siedmiu poprzednich wystawach koralików odbywały się pokazy mody, a także po dwa-trzy wydarzenia każdego dnia. Odbywały się warsztaty, koncerty. Do nas i dzisiaj codziennie przychodzą zwiedzający, ale z powodu kwarantanny nie możemy prowadzić aktywnych działań. Wystawa „Koralik: Wczoraj. Dzisiaj. Jutro” miała zakończyć się jeszcze w marcu. Ale przedłużyliśmy ją do końca czerwca, żeby ludzie zdążyli zobaczyć tę wystawę. W maju-czerwcu miała odbyć się jubileuszowa wystawa ze zbiorów, poświęcona jubileuszowi Centrum, ale z jej przeprowadzenia trzeba było zrezygnować. Chce się życzyć Ukraińcom zdrowia, aby nie było epidemii, nie było kwarantanny. Żebyśmy mogli z powodzeniem i jak zawsze głośno przeprowadzić Ogólnoukraińską wystawę dziewiarstwa „Ciepła jesień”. A także wystawę prac patchworkowych Anny Bowsunowskiej. Ta mistrzyni ma niesamowitą technikę nie tylko szycia patchworkowego, ale i dekorowania tkanin. Nasze coroczne Święto Noworocznej Zabawki w grudniu codziennie odwiedzało od 500 do 1500 dzieci. Przyzwyczailiśmy się do takiego trybu. Mamy nadzieję wrócić do zwykłej aktywności. Stronę przygotował Eduard OWCHARENKO Zdjęcia autora
Tłumaczenie maszynowe
W Centrum Ukraińskiej Kultury i Sztuki trwa VIII Ogólnoukraińska wystawa „Koralik: Wczoraj. Dziś. Jutro”. Jest to projekt wystawienniczy, który od 2012 roku wspiera rozwój sztuki koralikarskiej na Ukrainie. Modny koralik i wyrafinowana emocja Na wystawie zaprezentowano około 500 wyrobów z koralików od ponad 40 mistrzów z całej Ukrainy; wystawę indywidualną członkini Narodowego Związku Mistrzów Sztuki Ludowej Ukrainy Marii Czulak; ukraińskie ozdoby ludowe; starodawne stroje ludowe i współczesne ubrania, reprodukcję starodawnych ozdób z koralików w nowoczesnym stylu; unikalne akcesoria; połączenie miedzi i koralików: nowy etap kształtowania i rozwoju sztuki koralikarskiej od Raisy Krawczuk; sklepik z wyrobami z koralików. Ponadto w Centrum eksponowana jest wystawa autorskich torebek Ołesi Sachro „Wyrafinowana emocja”. – Głównym celem naszej wystawy „Koralik: Wczoraj. Dziś. Jutro” jest pokazanie, że tradycyjna sztuka Ukraińców może być również nowoczesna – opowiada założycielka i kierowniczka Centrum Switłana Dolesko. – Niezwykle kocham ten projekt. I chyba najbardziej kocham go właśnie przez prace dzieci. Odbywa się konkurs – i dzieci biorą w nim udział razem z dorosłymi. Ich prace zachwycają. Dzieci dzisiaj są gotowe pracować ze skomplikowanymi materiałami. Subtelnie odczuwają ukraińską historię, potrafią przekazywać ją przez swoje dziecięce spojrzenie. Niestety, dorośli często zapominają swoją historię. Mają pryzmat internetu, a dzieci właśnie zachowują tradycje. Każda z ośmiu wystaw jest szczególna. Coraz bardziej wyrafinowane stają się wyroby z koralików, bardziej modne. Jeśli porównać z pierwszymi wystawami, to widzimy doskonalenie kunsztu. Dzisiaj coraz większą popularność zyskują już nie diamenty, a właśnie wyroby rękodzielnicze. Wśród naszych stałych autorów są Natalija Mariasz, Łarysa Sumer, Natalija Rebryk. A odkryciem, jak i każdej poprzedniej wystawy, są dzieci. Dzisiaj mają po 7–10 lat, a kiedy otwierała się pierwsza wystawa koralików, to dopiero się urodziły i nie mogły brać w niej udziału. W przyszłym roku będą nowe odkrycia dziecięcych imion. Najciekawsze i najważniejsze jest to, że dorośli mistrzowie muszą stale konkurować z dziećmi. Na pierwszy rzut oka trudno odróżnić, W tym roku świat stanął przed wyzwaniem, które dla kogoś stało się ciężką próbą, a dla kogoś otworzyło nowe możliwości, dla kogoś obróciło się klęską, a kogoś popchnęło do niezwykłych odkryć. Ludzkość jeszcze nie może pokonać ani samego problemu, ani jego skutków, ale życie trwa, jak i wszystko, co najpiękniejsze w nim – przyroda, sztuka, twórczość – są przekonani organizatorzy wystawy. Na wystawie zaprezentowano twórczość artystów różnych szkół – kijowskiej, charkowskiej, lwowskiej, krymskiej, zakarpackiej... To znani i lubiani przez wielu artyści, których prace po raz pierwszy wystawiane są w muzeum. Tutaj – twórczość niezwykle utalentowanych mistrzów pędzla, którzy potrafią dostrzegać i odtwarzać pozytyw, piękno i bezmiar świata. – Oto nadeszło lato! Tak ulotne i upalne, tak pożądane i jasne – zaznaczyła historyczka sztuki Iryna Aleksiejewa. – Pospieszmy wypełnić tę cudowną porę wydarzeniami i niezapomnianymi wspomnieniami! gdzie jest praca dziecka, a gdzie – znanego mistrza. Gdyby to była wystawa tylko znanych mistrzów, to byłaby to zupełnie inna historia. Konkurencja z młodymi mistrzami stymuluje ich do samodoskonalenia. Wszak dorośli mistrzowie czasami przegrywają z dziećmi. Wystawę Ołesi Sachro „Wyrafinowana emocja” zrobiono egocentryczną. Główną ścianę zajmują trzy duże portrety mistrzyni. Dlaczego właśnie tak? Dlatego że u nas często nie kojarzy się osobowości z jej pracami. A my musimy znać nie tylko nazwisko mistrzyni, ale także jej twarz. Zaprezentowano również 6 torebek zrobionych przez Ołesię i cztery jej obrazy. Mistrzyni jest już znana na mediolańskich i francuskich wybiegach, jej twórczość jest znana w Japonii i Azerbejdżanie, jej torebki w swoich kolekcjach przechowują najsłynniejsi ludzie świata. To Ukrainka, z której powinniśmy być dumni. Jednak nie tak popularna i nie tak znana jest jej twórczość na Ukrainie. Dziesięć lat temu zrobiliśmy pierwszą wystawę indywidualną Ołesi Sachro w Kijowie. Wtedy mistrzyni była znana tylko w pewnych kręgach specjalistów. A obecnie witamy ją jako znaną na świecie. Kiedy po raz pierwszy zobaczyłam jej prace, zrozumiałam, że ona nie jest po prostu unikalna. Tacy ludzie rodzą się raz na sto lat. Oni nie kopiują, a tworzą swoją sztukę, swoją technikę. Szczególnie miło, że to technika nasza, ukraińska. Na początku lipca otwieramy kilka nowych projektów. Jednym z nich jest wystawa indywidualna „Cwitnostej” artysty OL’SVOL’D(a) „Bóg nie zapyta”. To niezwykle interesujący artysta, który pracuje z kolorem. Poprzez kolor przekazuje swoje odczuwanie świata, swój świat wewnętrzny. Kiedy jego obrazy trafiają do prywatnych kolekcji w domach ludzi, to przynoszą tym rodzinom pokój, spokój i dobrobyt. Jestem pewna, że ta wystawa będzie interesująca dla tych ludzi, którzy szukają harmonii z samym sobą. Wystawa „Bóg nie zapyta” – to będzie koloroterapia. Ustawimy w sali krzesła, żeby człowiek mógł przyjść i pew-
W tym roku lato przyszło jakby znienacka, wszak wszyscy spędziliśmy tak wiele czasu w kwarantannie, że wiosna w niepokojach przeleciała niezauważenie. Niczym na katapulcie, wykonawszy skok w czasie, znaleźliśmy się w kolejnym sezonie. Chce się nadrobić stracone, działaniami i emocjami nasycić każdy dzień, nie odkładając czegoś „na później”. „Wyjście na pozytyw” – tak nazywa się letnia, tradycyjna wystawa muzealna, która prezentuje prace z własnych zbiorów muzeum. I chociaż w ciągu roku zawsze znajdujemy możliwość pokazania swojej kolekcji, muzeum zatęskniło i za wieloma autorami, i za ulubionymi dziełami. Kierując się pragnieniem maksymalnego stworzenia w przestrzeni ekspozycyjnej życiodajnej atmosfery, wypełnionej miłością, która daje impuls optymizmowi, nowym odkryciom, wybraliśmy ponad siedemdziesiąt dzieł. Lato – pora, której zawsze chce się powiedzieć – nie spiesz się, daj twórczej inspiracji rozkwitnąć! Pejzaż, martwa natura lub portret – wszystko, co miłe, co skłania do emocjonalnej fiksacji, rozmyślań czy osobistych wspomnień. Przez długi czas izolacji uświadomiliśmy sobie wartość prostych rzeczy, które w nowym rozumieniu okazały się zadziwiająco piękne. Artyści z różnych regionów Ukrainy potrafią odtworzyć najważniejsze chwile otaczającego świata, ulotność czasu, zachwycić widza. A są to kijowianie: O. Jabłońska, Je. Wołobujew, E. Kotkow, L. Rapoport; krymczanie: W. Tołoczko, W. Bernadski, W. Cwietkowa, H. Olijnyk; charkowianie: B. Mychajłow, A. Chmelnycki, A. Nasiedkin, A. Konstantinopolski; lwowiak R. Selski; chmielniczanin M. Mazur; odessyci: O. Sleszynski, O. Wołoszynow; zakarpaccy: W. Prychodko, O. Hromowyj, N. Dydyk; emigranci: W. Strelnykow, L. Dulfan i inni. Z gwiezdnym kalejdoskopem jasnych imion z naszej muzealnej kolekcji zapraszamy i razem „Wchodzimy na pozytyw” – do kraju pod nazwą „Lato”! Zapewne wielu zwiedzającym ekspozycję zapadną w pamięć portrety Serhija Rezniczenki „Kot 2000”, Serhija Luniowa „Portret dziewczyny”, Ołeksandra Chmelnyckiego „Ałła. Żona”, Lubowi Rapoport „Portret mamy” i „Autoportret na tle prymitywu”; martwe natury Serhija Duplija „Letnie kwiaty”, Wiktora Tołoczki „Martwa natura z kawowcem”, Wałentyny Cwietkowej „Floksy”, Hałyny Zori „Kwiaty aksamitki”, Tetiany Krasowskiej „Walc irysów”; pejzaże Hanny Olijnyk „Kwitnienie w górach”, Ołeha Omelczenki „Wieczorna cisza”, Pawła Miroszniczenki „Na rzece Snow”, Serhija Duplija „Dniepr. Łodzie”; morskie krajobrazy Wiktora Tołoczki „Morskie pejzaże”, Anatolija Suchoruka „Krymski przylądek. Sewastopol”; płótna o tematyce ukraińskiej Ołeny Husakowej „Ukraiński motyw. Zakochana”, Pawła Tajbera „Portret hucuła”, Wołodymyra Patyka „Nic lepszego nie ma”. Muzeum jest otwarte dla wszystkich chętnych pod warunkiem przestrzegania środków bezpieczeństwa, które zostały ustalone przez obowiązujące normy zachowania w miejscach publicznych. W letni upał w salach Muzeum każdy widz znajdzie upragniony chłód, a jeśli zmienna pogoda zmieni swój nastrój, tutaj gości ogrzeją promienie miłości, które emanują z dzieł sztuki wystawy „Wyjście na pozytyw”. Muzeum Sztuki Współczesnej Ukrainy odnawia ekspozycję wystawą „Wyjście na pozytyw” ze zbiorów muzealnej kolekcji. Każdy zwiedzający zainspiruje się pozytywnym nastrojem, oglądając 70 prac twórczych sześćdziesięciu ukraińskich artystów.
Tłumaczenie maszynowe
Eduard Owczarenko Zdjęcia autora
Serhij Hryhorjew (1910 – 1988) – ukraiński malarz i grafik, wybitny portrecista i mistrz obrazów tematycznych. Studiował w Kijowskim Instytucie Artystycznym u F. Krasyckiego i F. Kryczewskiego. Później pracował na katedrze rysunku Charkowskiego Instytutu Artystycznego, następnie był rektorem Kijowskiego Instytutu Artystycznego, a od 1958 roku aż do końca swojego życia kierował warsztatami twórczymi Akademii Nauk Ukraińskiej SRR.
Od lat 30. XX wieku zaczął pracować w dziedzinie malarstwa rodzajowego. Wczesne utwory poświęcił wizerunkom ówczesnej młodzieży: „Kulturyści”, „Dzieci na plaży”, „Bajanista”, „Święto młodości”. W tym okresie praktycznie żadna wystawa na Ukrainie nie odbywała się bez udziału młodego artysty. Jego prace były nawet eksponowane za granicą. Ihor Szarow podkreślał, że jednym z wiodących tematów w twórczości artysty była młodość, fizyczne i duchowe zdrowie człowieka. W tych pracach zawsze sprawnie odtworzono przestrzeń, oddano żywy ruch człowieka, odkryto stan psychiczny, ale także poprzez ogólną rytmiczną budowę i dekoracyjny koloryt artysta dąży do pozbycia się prozaicznej codzienności, nadania dziełu monumentalnego znaczenia. Systematyczna praca nad portretem była ważnym źródłem rozwoju S. Hryhorjewa. Dawała możliwość ciągłej pracy z naturą, rozwiązywania kwestii psychologicznej wyrazistości. Krąg portretowanych, do których zwracał się artysta, był dość szeroki, ale najczęściej byli to ludzie, z którymi spotykał się codziennie, w pracy czy w domu.
W latach powojennych malował płótna rodzajowe o tematyce rodzinnej i szkolnej: „Na zebraniu”, „W rodzinie”, „Bramkarz”, „Zebranie rodzicielskie”. A w latach 70. i 80. wiodące miejsce w twórczości zajęły portrety.
Obrazy Hryhorjewa znajdują się w Narodowym Muzeum Sztuki, Zbiorach Sztuki Pięknej Gradobanku, Galerii Trietiakowskiej, kolekcjach prywatnych.
Serhija Hryhorjewa uważa się za jednego z gigantów kijowskiej szkoły malarstwa. Napisano o nim kilka monografii, wydano katalogi prac, „minuta po minucie” zbadano biografię twórczą…
Artysta był utalentowanym mistrzem lirycznego, kameralnego pejzażu. Brał niewymagające motywy i przedstawiał je takimi, jakimi są, bez widocznej interpretacji, „obiektywnie”.
Hryhorjew – niczym muzyk – jest wirtuozerskim wykonawcą tematu, napisanego przed nim przez naturę. W tej roli artysta występuje nie tylko indywidualnie, ale także uosabia jedną z dwóch głównych tendencji kijowskiej szkoły – twórczość jako mistrzowskie odzwierciedlenie oczywistej rzeczywistości.
„Bardzo kocham Kijów – pisał Serhij Hryhorjew – choć nie jestem mieszkańcem miasta, już ponad dwadzieścia lat mieszkam w Koncza-Oziernej (osiedle pisarzy), pod Kijowem, która oczarowała mnie pięknem swoich łąk, jezior i bliskością Dniepru. Tutaj witam rano wschód słońca, żegnam go o zachodzie, zachwycam się nocami majestatem rozgwieżdżonego nieba… Tutaj namalowałem portrety wielu sąsiadów-pisarzy – tych, których znałem i kochałem, z którymi się przyjaźniłem. Chciałem oddać wewnętrzny świat i indywidualność tych bardzo różnych ludzi z ich skomplikowanymi losami i charakterami…
To, że jestem malarzem rodzajowym – zostało już udowodnione przez krytykę, nie budzi też u nikogo sprzeciwu moje zajmowanie się portretem. A pytają, jak na schyłku życia nagle stałem się pejzażystą. Nie, nie stałem się – zawsze nim byłem! Od dzieciństwa, mieszkając nad Dnieprem, zachwyciłem się tą rzadką i pieśniowo-poetycką otaczającą przyrodą. Malowałem Dniepr od 12-13 roku życia i maluję całe życie Naddnieprzańską Ukrainę – to surową, to łagodną, serdeczną. Nie można nie być pejzażystą, mieszkając na tej legendarnej ziemi dawnej Rusi Kijowskiej z rzeką, która weszła do kronik”.
To właśnie pejzaże artysty są w głównej mierze prezentowane na nowej wystawie. Artysta tworzył je w Koncza-Zaspie i Koncza-Oziernej, w pobliżu Dniepru.
Piękno różnych pór roku Serhij Hryhorjew subtelnie oddał na płótnach „Jesienny nastrój”, „Wkrótce śnieg”, „Poranny kwiecień”, „Powódź”, „Łąkowe jeziorko”. Harmonię między człowiekiem a naturą można zobaczyć w jego obrazach „Rozmyślania”, „Pejzaż z Ołeną”, „Krzewy bzu”, „Chłopiec nad jeziorem”, „Wędkarska liryka (Dwoje)”. Oprócz portretów na wystawie eksponowana jest martwa natura artysty „Głóg”.
Stołeczna galeria „ABC-art” zaprezentowała wystawę prac malarskich artysty Serhija Hryhorjewa. Ekspozycja poświęcona jest 110. rocznicy urodzin artysty. Przedstawiono tu pejzaże i malarstwo rodzajowe autora z kolekcji Mychajła Pożywanowa.
Bądźmy razem! PRENUMERATA—2 0 2 0 Koszt prenumeraty
TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA”
(z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Olga ŻMUDOWSKA Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor naczelny Mykoła CYMBALUK Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK, Mykoła CYMBALUK, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 19 hrywien 82 kopiejki na pół roku 107 hrywien 32 kopiejki.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialny
Iryna Szewczuk
Dział kultury
Eduard Owczarenko
Dział korekty
Olha Żmudowska
Skład komputerowy
Iryna Szewczuk
Wołodymyr Żyhun
Redaktor internetowy
279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe