OGÓLNOUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROLOGICZNY 22—23 (1168), 16—22 czerwca 2022
To naprawdę przełomowe wydarzenie! NESTOR MYZAK
W elitarnej Lustrzanej Sali Lwowskiej Opery odbyło się poetycko-muzyczne widowisko „My” na wiersze waszego pokornego sługi. Inspiratorką projektu była aktorka Nadia Ahiejewa-Szwed. Najstarszy uczestnik widowiska — genialny Anatolij Palamarenko, pomimo swojego poważnego wieku, także stanął w szeregu naszej artystyczno-wolontariackiej formacji. A ponadto z nami byli maestro skrzypek Kyrylo Stecenko oraz aktorki Olena Kryvda i Hanna Siemiec. Na sali zebrali się ludzie w różnym wieku, w tym przedstawiciele lwowskiej inteligencji. Między innymi wśród tych, którzy do nas przyszli, zobaczyłem aktora Fedora Stryhuna, poetę Bohdana Stelmacha, działaczkę społeczną Ірynę Farion i wielu innych interesujących ludzi. Język poezji jest w pewnym stopniu elitarny, ale nie obcy Ukraińcom. I wygląda na to, że tego wieczoru przeżyli oni szczególne emocje. Poetyckie ujęcie tematu wojny to bardzo trudna praca: każde napisane i wypowiedziane słowo musi przejść przez serce i duszę. Sądzę, że we Lwowie wszystko nam się udało, dalej nas przyjął Iwano-Frankiwsk. Wierzę, że to dopiero początek triumfalnego marszu projektu „My” po rodzinnej Ukrainie. Serdeczne podziękowania dla Mychajła Szweda za koordynację i wsparcie projektu!
Anatolij MATWIJCZUK
Andrij ILLIENKO, m. Kijów
Dlaczego zawsze, gdy na Ukrainie ktoś mówi o „wielokulturowości”, w rzeczywistości chodzi wyłącznie o jedną kulturę — rosyjsko-imperialną. Tę samą, która obecnie wysyła na nas rakiety. Do tego dochodzi niechęć jej aktywnych nosicieli do używania języka ukraińskiego i znajomości ukraińskiej kultury. Ta manipulacja „wielokulturową Ukrainą” wymaga osobnego wyjaśnienia. Ponieważ jeśli chodzi o zachowanie i ochronę kultur mniejszości narodowych (a w 99% przypadków o to właśnie w takich rozmowach w rzeczywistości nie chodzi), to na Ukrainie nie ma z tym żadnych problemów. Ukraina jest jednym z najbardziej liberalnych w tym sensie państw Europy. Nikt i nigdy na Ukrainie nie przeszkadzał swobodnemu rozwojowi kultur mniejszości narodowych, ich pełnej równouprawnieniu i możliwości samorealizacji we wszystkich dziedzinach dla przedstawicieli tych mniejszości narodowych. Łącznie z polityką i wielkim biznesem.
BIBLIA OHIJENKA
WIKTOR HRYCIENKO
Tłumaczenie maszynowe
Kultura ukraińska i doświadczenie historyczne nie znają szowinizmu ani dążenia do przymusowej asymilacji wszystkich – w przeciwieństwie do wielu innych. Tymczasem, gdy słyszymy o „wielokulturowości”, od razu rozumiemy, że chodzi o dążenie do zachowania w Ukrainie dominacji, a przynajmniej znaczącego wpływu rosyjsko-imperialnej tożsamości. Ta tożsamość a priori neguje ukraińską tożsamość jako taką – w zakresie od całkowitego zaprzeczenia (nikakoj Ukrainy net, ukrainskij jazyk nikomu ne nużen) po pobłażliwą wyniosłość (ukrainskaja kultura otstałaja i małeńkaja, na niej słożno postroit sieriozniuju gosudarstviennost). Problem polega na tym, że tożsamość ukraińska i rosyjsko-imperialna nie mogą współistnieć na jednej przestrzeni. Wzajemnie się negują. Próba pogodzenia równoległego istnienia tych dwóch tożsamości – to istota całej polityki humanitarnej Ukrainy w latach 1991–2014. Z wahaniami na rzecz proukraińskiego kierunku za czasów Juszczenki i niemal pełnym promoskiewskim zwrotem za czasów Janukowycza. Kiedy z jednej strony jest Dzień Niepodległości, a z drugiej – sowiecki dzień zwycięstwa z georgijewską wstęgą. Z jednej strony UPA i Bandera, a z drugiej – pomniki Lenina i komunistyczna toponimia. Kiedy język ukraiński jest jedynym państwowym, lecz faktycznie w połowie państwa nawet instytucje rządowe ignorują ten status. Ta schizofrenia tożsamości była bezpośrednią przyczyną zarówno geopolitycznego tkwienia w miejscu, braku pozytywnych zmian, rozbrojenia armii („bo z kim będziemy walczyć, kto nas zaatakuje?”), jak i całkowitej korupcji (bo jak pokonać korupcję w społeczeństwie, które nie wiadomo po co istnieje i w którym nikt sobie nie ufa, bo nie jest jasne, co nas łączy?). Wydawało się, że w 2014 roku wszystko już miało stać się jasne, a tym bardziej po rozpoczęciu wielkiej wojny w 2022 roku. Ale, jak widzimy, próby uczynienia Ukrainy „wielokulturową” (czyli częściowo rosyjskojęzyczną) oraz „nowym centrum przyciągania dla całego postępowego rosyjskojęzycznego” trwają nadal. Jednym z filarów, który realnie podtrzymuje dziś Ukrainę i pozwala wytrwać w tej wojnie, było masowe przejście w latach 90. edukacji na język ukraiński oraz ukrainizacja aparatu administracyjnego. Gdyby nie te dwa kroki, wykonane wtedy, – mielibyśmy dziś pełną katastrofę. Tak jak na Białorusi. Jestem przekonany, że wówczas „wielokulturowcy” również kategorycznie się temu sprzeciwiali. Dlatego wniosek jest jeden: robić swoje i nikogo nie słuchać. Ukraina będzie ukraińska, bo inna po prostu nie może być.
ZOFIA MAJDAŃSKA
10–11
NADIJA ONYSZCZENKO
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
jak na podbity naród”. Ten ordyńsko-imperialny mentalność grabieżcy i ciemiężyciela oznaczał, że droga Ukraińców do wolności, niepodległości, własnej państwowości będzie ciężka. Ukrainiec i Moskal różnie postrzegali świat, mówili do niego różnymi „językami”. To, co my nazywaliśmy podbojem, ujarzmieniem, u orków tłumaczyło się jako „wyzwolenie”, grabież i zabijanie ludzi – po ichniemu „oczyszczenie”; siłowe zagarnięcie cudzych ziem i narodów – „powrót, wzmocnienie”; okupacja ukraińskich terytoriów – „denazyfikacja”, „demilitaryzacja”; gwałcenie dzieci – „jednorodność”; ludobójstwo – „oczyszczanie z pronazistowskich ludzi”… Wszystko to wypełzło od razu z zgniłego wnętrza Putlera, jak tylko rozpoczął swoje kolejne paplanie na wystawie, poświęconej 350-letniemu płodowi Piotra-Dzierżymordy. Dlaczego jego „wielkość” tak „inspiruje” obecnych bunkrowych dworzan? Oczywiste jest, że mimo wszelkiej ignorancji i nieznajomości historii, istnieje aspekt, dzięki któremu obecny kremlowski zboczeniec nieustannie jest gotów „wielbić” nienasycone trzewia Piotra-Zbieracza. Ta tradycyjna żądza kryje się w imperialnym, ludobójczym powiedzeniu: „Małą Rosję do rąk przybrać”. Oto wieczny cel, misja tego ordyńsko-totalitarnego tworu pod nazwą kacapstan. Niezależnie od tego, w jakie szaty ubierali się jego despoci, jakimi imionami ich nazywano – od Kalit-Iwanów, „Katarzyn” i aż po putinowskich szaitanów, wszyscy oni opierali się na wspólnym mianowniku – nienawiści do Ukraińców. I dzisiejszy „mały” moskiewski dyktator, porównując się do „ruskiego” „wielkiego” Piotra, może nawet nie starać się wyglądać na „skromnego”, bo on już „przewyższył” go swoją krwiożerczością, okrucieństwem i sadyzmem mordercy. Wydaje się, że na wiele lat przed „epoką putinizmu” europejski badacz Rosji S. Pufendorf w książce „Wstęp do historii państw europejskich” bardzo trafnie scharakteryzował ten putinowski obraz oraz „głęboki naród”: „Nietolerancyjni wobec innych, ruscy, zawzięci, złośliwi i krwiożerczy ludzie, którzy z niewiarygodną pychą się wywyższają. Niewolniczy naród, po niewolniczemu pokorny, który kocha okrucieństwo władzy i uległość”. Od tamtej pory nic się nie zmieniło. I tym razem Putin miał rację, kiedy „patetycznie” wymamrotał, „oglądając” Piotra na wspomnianej wystawie: „Dziwne! Prawie nic się nie zmieniło. Jakoś dochodzisz do tego zrozumienia”. Jednak nie tylko on uświadamia sobie tę „prawdę”, ale i świat coraz bardziej przekonuje się, że raszystowska niedoimperium, nie zmieniając drapieżnego zachowania, kontynuuje od wieków bycie zatorami dla oświecenia, postępu, pokoju, demonstrując ludzkości zwierzęce spojrzenie w jaskiniową przeszłość. Tej oczywistości nie chcą przyjmować tylko ci europejscy (i nie tylko) politycy, którzy próbują zachować „humanitarny” i zwierzęcy wyszczerz Putina; kto kibicuje śmiercionośnemu gundiajowskiemu kadzidłu, chroniąc zdrajcę Chrystusa przed sankcjami; kto pisze „pakt pokojowy” pod dyktando nazistowskiego Kremla, proponując Ukraińcom kapitulacyjne poddanie się; kto, znajdując się pod wpływem orkowej spekulacji, zaczął handlować ukraińskim zbożem (do tego bezczelnie skradzionym przez Moskali) w zamian za „miłosierność” raszystów wobec odblokowania ukraińskich portów; kto jest gotów „poświęcić” życie setek tysięcy Ukraińców, byle tylko zachować własny komfort. I to jest również front walki przeciwko raszyzmowi. Potrzebuje on innej broni. Prawdy! Do „siebie”, do swojego narodu, do „innych” trzeba mówić „językiem” historycznej prawdy. Bo kiedyś podobnymi błyskotkami nas usypiano i oszukiwano zewsząd, a my oddaliśmy i zniszczyliśmy własną tarczę nuklearną. Nastawiano nas na neutralność, przekonując, że to jest najskuteczniejsza ochrona i bezpieczeństwo, a my znaleźliśmy się twarzą w twarz z agresorem, który jeszcze wczoraj był naszym „gwarantem”. Zatem czyńmy tak, „żeby prawdy więcej nie rzucano za kraty...”, – pisał Wasyl Symonenko.
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy
Facebook wojny trwa… Niestety. 2 czerwca. Siódmy kraj (Irlandia) uznał agresję moskowii za akt ludobójstwa. Tak moralnie postąpiły Polska, Estonia, Łotwa, Litwa, Czechy, Kanada. Świat potępia ludobójstwo – skrajną formę dyskryminacji, zabójstwa człowieka, narodu. Po II wojnie światowej pierwsza sesja Zgromadzenia Ogólnego ONZ uznała ludobójstwo za zbrodnię w świetle prawa międzynarodowego, a w 1948 roku przyjęto Konwencję w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. Jednak dla sowieckiego tyrańskiego państwa nie stało się to przestrogą. Przecież kilka miesięcy później ten sam ZSRS popełnił, nie oglądając się na ONZ, niesłychaną zbrodnię (tak działa jego „następczyni” erefia obecnie). W 1949 roku trzy tysiące ukraińskich 12-14-letnich dziewczynek zostało utopionych (wcześniej zgwałconych) żywcem w bagnie na rozkaz moskwy w pobliżu jednego z kołymskich obozów koncentracyjnych. Poeta Dmytro Szupta w 2014 roku napisał ku pamięci tej tragicznej śmierci ukraińskich dzieci na Kołymie poruszający poemat-requiem, odpowiadając na straszne pytanie – za co je utopili? …Epoka hańbę położyła na tablice, Która do dziś cały świat wstrząsa: “Banderowców żeby więcej nie rodzili…”. Za to je uśmiercili. Ot i wszystko… Z Moskwy tak nakazali generałowie. Nieukarane zło narasta. Śmierć diabelskim marszem z Kołymy i moskwy znów ruszyła czarną chmurą na Ukrainę. Ludobójstwo od Buczy do Mariupola. ONZ i inni po raz kolejny okazali się bezradni wobec agresora, formalnie wołając o pomoc dla Ukrainy. Daremna sprawa. Czasu mało. Musimy koncentrować swoją uwagę na krajach, które nie są udawanymi przyjaciółmi. Właśnie wydrukowano badanie Forbes (lista 20 krajów), które najbardziej pomogły Ukrainie w wojnie przeciwko FR, zaczynając od Polski, USA, krajów bałtyckich, Wielkiej Brytanii… Jednocześnie należy znać także wszystkich tych, którzy nieustannie próbują zachować „putinowską twarz”. Główny węgierski propagandysta Bayer (pokroju sołowjowa-kisielowa), współpracownik Orbana, nagadał się, że zrównał Ukrainę z nazistowską trzecią rzeszą, wątpiąc w istnienie naszej państwowości, ukraińskiej kultury, która bez rosyjskiej (zgodnie z jego bełkotem) jest „żałośnie drobna”. Czysto kremlowsko-nazistowska narracja nieukrywanego rasizmu. Zboczeńcy nadal wolą nie widzieć, jak z rąk prawdziwych nazistów giną ukraińskie dzieci, płoną miasta i wsie, niszczone są zabytki naszej kulturowej, duchowej historii. Za to, nabrawszy się cynizmu, oskarżają nas o palenie na stosach „arcydzieł” wielkiej kultury. Właśnie w te dni kłamliwego służalstwa na Przykarpaciu matka chowała dwóch swoich synów, którzy zginęli jednego dnia na wojnie przeciwko raszystowskiej moskowii, która wtargnęła, żeby zniszczyć naród. A na innym cmentarzu mała dziewczynka, szlochając, obejmuje krzyż na grobie własnego ojca, całkiem młodego. Cała Ukraina pokryta jest podobnymi nieszczęściami i tragediami, niewypowiedzianym ludzkim bólem, które przyniosła do spokojnego domu zdziczała horda moskowitów. Erefia próbuje rozdmuchać cyniczno-szaloną kampanię propagandową w Europie i na Świecie, „usprawiedliwiając” popełnione przez kremlowskich „wyzwolicieli” zbrodnie przeciwko ludzkości. Pospiesznie otwierane są „konserwy” z dobrze opłaconymi tamtejszymi agentami i zamrożonymi rezydentami. Takich zmoskowiałych pachołków putinonazistów wystarcza w wielu europejskich centrach, włącznie z niemieckim instytutem Schillera. Często przebywają oni pod czujną uwagą zagranicznych placówek raszystowskiego „rossotrudniczestwa” w ponad 80 krajach, które realizują imperialną politykę „russkiego mira”. Jednak za mało płakać i skarżyć się. Trzeba wyciągać gorzkie lekcje naszej niepełnosprawności w kwestii krajowej polityki informacyjnej i działania „miękkiej siły” na zagranicę (wewnątrz również), kiedy do dziś w Europie, na przykład, brak ukraińskich kanałów telewizyjnych i naszych centrów kulturalnych. Bo dla sukcesu w wojnie z bogobójczym moskalem nie wystarczy tylko ukraińskiego, niestety, zmoskowiałego „Dom-kanału” czy fejginowsko-niewzorowskich „bojowników”. Obecnie odpowiedzialne instytucje państwowe i władze dla walki z „russkomirstwem” zobowiązane są zmobilizować cały (od Chreszczatyka do wiejskiej wspólnoty) informacyjny zasób narodowy (państwowy i społeczny), żeby on ożył, stając się tą samą skuteczną bronią przeciwko okupantom, kolaborantom i światowym putlerowskim zalotnikom. Potrzebny jest dialog społeczny, wybijając z siebie komercyjny narcyzm i „komunistyczną pychę”, pamiętając ostrzegające Słowo Szewczenki, że nie dobrze czynimy, kiedy „Nie ma piekła ani raju, / Nie ma też boga, tylko ja! / A więcej nikogo!..”
8 czerwca. „Na początku było Słowo… Wszystko przez Nie się stało” – powiedziano w Biblii. Słowo rodzi, inspiruje, wywyższa, chroni i… zabija. Nie tylko ono ze swoimi formami i znaczeniami dotyka wszystkiego, co żyje, ale także ten, kto jest mówcą, kaznodzieją, nauczycielem, wykorzystując siłę słowa, by żywić, poić czy ranić. Szczególnie groźną bronią staje się ona w czasach tektonicznych pęknięć społeczeństwa, narodu, państwa, kiedy znikają pastelowe odcienie, a barwy „mówią” tylko dwoma językami – dobrem i złem, prawdą i kłamstwem, szczerością i obłudą, oddaniem i opłaconą koniunkturalnością. A dla Ukrainy z jej martyrologią wiecznej walki o własną tożsamość nadzwyczaj ważne jest to, czy mówią do jej Narodu Rodzimym Słowem, a nie cudzoziemskim rykiem zesłanego „kozaczka”, zmoskwiczonego małorusa, zawziętego moskalofila. Bo obecne przesycenie takimi głosicielami narodowych eterów świadczy o tym, że z tej tragedii „my” nie chcemy należycie się uczyć. Nas świadomie, czy też z zapominalstwa, nadal próbują zaciągnąć w niszę moskiewskiego bełkotu, upodabniając się do tych kremlowsko-buriackich orków, nosicieli „wielkiej” kultury i „potężnego języka”. Ukraina jest warta godniejszego szacunku. A dlatego nie może być obecny w takich skalach „język” zabójców, okupantów, gwałcicieli i kradnących kury. Wojna do granic zaostrzyła zmysłowe i racjonalne postrzeganie świata, wyraźnie dzieląc go na „obce” i „swoje”, „bliskie” i „dalekie”, „fałszywe” i „prawdziwe”. Nieswojo się robi, gdy narodowa przestrzeń informacyjna przepełnia się moskiewskim „ćwierkaniem”, zwłaszcza tymi, którzy jeszcze w przededniu najazdu okupantów schlebiali moskiewszczyźnie, janukowszczyźnie, miedwiedczukowszczyźnie-murajewszczyźnie, dławiąc się sprzedajnymi słowami. Jak być i działać? Niby umówiliśmy się nie ruszać, bo nie wojujemy obecnie wewnątrz, a idziemy na bój tylko z kremlowskimi nazystami i orkowskimi przybłędami. Dobrze. Ale dlaczego takim ludziom wolno znowu wygrzebywać się pierwszymi na „broniowóz” i skomleć do Narodu. Czyż nie ma godnych, uczciwych, oddanych i utalentowanych dziennikarzy? Przecież kiedy 9 maja 2022 roku Rada najbardziej prestiżowej na świecie nagrody dziennikarskiej Pulitzera ogłosiła decyzję o „nagrodzeniu dziennikarzy Ukrainy specjalnym wyróżnieniem za odwagę, wytrwałość i dążenie do prawdziwego relacjonowania…”, to jest to właśnie ten etyczny punkt odniesienia „kto ma być kim i gdzie” w przestrzeni informacyjnej Ukrainy. Bo jeśli słowo (jako broń) będzie wypowiadane przez niegodziwców, to wkrótce na powierzchnię wypłynie znowu wieczne pytanie – „Quo vadis?”. Dokąd zmierzasz, Ukraino? Jestem przekonany, że do Zwycięstwa, ale tylko nie z takimi, którzy służyli (służą) „ruskiemu światu”. Przecież trzeba uwierzyć w wzywającego słowem, bo tylko nauczony ukraińskości jest zdolny nauczać, a wychowany – wychowywać. Bo tak, jak nie można „ubóstwiać” poety, filozofa, muzyka, artysty za marną książkę, myśl, muzykę, obraz, tak dla Narodu zgubnym staje się niesprawiedliwe i nieszczere słowo niezasłużenie „pieszczonego” dziennikarza, który jeszcze niedawno służył molochowi, a teraz niby „pielgrzymuje” do świątyni. Bo według Pisma Świętego, ludzi kala to, co wychodzi z ust. A to, co wychodzi z ust, pochodzi z serca. A kiedy dla poszczególnych rzeczników wszystko, co moskiewskie, a nie Ukraina, zawsze leżało na ich zdradzieckiej duszy, to i słowo ich prowadzi donikąd. Chyba że do nieszczęścia. Dlatego ani z tymi chrystusowymi sprzedawczykami, ani z „dobrymi ruskimi” Ukraińcom nie po drodze. Ukraińska tragedia umożliwia szansę dostrzeżenia wnętrza „najsławniejszych” demoliberałów moskowii w rodzaju owsiannikowych, kasparowów, sobczaków, nawalnych i mnóstwa intelektualistów od „głębinowego narodu”, jednakowo nieuleczalnie chorych na dwie wszawiczo-imperialne idee – „krym nasz”, „ukraina nasza”. Dzisiaj oczywiste jest, że głównym obrońcą Suwerenności, Wolności, Pokoju i Sprawiedliwości jest Ukraiński naród, jego heroiczne Siły Zbrojne. A kto musi stać się strażnikiem naszego suwerennego nieba informacyjnego? Ukraińscy dziennikarze, oświeciciele honoru i wysokiego słowa, którzy żyli i żyją ideą Ukrainy. Kto ma chronić duchową tradycję i wiarę? Ukraińska Cerkiew! Bo co będzie warte to słowo, które jest splugawione gundiajowskim złem?! Kto ma moralne i obywatelskie prawo oraz duchową siłę nauczać, wychowywać Naród Bohaterów, Twórców, Siewców, Artystów? Tylko Nauczyciele, Oświeciciele i Budziciele ducha, natchnieni Szewczenkowym Słowem – „Swoją Ukrainę kochajcie”! 11 czerwca. Rdzenna przyczyna wojny raszystowskiej esefesji znajduje się na powierzchni. Iwan Ohijenko ponad sto lat temu pisał: „moskwa zawsze nienawidziła wszystkich, którzy nie byli moskalami. Ona zawsze patrzyła na Ukraińców
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ra, rozstrzeliwują około tysiąca ludzi, którzy byli przetrzymywani w więzieniu przy ul. Łąckiego. Niemcy wynoszą ciała zabitych, mieszczanie je opłakują. Po tym powiecie “zdrajcy, jak oni śmieli walczyć przeciwko ruskim w dywizji Galicja?”. Dalej – GUŁAG i powieszony Iwasiuk. Ale zamiast tego piszecie na ścianie kijowskiego budynku “coj żyw!”. 1995 rok. Grozny. Doszczętnie zbombardowane miasto. Przez Rosjan zabito około 35000 cywilów, z nich około 5000 – dzieci. 11 grudnia 1999 roku Rosjanie stawiają WSZYSTKIM mieszkańcom Groznego ultimatum opuszczenia miasta, w przeciwnym razie będą uważani za terrorystów i zostaną zniszczeni. Według stanu na 23 grudnia 2001 roku na terytorium Czeczenii działa ponad 800 obozów/punktów filtracyjnych. 2014 rok. Ukraina. Masowo odwiedzamy koncerty rosyjskich artystów, udostępniamy Duda, robimy sobie selfie na Placu Czerwonym, pracujemy w firmie artemija lebiediewa, śpiewamy na korporacjach gazpromu, uważamy rosyjskich dziennikarzy za bardziej profesjonalnych od ukraińskich, w miastach gardzimy językiem ukraińskim, zachowujemy się tak, jakby Rosjanie byli naszymi braćmi, a oni nazywają nas śmiesznymi chochołami, bo Rosjanie mają dobrą pamięć. 2022 rok. Bucza. Kramatorsk… Nie zapomnijmy chociaż o nich.
Tłumaczenie maszynowe
Serhij BORYCZEWSKIJ
I mimo wszystko, czytając w strumieniu dziesiątki, jeśli nie setki pytań w próżnię „jak oni mogli tak postąpić”, napiszę: mogli. Było to całkowicie przewidywalne. To nasz problem – niezdolność do pamiętania. Czasami wydaje nam się ona cnotą, myślimy, że to zdolność do wybaczania. Tylko że to nie jest wybaczenie. To pięta achillesowa naszego narodu, ponad 300-letni syndrom sztokholmski, który za każdym razem zmusza nas do zapominania o całym złu, do zamykania oczu w wierze, że w ten sposób ono nie istnieje. Zapominamy. Złościmy się na tych, którzy pamiętają, i często poniżamy ich w swojej złości. Rok 1708 – moskale wycięli w pień absolutnie wszystkich mieszkańców miasta Baturyn, włącznie z dziećmi, 10-15 tysięcy ofiar w jeden dzień. Po prostu dlatego, że miasto było stolicą Mazepy. Luty 1918 roku, wojska pod dowództwem Murawjowa zajęły Kijów i masowo eksterminują jego ludność. Ponad 5-10 tysięcy zabitych. „Duma poprosiła o rozejm, w odpowiedzi rozkazałem dusić ich gazami”. Styczeń 1919. Armia Czerwona Szczorsa pod Kijowem. Dyrektoriat oddaje stolicę bez walki, uroczyście wpuszcza Szczorsa. Szczors jest komendantem Kijowa. Mimo to Szczors pogrąża miasto w chaosie i przemocy. Dochodzi do tego, że ze stanowiska komendanta Kijowa już w lutym zdejmują go sami bolszewicy, aby powstrzymać bezprawie w mieście. Potem sami bolszewicy zastrzelą Szczorsa. A my postawimy mu pomnik w Kijowie, którego z całych sił będziemy bronić przed dekomunizacją. Lata 20. XX wieku – masowe represje przeciwko ukraińskiej wsi. 1932-1933 – Hołodomor, o którym zaczniemy na poważnie wspominać dopiero za prezydentury Juszczenki. Przy tym o nim i jego sprawcach bardziej wolą pamiętać ludzie na zachodzie kraju, gdzie Hołodomoru nie było, niż potomkowie tych, którzy go przeżyli. Ale odruchy i rytuały dotyczące szacunku do chleba pozostaną na długo. 1937 – Rozstrzelane Odrodzenie. Kiedy Hołodomor był wyniszczeniem ukraińskiej wsi, kolebki narodu ukraińskiego, 1937 rok to wyniszczenie ukraińskiej kultury, po którym na długo utraciliśmy kulturę miejską, a same miasta uległy rusyfikacji. Właśnie dlatego teraz mówicie po rosyjsku i twierdzicie „to nasz ojczysty język również, nie oddamy go Rosji”. Chociaż jak możecie nie oddać tego, co wam i tak nie należy? Według niektórych danych prześladowania dotknęły około 30 tysięcy osób. Zniszczono całe gałęzie i nurty artystyczne. W tym poprzez bezpośrednie niszczenie ludzi. A potem powiecie „w literaturze ukraińskiej nie ma nic ciekawego, samo narzekanie”. Czerwiec 1941, Lwów. Rosjanie, panicznie uciekając przed armią hitler-
Przypis: wszystkie „my” i „wy” w tym tekście oczywiście nie dotyczą ciebie, drogi czytelniku, ty nie jesteś taki, ty jesteś dobry, a to wszystko to po prostu zabieg artystyczny.
Natalka SWOJKINA
Dlaczego tak szybko kończy im się cierpliwość na ulicy, w sklepach czy w transporcie? „Trochę bardziej tolerancyjnie” – błagalnie milczą przypadkowi świadkowie spontanicznych sprzeczek. Milczą, ale nie ingerują. Ktoś przyjezdny może pomyśleć, że język rosyjski po prostu nie wpisuje się w klasyczny polsko-austriacki obrazek, z ich gwarą, kawą, sernikami i wiedeńskimi krzesłami, że to tradycja, nic więcej. Ale czas na tolerancyjne czekanie na zmiany minął bezpowrotnie. Walki wyzwoleńcze, w których przelano rzeki krwi, więzienia i zsyłki, w wirze których zginęły całe pokolenia, przyczyniły się do tego, że nie zostaliśmy jeszcze wymazani z mapy świata. Skąd tutaj, „na Zachodzie”, jak zwykła mawiać większość współobywateli, taka kategoryczność w kwestii, która jest nawet lżejsza od wróbla (wyleci – nie złapiesz)? Częściowo tłumaczą to większym doświadczeniem państwowotwórczym. W porównaniu z resztą Ukrainy było ono rzeczywiście inne. A zatem udowadnianie niemal wszystkim aksjomatu „jest język – jest naród” nie było potrzebne. Częściowo zaciętość oznacza się jako cechę etniczną, właściwą tylko galicyjczykom, w szczególności Bojkom. Im wiecznie, oprócz kawałka chleba, potrzebny był jeszcze kawałek własnego państwa. Jednak właśnie teraz – wszyscy poczuli – czas stawiać kropki nad „i”, nad „ji”, stawiać grube kropki na końcu niektórych historii o zabarwieniu kompleksu niższości. A także szukać siebie, osobiście i w grupie. „Gdzie ja, kim ja jestem, jakiego rodu-plemienia?
zapamiętałam pytanie, które zadała mi gospodyni tego domu (dziewczyna w moim wieku, być może nawet młodsza ode mnie) po tym, jak nas nakarmiono i pokazano pokój, w którym można zostać na noc: „Co myślicie na temat języka?”. A jej teść, zainteresowawszy się sytuacją w Chersoniu, powiedział: „Oni (Rosjanie) tutaj nigdy nie przyjdą. Oni boją się nas bardziej niż czegokolwiek. Bo wiedzą, że tutaj będą do nich strzelać z każdego okna”. Następnego dnia, 18 kwietnia, wyruszyliśmy do małego miasteczka w pobliżu Iwano-Frankiwska (15 km od niego). Tutaj przebywam do dziś. Już prawie półtora miesiąca. Złapałam się niedawno na myśli, że nigdy w świadomym życiu nie opuszczałam rodzinnego Chersonia na tak długo. To piękne miasteczko, gdzie są wspaniali i gościnni ludzie, gdzie na ulicach nie ma pijaków i kłótni, a domy ludzi są lepsze niż w elitarnych chersońskich Młynach. I wszyscy ze sobą wspaniale rozmawiają, witają się i interesują życiem innych. Tutaj nie ma kwestii językowej w ogóle. Wiecie dlaczego? Bo wszyscy mówią po ukraińsku. Pewnego razu w kolejce do komisji wojskowej podsłuchałam rozmowę dwóch miejscowych mężczyzn: „Mam pracę i rodzinę, mam 50 lat, dlaczego mam gdzieś iść? Niech donieccy i chersońscy idą walczyć. To przecież oni wzywali ruski mir”. Stałam pięć metrów od niego i rozumiałam, że ma absolutną rację. Tak, to ja wzywałam ruski mir. A kiedy wojna zaczęła się w 2014 roku, nawet do komisji wojskowej nie poszłam. I postawiłam wreszcie wszystkie kropki nad „i” – to ja jestem przyczyną wojny. Bo czytałam rosyjskie książki, oglądałam rosyjskie filmy, słuchałam rosyjskiej muzyki i rozmawiałam w języku rosyjskim,
Co ja tutaj robię, jak rozmawiam?”. Bo kto pyta, ten niesie nadzieję, że w jego prywatnym życiu, w jego rodzinie, domu, na ulicy czy w mieście będzie następować identyfikacja narodowa, a w konsekwencji – przemiana chachła w Ukraińca. Dlatego tolerancja dzisiaj to nie pluralizm, a raczej kolaboracja, flirtowanie z wrogiem w decydującej bitwie. I nie zwalajcie wszystkiego na reżim, mówiąc, że tak nas wychowali, że u nas tego nie było, winny jest sowiet. Wtedy stajecie się podobni do Rosjan, którzy wszystko zwalają na propagandę i szczyty władzy. W takich sprzeczkach chce się zapytać: CO JESZCZE musi się stać, abyście wy, ludzie, zrozumieli, że za każdym razem, gdy mówicie językiem agresora, powtarzacie Buczę i „Azowstal”? Jak nie zrozumiecie: język to także bajraktar i javelin, bo dla wroga to prosty sposób, by zgubić i poniżyć nas oraz nasz kraj? Co robicie, kiedy was bardzo mocno boli? Krzyczycie. Każdy Ukrainiec krzyczy z bólu, gdy słyszy język rosyjski. Wyobraźcie sobie, że oderwało wam rękę albo kula trafiła w pierś. Ten ból bez domieszek, w dawkach czasem niekompatybilnych z życiem. Tak czują się wszyscy, którzy trzymali fronty językowe. Dlatego kiedy realizujecie swoje prawo do gadania między sobą tak, jak wam się podoba, pamiętajcie, że po rosyjsku na Ukrainie w 2022 roku możecie komuś oderwać rękę albo trafić w pierś. I tak, dzisiaj nie istnieje antidotum na tolerancję, bo dałoby ono siłę wrogowi, by wypuścić jeszcze jedną rakietę w obronie rosyjskojęzycznych.
chodziłem ulicą Suworowa obok pomnika Potiomkina. Mogę teraz krzyczeć ile wlezie, że Chersoń to Ukraina, ale kiedy tam mieszkałem, nic w tym kierunku nie zrobiłem. I nie ma nic dziwnego w tym, że bombardują rosyjskojęzyczne regiony i miasta — dałem powód komuś tam „za poriebrikiem” uważać nas za swoje ziemie i jeden naród. Dużo teraz mówimy o zbiorowej odpowiedzialności Rosjan za to, że milczą albo popierają wojnę. A ja teraz chcę przyznać się do swojej osobistej odpowiedzialności za to, że dałem możliwość rozpoczęcia tej wojny. Dzisiaj usunąłem rosyjski układ klawiatury z telefonu. I jeśli będę słyszał od kogoś frazy „jaka różnica” albo „znam ukraiński, ale będę mówił w tym języku, w którym chcę” — to będę tylko popierał takich gości, jak facet z Iwano-Frankiwska, który obił twarz ulicznemu muzykowi za piosenki po rosyjsku, albo wolontariusza ze Lwowa, który odmówił pomocy uchodźczyniom z Charkowa, które z zasady nie chciały mówić po ukraińsku. Bo za „językiem” idzie wojna. Śladem za nim idzie ten sam ruski mir. I ja dla siebie osobiście wiem dokładnie i nic we mnie nie wywołuje teraz większej pewności – ten „język” musi pójść za ruskim okrętem. Wszędzie. Wszędzie w całej Ukrainie. I wtedy ja, i my wszyscy, byli rosyjskojęzyczni Ukraińcy – staniemy się przyczyną, dla której wygramy tę wojnę. Bo kiedy wyrzucimy z naszej leksyki słowo „rosyjskojęzyczny” – to zniknie ostatni punkt zaczepienia w niedorzecznych bredniach o „braterstwie” narodów. Zostaną tylko Ukraińcy, których boją się najbardziej i którzy są gotowi strzelać do okupantów z każdego okna. Sława Ukrainie!
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksandr MUDRYJ Tak, tak, właśnie przeze mnie stała się ona możliwa. Ciągle o tym myślę. Teraz spróbuję wyjaśnić. Jeszcze raz podkreślam, że są to moje osobiste przemyślenia, z którymi możecie się nie zgadzać. Jestem rosyjskojęzycznym Ukraińcem. Jestem mieszkańcem w 95% rosyjskojęzycznego miasta. Mimo że 30 lat ze swoich 33 lat życia przeżyłem w niepodległym kraju Ukrainie z jedynym językiem państwowym. Do 8 klasy uczyłem się w języku rosyjskim, większość przedmiotów w liceum i na uniwersytecie również była wykładana po rosyjsku. Oglądałem rosyjskie filmy, czytałem rosyjską klasykę i słuchałem rosyjskiej muzyki. Przy tym nigdy nie uważałem Rosjan za „bratni” naród – nigdy nie żyłem z nimi w jednym kraju (przynajmniej w wieku, w którym mogłem cokolwiek rozumieć), nigdy nie odwiedziłem tego kraju. Do 2014 roku wszystkie narody świata uważałem za bratnie, bo przyjaźnić się, koleżankować i uczyć się mądrych rzeczy trzeba z całym światem i wszystkimi krajami. Dla mnie Rosjanie nigdy nie różnili się od Amerykanów, Kenijczyków czy, powiedzmy, Ekwadorczyków. Wszyscy wokół są tacy sami, myślałem. W mojej rodzinie rozmawialiśmy po rosyjsku, z przyjaciółmi, w pracy czy w towarzystwie – również. Przy tym nigdy nie miałem problemów z ukraińskim – wygrywałem nawet szkolne olimpiady, a prowadzenie uroczystości było mi nawet wygodniej prowadzić właśnie po ukraińsku (zwłaszcza oficjalne wydarzenia). Po prostu wszyscy wokół mówili po rosyjsku – i ja też. Tak jest wygodniej. Tak jest łatwiej. Jeszcze kiedy otrzymałem paszport w 2004 roku, zastanawiałem się: a dlaczego to na Ukrainie, gdzie językiem urzędowym według Konstytucji jest tylko ukraiński, paszport obywatela (najważniejszy dokument, na chwilę) jest wypełniony w dwóch językach? Jeszcze bardziej zdziwiłem się, kiedy w 2016 roku otrzymałem nowy paszport-książeczkę (zgubiłem stary dokument), gdzie tak samo moje imię, nazwisko i imię ojca na drugiej stronie są wskazane po rosyjsku. Dziwne, pomyślałem. Jak jeszcze można mówić o „uciskach”, kiedy taka bzdura się dzieje. W 2012 roku urodziła mi się córka i czytałem jej książki oraz bajki. W różnych językach – ukraińskim, rosyjskim, a nawet angielskim. Ale w domu, w życiu codziennym, z córką rozmawiałem po rosyjsku. Mówiła na mnie „papa”, a nie „tato”. Choć muszę zaznaczyć, że kiedy zaczęła czytać sama, kupowałem książki dla niej wyłącznie po ukraińsku. Tutaj jakaś zasada się we mnie obudziła, jednak, niestety, nie do końca. W 2014 roku na Ukrainie zaczęła się wojna. Rosja dla mnie osobiście wyraźnie stała się wrogiem. Ale Rosja przede wszystkim jako coś ogólnego, jako państwo przede wszystkim. Wojna wtedy ominęła obwód chersoński i zacząłem żyć jak wcześniej – praca, rodzina, możliwość odpoczynku i tak dalej. Wojna (bardzo nieprzyjemna teraz analogia przychodzi do głowy – przecież Ukraina oficjalnie nazywała wydarzenia od 2014 do lutego 2022 operacją antyterrorystyczną, a potem operacją połączonych sił, a nie wojną) toczyła się gdzieś daleko ode mnie i ja, szczerze przyznaję, przez ostatnie 7 lat nie myślałem o niej zbyt często. Czytałem wiadomości, tak samo jak wielu moich przyjaciół po prostu śmiałem się z rosyjskiej propagandy (nie podejrzewając o jej strasznym zagrożeniu), nie poddawałem w wątpliwość, że Donbas i Krym to ukraińskie ziemie – ale wojna toczyła się obok. W teatrze, w którym pracowałem, wystawiano spektakle po rosyjsku (w tym z moim udziałem), organizowałem koncerty gwiazd w Chersoniu (w tym rosyjskich gwiazd). Jesienią 2020 roku postanowiłem w swoich mediach społecznościowych przejść na ukraiński. Nie wiem dlaczego, ale podjąłem taką decyzję. Ale w życiu codziennym nadal kontynuowałem komunikację po rosyjsku. Oglądałem rosyjskich liberalnych blogerów, słuchałem rosyjskiej muzyki, prawda, przestałem oglądać rosyjskie filmy. Moja córka, przychodząc ze szkoły, często mówiła mi: a może w domu będziemy mówić po ukraińsku? Zgadzałem się, ale starczało mnie maksymalnie na pół godziny. Tak było do 24 lutego 2022 roku. Z początkiem pełnoskalowej wojny przeszedłem na język ukraiński całkowicie. Usunąłem całą rosyjskojęzyczną muzykę ze swojego telefonu, usunąłem wszystkie subskrypcje rosyjskich kanałów na YouTube. W Chersoniu aż do mojego wyjazdu (stało się to 16 kwietnia) rozmawiałem wyłącznie po ukraińsku. We wszystkich miejscach publicznych, sklepach, transporcie czy kolejkach. Zazwyczaj, kiedy zaczynałem rozmawiać ze swoimi znajomymi, moi znajomi też przechodzili na ukraiński (choć nikogo o to nie prosiłem). Wyjechałem 16 kwietnia. Wieczorem 17 kwietnia znalazłem się w rejonie stryjskim w obwodzie lwowskim. Była możliwość tam się zatrzymać, ale ponieważ miałem jeszcze jeden wariant, postanowiłem spróbować i jego. Lecz 17 kwietnia wieczorem, kiedy byłem tysiąc kilometrów od rodzinnego domu z jednym plecakiem w domu zupełnie nieznanych mi ludzi, ja
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
filstwem, partyjnymi prorosyjskimi hasłami, część Ukraińców budowała Ukrainę z podwójnymi standardami pod hasłem “kakaja raznica”. W rezultacie – w Buczy setki rozstrzelanych na ulicy “Kirowa”. Czyż nie w Nowogrodzie Siewierskim wmurowane w ściany wieży ciśnień portrety Lenina i Stalina “błogosławiły” moskali na rozstrzeliwania i ruinę? Czyż nie w Kijowie mieszkańcy i pasażerowie korzystali ze stacji metra “Plac Lwa Tołstoja”, “Minska”, zachowywali ponad dwieście rosyjskich symboli na placach i ulicach stolicy? Czyż nie w Tarnopolu i Użhorodzie na ludzi spoglądały pomniki Puszkina, w Charkowie – Żukowa? I takich przykładów jest bez liku. Moskiewskie wideo, rosyjskie piosenki w autobusach i programy koncertowe, “95 kwartał”, zakaz ukraińskiej biblioteki w Moskwie, języka ukraińskiego i towarzystw w Rosji, zniesławiały ukraiński patriotyzm i miłość do Ojczyzny, wyżerały ukraiński organizm. Dzięki Bogu, dzisiaj prezydent Ukrainy zwraca się już do narodu “Ukraińcy i Ukrainki”, zamiast niedawnego – “rodacy”, “zawsze będzie Ukraina!” – zamiast “kraj”, “zwyciężymy” itd. Czyż nie po tragedii pod Krutami w 1918 r., która stała się dumą narodu ukraińskiego, bolszewicy pod dowództwem Murawjowa, zdobywszy Kijów, rozstrzelali ponad trzy tysiące mieszkańców i w tym pomogła im piąta kolumna według przygotowanych wcześniej list. Ta kolumna działa i dzisiaj, wszak przez dziesięciolecia przygotowywano ją z zdegradowanych warstw ukraińskiej ludności. Część z nich przycichła, wyczekując wydarzeń na przyszłość. W burzliwe czasy wspominamy samodzielnie utworzone oddziały Wolnego Kozactwa w 1918 r., które zasłynęły w obronie praw i wolności narodu ukraińskiego. Dzisiaj żołnierze ukraińskiej obrony terytorialnej, struktur wolontariackich są bezpośrednimi potomkami “Wolnego Kozactwa”, heroicznie utrzymywali Kijów i Czernihów, bronią Charkowa, Zaporoża, Dniepru, Odessy i nadejdzie czas, gdy ramię w ramię z ukraińską armią zadadzą moskalom ostateczny cios. Z historii Ukrainy pamiętamy moskiewskie grabieże kraju podczas rozpadu frontów I wojny światowej, kiedy rosyjska soldateska potoczyła się do domu przez wołyńskie i podolskie tereny i zniszczyła wszystko na swojej drodze – zasiewy, inwentarz, drób, wypuściła wodę ze stawów, zrujnowała domostwa, zgwałciła kobiety. W okolicach, gdzie przeszło wojsko, pozostały czarne, zwęglone słupy. W kolejnych latach 1918–1919 bolszewicka armia otrzymała od Lenina bezpośrednie wytyczne dotyczące grabieży na Ukrainie, mówiąc, że w Rosji jest teraz dużo bezrobotnych ludzi, trzeba ich umundurować, uzbroić i wysłać “na Ukrainę”. Niech rozgromią buntowniczy hymn bojowy ukraińskich nacjonalistów zrodzi się w środku rozpalonej walki, a nie drogą konkursu muzycznego”; “Kult bohaterów i pielęgnowanie naszej bojowej tradycji jest fundamentalną sprawą, na której rozwija się doktryna wojenna”. Dopiero teraz możemy podziękować prezydentowi Zełenskiemu za zrozumienie jednego z przykazań doktryny o ukraińskim hymnie, który chcieli zmienić kanapowi patrioci, ale on oświadczył, że nie podpisze decyzji Rady Najwyższej, nawet jeśli ona ją przyjmie. Czy wszyscy przed wojną bardzo pochwalali patriotyczne występy w Kijowie żołnierzy pułku “Azow”, ochotniczej armii “Prawego Sektora”, którzy obecnie są motywującymi bohaterami wyzwoleńczej walki, bo wychowani na wyzwoleńczych ideach i tradycjach OUN, UPA. Z tej okazji wspomnijmy imię Stepana Bandery, które stało się symbolem ukraińskich narodowych sił wyzwoleńczych wszystkich patriotów i którego bardzo boją się moskiewscy oprycznicy. Cechy wielkiego Przywódcy, znamiona jego żelaznego charakteru stały się nieodłącznymi cnotami ukraińskich kadr patriotycznych i ich wielkim kapitałem moralno-politycznym na tle współczesnej wojny. Nie na darmo z łaciny Bandera oznacza “sztandar”, na którym żarzą się słowa Dekalogu: “Zdobędziesz Państwo Ukraińskie albo zginiesz w walce o nie”. Swego czasu znany ukraiński poeta Todos Osmaczka napisał: “Ukrainę podnieśli ze swoich serc przed oczy Boga i sąsiadów tylko banderowcy podczas ostatniej wojny, żeby ona ożyła, żeby zagrała pragnieniem życia znów… Bo nie na darmo mówili mi chłopi na Ukrainie, kiedy jeszcze Niemcy pierwszy raz aresztowali Banderę: “Chyba przepadła Ukraina, skoro aresztowali Banderę”. Dzisiaj świat pojął wielką banderowską prawdę, która wynikała z doświadczenia poprzednich zmagań wyzwoleńczych, że bez narodowo-państwowego wyzwolenia Ukrainy suwerenność innych narodów poradzieckiej przestrzeni nie będzie wystarczająca. Z tego powodu Bandera w artykule “Do problemów konsolidacji politycznej” napisał: “Ukraina – to historyczny grabarz moskiewsko-bolszewickiego imperializmu, ucisku i przemocy”. Do powiedzianego warto dodać wypowiedź Dmytra Doncowa, aktualną i dziś: “Żadna tyrania nie czuła się tak niepewnie, jak w naszych czasach moskiewska. Na tak niebezpiecznych dla niej zakrętach, jak teraz, zmorą powstawała przed nią Ukraina”. Niezwykle cennym w przedwojennych warunkach budowania ukraińskiej państwowości pozostawał punkt widzenia Stepana Bandery o kadrach państwowych na Ukrainie, wszak radziecki system polityczny dołożył maksimum starań w wychowaniu nomenklatury politycznej w rodzaju murajewów, szufryczów, medwedczuków, bojków, kiwów, którzy choć zdegradowani, grzecznie wykonywali wolę Kremla. Na przełomie historii, mówił przywódca, przed Ukrainą stanie pytanie, skąd wziąć kadry. Można je uzupełnić z różnych warstw ludności ideowo wartościowych i patriotycznych, które posiadają naturalne zdolności, energię oraz chęć pracy dla dobra Ukrainy. Jednak ci ludzie do tej pory pozostają w cieniu. Bolszewicka szkoła uformowała takie “unikalne kadry”, które, zorientowawszy się w sytuacji politycznej, przejęły władzę w swoje ręce i umiejętnie przekazują swoim potomkom. Czyli kompartia przygotowała Ukrainie “wielkiego konia trojańskiego, żeby go wprowadzić do środka”.
Tłumaczenie maszynowe
Nestor MYZAK, Czerniowce. 24 lutego 2022 roku między godziną czwartą a piątą rano zadzwoniła do mnie córka i powiadomiła, że Rosja nas zaatakowała. – Zaatakowali ruscy? Zerwałem się z łóżka i zacząłem chodzić po pokoju. Do tej pory nie mogłem pojąć, jak coś takiego mogło się stać. Mimowolnie w mojej świadomości przemknęła historia Ukrainy, trzydzieści lat naszej niepodległości. W pamięci niepostrzeżenie odżyły: Łańcuch Jedności, obchody 500-lecia jubileuszu Siczy Zaporoskiej, odbudowa w naszych wsiach i miastach braterskich i symbolicznych mogił bohaterów UPA, powtórne pochówki ofiar stalinowskich represji, pisanie i prezentacja dziesiątek książek z historii walk wyzwoleńczych OUN, UPA. Przypomniały się przewidywania poważnych ludzi, mówiących, że Ukraina będzie, ale nie długo. Gdzieś w głębi duszy czaiła się rozpaczliwa myśl: jeśli Niebo tak chce, to niech tak się stanie. Lepiej śmierć niż życie w niewoli. Czyżby i tym razem Ukraina nie miała zaistnieć? Ale naród ukraiński jednogłośnie stanął w obronie swojej państwowości. Na czerwono-czarnej fladze Ukrainy znów zaczerwieniła się krew jej najlepszych synów i córek. Jakby z popiołów zmartwychwstały uśpione przez stulecia, zakodowane w Ukraińcu dążenia do wolności, pragnienie życia w wolności i niepodległości na ojczystej ziemi. Walka wyzwoleńcza narodu ukraińskiego, która permanentnie toczyła się przez cały XX wiek, przechodzi w fazę XXI wieku, jeśli obok będzie istnieć Rosja. Oczywiście współczesny bieg historii ma znaczne różnice w porównaniu z epoką Walk Wyzwoleńczych ubiegłego stulecia, choć jest też wiele wspólnego. Niczym w kronice widzimy liderów Centralnej Rady, zahipnotyzowanych socjaldemokratycznymi hasłami tzw. „wspólnego frontu mas pracujących”, „rewolucji socjalnej”, wreszcie idei federacji z „bratnim narodem”, którzy poszli za rosyjskimi politykami, stworzyli lustrzane partie i zgubili państwowość. Mając możliwość stworzenia narodowej armii, przywódcy młodego państwa ukraińskiego nie wykorzystali historycznego momentu, puścili do domu żołnierzy, którzy później, zmanipulowani bolszewickimi hasłami, obrócili broń przeciwko własnemu narodowi. Tak jakby dziś, samodzielnie zorganizowane wtedy pułki imienia Połubotka i Bohdana Chmielnickiego, które zgłosiły się do obrony osiągnięć rewolucji narodowej, wolą Centralnej Rady wysłano na front. Na galicyjskich polach Tarnopolszczyzny padł wtedy najlepszy kwiat narodu, niezłomni bojownicy, którzy mogli stać się zalążkiem nowej armii. Czyż nie w podobnej sytuacji znaleźli się przed wojną ukraińskie bataliony ochotnicze, których władza pragnęła się pozbyć, a one już odegrały decydującą rolę na współczesnym etapie wojny? Niestety, oczarowani rosyjską kontrrewolucją, pouczą ukraińskich kułaków, sami się wyżywią i wyślą po dwie paczki z żywnością do domu. Spoglądając przez lata, widzimy, że i dziś moskiewscy grabieżcy nie zmienili się. Pragną jeszcze raz powtórzyć hasło: „Pokój chatom – wojna pałacom”. Dlatego też wypuścili na Ukrainę żołnierzy z najbiedniejszych warstw społecznych, którzy z rozkoszą plądrują Ukrainę, ciągnąc do domu wszystko, co wpadnie pod rękę: od odzieży, naczyń kuchennych, aparatury elektronicznej, materiału siewnego, a nawet bud dla psów. Oczywiście hołota. Za czasów radzieckich na Boże Narodzenie śpiewano u nas taką kolędę: „Uwolnij, Chryste – Boże, z ciężkiego jarzma // Przegoń hołotę, skąd przyszła // Przegoń całą hołotę // Żeby nie było powrotu do końca wieku”. W latach ukraińskiej rewolucji 1918–1920 nowo powstała armia ukraińska bez wystarczającej broni i umundurowania walczyła na cztery fronty, stojąc plecami do siebie w bitwie z wrogiem, często nie słysząc się nawzajem. Jeśli na rozmowach pokojowych w Paryżu w 1919 r. zachodnioeuropejscy liderzy nie chcieli rozmawiać z ukraińskimi politykami, a premier Wielkiej Brytanii L. George prosił o pokazanie mu na mapie Ukrainy, to dziś sytuacja zmieniła się na korzyść Ukrainy. Brytyjski premier B. Johnson przyjechał nawet do Kijowa, żeby bliżej poznać stolicę. Minęło sto lat, zanim świat zrozumiał Ukrainę i ocenił jej znaczenie w światowej przestrzeni geopolitycznej. W rezultacie czterdziestu szefów ministerstw obrony krajów świata zadeklarowało wsparcie wojskowe dla Ukrainy. I doprawdy, gdyby w centrum Europy od tamtych czasów istniało Państwo Ukraińskie, to być może nie wybuchłaby II wojna światowa, dziś nie zaatakowałaby Ukrainy Rosja, wszak w centrum Europy żyłby pokojowy i potężny naród oraczy. W okresie trzydziestoletniego istnienia ukraińskiej państwowości na Ukrainie zaszły tektoniczne przesunięcia, których nie wziął pod uwagę Kreml, uważając, że przyniosą mu klucze od Kijowa i innych miast. Ale żadne miasto czy miasteczko Ukrainy dziś nie poddało się Moskalom, choć poniosły bolesne straty na ołtarzu wolności. Główną zaś przyczyną niepowodzenia ukraińskiej rewolucji w latach 1918–1920 były kosmopolityczne miasta z obcymi narodowo masami proletariackimi (rosyjskimi, polskimi, niemieckimi, żydowskimi), które sprzeciwiały się ukraińskiej władzy. Jednocześnie odczuwalny był tragiczny brak jedności partii politycznych z ich niszczycielską siłą i niezgodą. Za utratę państwowości naród ukraiński zapłacił bezmierną tragedią Hołodomoru z siedmioma milionami ofiar, nosicielami tradycji i wiary przodków. Przeglądając strony „Kobziarza” narodowego proroka Tarasa Szewczenki, mimowolnie zastanawiamy się nad jego słowami: „Zginiesz, przepadniesz Ukraino // ... // sama się ukrzyżujesz w złości // Synowie twoi cię zabiją”. Czyżby to była prawda, wszak jest u niego i uroczysto-prorocze: „Ożyją stepy, jeziora,// I nie wiorstowe,// A wolne szerokie,// Wszędzie drogi święte// się pościelą// ... // I pustynię opanują // Wesołe wioski”. Moskale zawsze nienawidzili Tarasa Szewczenki. W Borodziance współcześni wandale rozstrzelali na oczach dziecka pomnik Tarasa Szewczenki, tak jak kiedyś w 1914 r. czarnosecińcy wlekli po Kijowie popiersie poety, otwarcie wyrażając pogardę dla świętości narodu ukraińskiego. Czy tak często i my, Ukraińcy, czytając „Kobziarza”, kładziemy rękę na sercu, czy przejmujemy się jego twórczością? Mówiąc: nie będziemy z niego robić ikony. Raz w roku przychodzimy do pomnika T. Szewczenki, składamy kwiaty i do następnego jubileuszu, Tarasie. Rezultaty takiej obojętności nie kazały na siebie czekać. Bezidowy próżnię zaczęły wypełniać bluźniercze paszkwile w rodzaju O. Buzyny „Wurdalak Szewczenko”, telejournalisty O. Krysztopy „Lowelas Szewczenko” itp. Mało znają twórczość Kobziarza studenci wydziałów filologicznych ukraińskich uczelni oraz uczniowie szkół, i potrzebne nam jest nowe zrozumienie „Kobziarza”. Czy naprawdę młodzież w szkołach i na uczelniach uczy się Historii Ukrainy? Czy historycy dokopują się do głębi ukraińskiej historii narodowej i przekazują ją dorastającemu pokoleniu? Czy mamy profesjonalne podręczniki z „Historii Ukrainy”? Ależ nie, a te, które są, trzeba dopracować. Całkiem niedawno zaczęliśmy witać się hasłami: „Sława Ukrainie!”, odpowiedzią „Bohaterom sława!”. W latach 90. wstydziliśmy się go jako czegoś anachronicznego i wyświechtanego. Pracując jako wykładowca „Historii Ukrainy” w jednej z placówek, autor powiedział studentom: „Dzieci, od dzisiaj przed rozpoczęciem zajęć będziemy zawsze witać się „Sława Ukrainie!”. Więc kiedy z auli zagrzmiało studenckie „Bohaterom sława!”, to zdenacjonalizowani wykładowcy placówki mało nie wyskoczyli z okien. Tak było długo, póki zespół wykładowców nie przyzwyczaił się do takiego powitania. Przypomnijmy Jana Tabacznika, który lubił zbierać bohemę w rodzaju „Białej gwardii” M. Bułhakowa pod egidą „Cześć mam”. Między innymi została tam zaproszona i wystąpiła Nina Matwijenko, która na końcu ogłosiła „Sława Ukrainie!”. W zamian na sali zapanowała złowieszcza cisza, nikt nie przyjął hasła ukraińskiej walki wyzwoleńczej, a byli to artyści, literaci, artyści, muzycy, którzy przywłaszczali dla Rosji ukraińską kulturę. Zatem przez wszystkie trzydzieści lat naszej niepodległości trwała wielka bitwa o duszę i serce Ukraińca, i Rosja miała nadzieję, że zawładnąwszy nimi, zapanuje nad przestrzenią geopolityczną naszego państwa. „Nikt na świecie nie wie, w jakim stopniu zatruła Moskiewszczyzna ukraińską duszę swoim niewolnictwem”, napisał w znanej książce „Moskiewszczyzna” utalentowany autor Pawło Sztepa. W XX wieku bolszewickie „eksperymenty” na narodzie ukraińskim spowodowały ogromne straty demograficzne, budziły w człowieku instynkt samozachowawczy i pchały go na dziwną ewolucję. Dopiero w dobie Walk Wyzwoleńczych, podczas II wojny światowej na Ukrainie, najbardziej w jej zachodniej części, wykrystalizowały się nowożytne uczucia państwowotwórcze, aktualne i dziś. Z tego powodu naszym kadrom wojskowym i zarządczym, ba, nam wszystkim, warto byłoby zapoznać się z doktryną wojenną Dmytra Kołodzińskiego – szefa sztabu sił zbrojnych Ukrainy Karpackiej, rozstrzelanego przez Węgrów 14 marca 1939 r. Oto kilka jego skrzydlatych powiedzeń: „Możemy upaść, ale nigdy nie skapitulujemy”; „Wspólnota przelanej krwi za wspólne ideały polityczne – to pierwsza oznaka narodu”; „Maj-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
narodowego organizmu” i ten mechanizm działał aktywnie jeszcze do niedawna. Bandera szczególną uwagę zwracał na położenie Cerkwi w państwie ukraińskim. O szalonych „eksperymentach” Moskwy nad duszą Ukraińca pisał, że „bolszewicka inżynieria w sferze duchowej natrafiła wśród narodu ukraińskiego na takie pierwiastki (pierwociny – N. M.) duszy, których siła sięga dalej niż śmierć”. Bandera wzywał naród do wiary w Boga, Zbawiciela, do czerpania z wiecznie żywego źródła tyle siły, ile ich dusza jest w stanie przyjąć. „Nie trzeba nam oddzielać obrony wiary chrześcijańskiej i Cerkwi od narodowo-wyzwoleńczych dążeń, tylko skupić główną uwagę i główne wysiłki wokół tych twierdz, przeciwko którym wróg kieruje najsilniejszy atak”. Z pewnością po zwycięskim zakończeniu wojny, a może nawet i teraz, część obywateli Ukrainy zrozumie zdradziecką rolę moskiewskiego patriarchatu w Ukrainie i ostatecznie przejdzie do szeregów ukraińskiej cerkwi narodowej. Zrozumiałe samo przez się, że wróg ludzkości, rosyjska Moskwa, dołożyła maksimum wysiłków, aby fizycznie zniszczyć Banderę, i zabiła go 15 października 1959 r. Śmierć Stepana Bandery, podobnie jak Symona Petlury w Paryżu, Jewhena Konowalca w Rotterdamie, Romana Szuchewycza w Białogórszczy, była bolesną stratą, a zarazem ożywczą, mobilizującą i organizującą siłą. Stała się kolejnym krwawym etapem na drodze do wyzwolenia Ukrainy, na którym złożyli swoje głowy Najlepsi Bojownicy. Przy okazji wspomnijmy, bo niewiele osób o tym wie, że z wielkiej rodziny Stepana Bandery za wolność Ukrainy zginęło dziewięć osób. Jego ojca, księdza Andrija, rozstrzelał NKWD w 1941 r. Brat Bohdan zginął w 1941 r. w oddziale marszowym OUN na wschodzie Ukrainy, bracia Wasyl i Ołeksandr zostali zamęczeni w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz, siostry Marta, Wołodymyra, Oksana były więzione w sowieckich więzieniach i obozach, syn Andrij zginął podczas głodówki o uwolnienie więźniów politycznych. Po linii żony Bandery, Jarosławy Oparowskiej: jej ojciec, ksiądz-kapelan, zginął w szeregach Ukraińskiej Armii Galicyjskiej, matkę Julię zamordowali Polacy, brata Lwa rozstrzelało niemieckie gestapo we Lwowie. Tak więc swoim rewolucyjnym życiem, działalnością i tragiczną śmiercią Stepan Bandera wszedł do panteonu Bohaterów Ukrainy. Należy mu się słusznie miejsce wśród błogosławionych narodu ukraińskiego. Banderowcy byli rewolucyjną awangardą XX wieku, a ich synowie i wnukowie – awangardą XXI wieku. To właśnie oni z bronią w ręku bronią wschodnich ziem Ukrainy przed współczesną moskiewską ordą. Banderowcy dziś na świecie kojarzą się z Ukrainą, dla nas, Ukraińców, to największa duma. Dziś na froncie ukraińsko-moskiewskim urzeczywistnia się jeszcze jedna programowa zasada OUN, mało znana współczesnemu ogółowi, pod „hasłem «Twarzą na wschód»”, zgodnie z którą planowano rozszerzyć konspiracyjną działalność OUN na tereny wschodniej Ukrainy. Zrozumiałe, że walka wyzwoleńcza pod sztandarami OUN i UPA była zjawiskiem ogólnoukraińskim. W szeregach UPA walczyło wielu wschodniaków. Dla przykładu wspomnijmy Stepana Jakowycza Ponomarenka („Oselediec”) z Konotopu na Sumszczyźnie wraz z dwoma synami, Iwanem i Wołodymyrem. Wszyscy troje zginęli. Charakterystyczną cechą tego przywódcy była umiejętność rozmawiania z ludźmi. Zdarzyło się, że wpadła mu w ręce jakaś sowiecka gazeta, przeczytał ją i koniecznie skomentował. Szczególnie wyraźnie wypowiedział się S. Ponomarenko o rewolucyjnej misji OUN: „Wy tu, w Galicji, kujecie świętą sprawę. Ale wasza idea stanie się rzeczywistością dopiero wtedy, gdy opanujecie umysły Wschodniej Ukrainy. Wy, jak suchą słomę, rozpaliwszy się płomieniem, spłoniecie, aby w przyszłości obudzić Ukrainę ze snu”. Walczył tu także dowódca Ołeksandr Sokolański („Szura”) z Dniepru, który miał talent oratorski i często przemawiał na wiecach. Tak w wsi Hermakiwka, koło symbolicznego grobu żołnierzy UPA, uniósł nad głową małego chłopca i powiedział, że walka z bolszewicką Moskwą będzie długotrwała i wystarczy jej nawet na życie tego dziecka. Okazało się, że „Szura” powiedział prawdę. Zginął w walce wraz z żoną Larysą. Wszyscy żołnierze UPA zdawali sobie sprawę, że walka w warunkach II wojny światowej i po niej będzie mniej perspektywiczna niż w pierwszej ćwierci XX wieku. Dlatego umierali za Ideę Narodową, aby przekazać ją dzieciom i wnukom, gdyż siły były nierówne. Brakowało broni, pomocy lekarskiej, wsparcia dyplomatycznego na świecie, środków propagandy i agitacji, żywności, w przeciwieństwie do dzisiejszych realiów. Totalitarny ZSRR przemilczał, że po kapitulacji Niemiec w Zachodniej Ukrainie trwały krwawe lata. Podczas gdy Europa zażywała pokojowego życia, Rosja wypowiedziała wojnę zachodnim ziemiom ukraińskim. Nieustanne obławy, egzekucje (Lwów, Tarnopol, Stanisławów, Łuck, Drohobycz, Czortków, Uman), aresztowania, deportacje, głód, rusyfikacja miały zniszczyć dążenie narodu ukraińskiego do wolności, zmusić go, jak dziś w warunkach ludobójstwa w Mariupolu, Czernihowie, Charkowie, Izjumie, Doniecku, Ługańsku i innych miastach, do pokornego przyjęcia obcej moskiewskiej moralności. Opętani odwieczną ideą soborności, członkowie UPA, Zbrojnego Podziemia OUN, powstali przeciwko totalitarnemu, po zęby uzbrojonemu moskiewskiemu Molochowi. Wierzyli bowiem gorąco w proroczy testament Wielkiego Kobzarza: „Walczcie – a zwyciężycie, Bóg wam dopomoże”. Niestety, do niedawna krótkie życie bojowników, którzy jak błyski zorzy oświetlili Ukrainę i cały świat, jeszcze w pełni nie opanowało serc wschodnich Ukraińców. W rezultacie kremlowski bazyliszek upaja się krwią narodu ukraińskiego. Ale w najbliższym czasie mamy pociechę. Ukraińcy, znani na świecie jako naród pracowity, cierpliwy, odważny, miłujący wolność, szczery, umiarkowany i prawy, tolerancyjny wobec innych narodów, zdobyli sobie miłość i szacunek całego świata, a zatem perspektywę Zwycięstwa. Moskale, ogarnięci wściekłą nienawiścią do obcych narodów, zarozumiałością, zazdrością, oszustwem, mściwością, pijaństwem i bluźnierstwem, jako symbolami raszyzmu, nie mają perspektywy na przyszłość i w imię Chrystusa Zbawiciela należy ich ratować.
Przywódcy tego narodu jeszcze długo będą kroczyć swoimi krwawymi drogami i oszukiwać kolejne masy ludzi, aż nowożytna historia nie doprowadzi ich do przepaści, którą już zapowiada biblijne babilońskie: „mene, mene, tekel, upharsin” – „policzono, policzono, zważono i podzielono”. To proroctwo spełniło się tej samej nocy, gdy na ścianie pojawił się pisany palec (539 r. p.n.e.). Medowie i Persowie napadli na Babilonię tej samej nocy, zabili Baltazara, a jego królestwo podzielili.
Tłumaczenie maszynowe
Jednym z istotnych problemów procesu deimperializacji, czyli całkowitego pozbycia się przez Ukraińców szkodliwego rosyjskiego imperialnego dziedzictwa, jest połtawski kompleks rosyjskich imperialnych znaków-„pamiątek”, związanych z krwawym poprzednikiem Putina, katem Ukrainy – moskiewskim carem Piotrem I (według Tarasa Szewczenki: „To ten pierwszy, który krzyżował naszą Ukrainę”) oraz ze zwycięstwem Carstwa Moskiewskiego w bitwie pod Połtawą. Połtawianie zauważyli, że pomnik Piotra I przed wejściem do muzeum bitwy pod Połtawą, przy ulicy Szwedzka Mogiła 32, został owinięty ciemną folią.
Oleg PUSTOWHAR, regionalny przedstawiciel UINP w obwodzie połtawskim
Dyrekcja muzeum traktuje rzeźbę Amandusa Adamsona jako eksponat, który należy cywilizowanie, zgodnie z procedurami, przenieść do jednej z jego sal. Prawnie rzeźba jest, cytuję z dokumentów: „zabytkiem o znaczeniu lokalnym, a także częścią kompleksu historycznego o znaczeniu narodowym”. Dlatego nie da się jej po prostu wziąć i mechanicznie zdemontować. Co zrobiono? Rzeźbę i pomnik zasłonięto przed ludzkimi oczami. Ktoś powie: pół kroku, rozwiązanie tymczasowe. A moim zdaniem to mądra inicjatywa muzealników. Dalej warto jednak przemyśleć zastąpienie. Pustka nie może istnieć. Jeden z wariantów pojawiał się już w 2008 roku – kompozycja rzeźbiarska „Szachownica”. To kompozycja rzeźbiarska w postaci szachownicy, na której stoją figury szwedzkiego króla Karola XII, hetmana Iwana Mazepy i rosyjskiego cesarza Piotra I. Zmniejszoną w skali kopię kompozycji można zobaczyć w ekspozycji muzealnej rezerwatu. Choć wydarzenia rosyjsko-ukraińskiej wojny skłaniają do zastanowienia: czy aż tak potrzebny jest tam Piotr, czy w ciągu najbliższych 50 lat (a w ogóle kiedykolwiek!) będą tam rosyjscy turyści, czy warto jednak, wśród innych atrakcji turystycznych, orientować się także na „szwedzką” niszę turystyczną? Jeśli odpowiedź jest twierdząca, to w perspektywie może powstać znak pamiątkowy Unii ukraińsko-szwedzkiej w postaci przywódców Hetmanatu i Szwecji, ewentualnie koszowego atamana Kosta Hordijenka. Taka kompozycja-symbol przy wejściu do muzeum służyłaby jako magnes turystyczny, w tym także dla szwedzkich turystów, a ponadto przyczyniałaby się do obalenia rosyjskiego imperialnego mitu, jakoby ukraińsko-szwedzki traktat nie istniał. Tymczasem sojusz Ukrainy ze Szwecją opierał się na tradycji sięgającej czasów dawnego państwa kijowskiego – Rusi. Szczególnie owocna była ukraińsko-szwedzka współpraca między hetmanem Bohdanem Chmielnickim z jednej strony a królową Krystyną (1644–1654
...rr.) i królem Karolem XII Gustawem – z drugiej. Wojskowo-polityczny sojusz między Szwecją a Ukrainą został zawarty 6 października 1657 roku w Korsuniu po śmierci Chmielnickiego z hetmanem Iwanem Wyhowskim i królem Karolem X Gustawem. Hetman Iwan Mazepa i król Karol XII kontynuowali sprawę swoich poprzedników, zawierając 29–30 października 1708 roku w Hórkach wojskowo-polityczny traktat. Treść umowy sojuszniczej można odtworzyć zarówno na podstawie źródeł ukraińskich, jak i szwedzkich. W oficjalnym komunikacie dla Sztokholmu o przejściu Iwana Mazepy – biuletynie szwedzkiej kancelarii polowej z 10 listopada 1708 roku – szczegóły porozumienia sojuszników nie są wyraźnie opisane, ale określono kluczowy cel tego połączenia: „…Jego Królewska Mość wprowadził swoje wojsko do tego kraju nie po to, by wyrządzić jego mieszkańcom jakąkolwiek szkodę, lecz po to, by mogli pomścić się na wiarołomnych wrogach… Jego Królewska Mość pragnie nie tylko wziąć pod opiekę władcę i wszystkich mieszkańców tego kraju, ale także uwolnić ich od jarzma”. O porozumieniach Karola XII z Iwanem Mazepą wspominał również oficjalny historiograf Karola XII G. Nordberg: „…Mazepa przeszedł pod szwedzki protektorat pod warunkiem, że Ukraina ma być odrębnym księstwem”. Oryginał w języku francuskim został odnaleziony przez ukraińskiego historyka Ilka Borszczaka w archiwum zamku Dentewille i po raz pierwszy opublikowany w lwowskim czasopiśmie „Stara Ukraina” w 1925 roku. Jego główne postanowienia:
1. Jego Królewska Mość zobowiązuje się bronić Ukrainy i ziem przyłączonych do kraju Kozaków oraz niezwłocznie wysłać tam w tym celu pomocnicze wojska.
2. Wszystko, co zostanie zdobyte z dawnego terytorium Moskiewszczyzny, na mocy prawa wojennego przypadnie temu, kto tym zawładnie, lecz wszystko to, co – jak się okaże – należało kiedyś do narodu ukraińskiego, przejdzie i pozostanie przy księstwie ukraińskim.
3. Książę i Stany Ukrainy, zgodnie z prawem, którego dotąd przestrzegano, zostaną zachowane i utrzymane na całym obszarze księstwa i części do niego przyłączonych.
4. Iwan Mazepa, prawowity książę Ukrainy, w żaden sposób nie może zostać naruszony w posiadaniu tym księstwem; do jego śmierci, która – należy się spodziewać – nie nastąpi jeszcze długo. Stany Ukrainy zachowają wszystkie wolności zgodnie ze swoimi prawami i dawnymi ustawami.
5. Nic nie zmieni się w tym, co dotąd określono w odniesieniu do herbu i tytułu księcia Ukrainy. Jego Królewska Mość nigdy nie będzie mógł przywłaszczyć sobie tego tytułu i herbu.
6. Dla większego zabezpieczenia zarówno tego traktatu, jak i samej Ukrainy, książę i Stany przekażą Jego Królewskiej Mości na cały czas trwania tej wojny, a wraz z nią niebezpieczeństwa, niektóre ze swoich miast, a mianowicie: Starodub, Mglin, Baturyn, Połtawę, Hadziacz.
W marcu 1709 roku do ukraińsko-szwedzkiego sojuszu przyłączyli się zaporożcy. 27–28 marca 1709 roku w Wielkich Budyszczach zawarto drugą ukraińsko-szwedzką umowę między hetmanem I. Mazepą a koszowym atamanem Zaporoskiej Siczy K. Hordijenką, z jednej strony, a królem Karolem XII, z drugiej. Ten traktat powtarzał punkty podpisane w 1708 roku, lecz dodano również nowe, w szczególności to, że szwedzki król zobowiązał się nie zawierać układu pokojowego z carem moskiewskim, dopóki nie wyzwoli Ukrainy i Zaporoża spod władzy Moskwy. Na te ustalenia opierali się sojusznicy w okresie emigracji benderskiego i później, gdy Pyłyp Orlyk z Kozakami przebywał w Szwecji.
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr SERHIJCZUK, kierownik katedry historii światowego ukraiństwa Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki, doktor nauk historycznych, profesor. Kiedy 24 sierpnia 1991 roku odrodziło się samodzielne państwo ukraińskie, jakże radowaliśmy się spełnieniem tego wiekowego marzenia naszych przodków. Tym bardziej, że niepodległość, jak wydawało się wielu, tym razem spadła nam jak swoista manna z nieba – bez ani jednej kropli krwi w tamtych dniach. Właśnie ta okoliczność nieco ostrzegała przed euforią historycznego wydarzenia. Ostatecznie potwierdziło się to czwartego dnia naszej niepodległości – 27 sierpnia do Kijowa przybyli dwaj przedstawiciele jeszcze demokratycznej Federacji Rosyjskiej – Anatolij Sobczak i Ołeksandr Ruckoj, którzy zażądali od Ukrainy rezygnacji z wyjścia z ZSRR, w przeciwnym razie Moskwa zażąda zwrotu Krymu i Donbasu. Co prawda, po wyjaśnieniach im o ogromnych regionach ukraińskiego osadnictwa w Rosji, od razu odlecieli z powrotem. Jednak stało się jasne, że już od tego dnia zaczną tam przygotowania do ujarzmienia Ukrainy różnymi metodami, o czym ostrzegał przywódca naszej walki narodowowyzwoleńczej w latach 1917–1921 Symon Petlura: „Ktokolwiek na północy nie doszedłby do władzy – uważał on – będą pchali się na Ukrainę. Samodzielności Ukrainy Moskwa nigdy nie uzna. Rosjanie nigdy nie podziękują za chleb, który jedzą, będą siać anarchię, wszczynać różne bunty, zajmować się sabotażem, prowokacjami i spekulacjami”. Zrozumiałe, że powiązanie dawnego aparatu kompartyjnego, który pozostał na Ukrainie u władzy, z moskiewskim centrum nie sprzyjało szybkiemu i pełnemu odrodzeniu naszej pamięci historycznej, w związku z czym nadal była ona zaśmiecana imperialnymi ideologemami Kremla o wspólnym pochodzeniu trzech narodów wschodniosłowiańskich i rzekomo wiecznym dążeniu do jedności z tak zwanym starszym bratem. Chyba że nieoczekiwanym meteorytem przeleciał na firmamencie werdykt Łeonida Kuczmy: „Ukraina to nie Rosja”. Lecz po krótkotrwałej juszczenkowskiej odwilży ideologicznej Moskwa zabrała się za zmianę cywilizacyjnego kursu Ukrainy. A dlatego nie zostały zakończone niezbędne działania dotyczące przywrócenia wymogów sprawiedliwości historycznej nazwom wielu miejscowości, ulic i placów, na których nadal stały pomniki tych, którzy siłą wprowadzali na naszych ziemiach reżim okupacyjny. Dopiero po Rewolucji Godności ten problem zaczął być rozwiązywany, chociaż do dziś w wielu miastach i wsiach pozostały monumentalne budowle ku czci tak zwanych wyzwolicieli. I oto co wychodzi: jeden z najwybitniejszych ukraińskich mężów stanu XX wieku Symon Petlura nie jest uhonorowany pomnikiem w stolicy Ukrainy, którą trzykrotnie wyzwalał od rosyjskich okupantów, a Mykoła Szczors, który zdobywał Kijów dla czerwonej Moskwy, do dziś siedzi tutaj na granitowym koniu. Być może krwawe zbrodnie rosyjskiego wojska, które przerodziły się w klasyczne ludobójstwo ukraiństwa w Buczy, Irpieniu, Borodziance, Worszelu i innych miejscowościach na północ od Kijowa, zmuszą wreszcie nas do oceny generalskiego „geniuszu” Mykoły Watutina? To przecież on w latach II wojny światowej rzucał tysiące niewyszkolonych i nieuzbrojonych Ukraińców na forsowanie Dniepru w rejonie Bukryna i Luteża, świadomie kładąc w ziemię kwiat naszej nacji, aby przypodobać się kremlowskiemu zbrodniarzowi Stalinowi przed kolejną datą bolszewickiego przewrotu. Czyż to nie ludobójstwo ukraiństwa? Wierzy się, że barbarzyństwo rosyjskich okupantów na ukraińskiej ziemi zmusi teraz naszą obecną władzę do wypełnienia wymogów obowiązującego ustawodawstwa dotyczącego odnowienia pamięci historycznej, tym bardziej, że opinia publiczna coraz aktywniej stawia to pytanie. Jednocześnie należy zrobić wszystko, aby nie dopuścić do błędów, które mogą wywołać wzburzenie nie tylko wewnątrz naszego społeczeństwa, ale i za granicą, w szczególności wśród Ukraińców na ich autochtonicznych ziemiach. Chodzi przede wszystkim o inicjatywę kierownictwa Kijowskiego Metra w sprawie przemianowania niektórych stacji. W całości postawienie pytania jest słuszne, ale czy trzeba było rezygnować z „Berestejskiej” – mam bardzo duże wątpliwości. Przecież to nie oznaczenie nazwy obwodu brzeskiego czy jego centrum administracyjnego obecnie nieprzychylnej nam Białorusi (poprawniej – jej autokratycznego reżimu), a odwieczne miano ukraińskiego terytorium etnicznego, które swego czasu zostało oddzielone od Wielkiej Wołynii. Kiedy rozpadał się Związek Radziecki, przedstawiciele rdzennego etnosu Brześciny oświadczali w tej sprawie tak: „...dulibowie-bużanie-wołynianie, odwieczni Słowianie-rolnicy, ich pradawne dziedzictwo – nasz starodawny poleski dialekt języka ukraińskiego. Dali oni nam w spadku i swoje państwo – znaną w ówczesnej Europie silną i niezależną Wołyń-Włodzimierię”. To oni – miejscowi Ukraińcy, którzy są naukowcami – mówią, że ogólnie uznana granica osadnictwa Ukraińców i Białorusinów w obwodzie brzeskim przebiega od jeziora Wyhonowskiego rzeką Jasiołdą do ujścia jej do Prypeci, potem nią do ujścia do niej Horynia, a dalej z prądem z różnymi co do wielkości odchyleniami od tej linii w kierunkach wschodnim i północnym. To znaczy, w rejonach małoryckim, brzeskim, żabinkowskim, kobryńskim, brzozowskim, drohiczyńskim, janowskim, kamienieckim, pińskim i stolińskim w całości, a także w prużańskim, iwacewickim, lachowickim, hancewickim i łuninieckim częściowo zamieszkuje rdzenna ludność ukraińska o łącznej liczebności około miliona osób, która teraz zapisana jest w większości jako Białorusini i Rosjanie. Ale właśnie ukraiński skład ludności tego regionu był podstawą tego, że na warunkach traktatu brzeskiego z 9 lutego 1918 roku włączano go w skład Ukrainy. I nawet w „Gramocie Ustawowej Rady Białoruskiej Republiki Ludowej”, wydanej 24 lutego 1918 roku, wśród białoruskiej części Grodzieńszczyzny nie wymienia się Brześciny. Z jej etniczną przynależnością do Ukrainy zgadzała się i Radziecka Rosja. Przewodniczący jej delegacji na negocjacjach z Ukrainą o rozgraniczeniu – Chrystian Rakowski 22 lipca 1918 roku donosił do Moskwy: „Za terytorium ukraińskie uważamy Chełmszczyznę, powiaty brzeski i kobryński guberni grodzieńskiej (– W. S.), które przeszły do Ukrainy na mocy traktatu brzeskiego”. Kiedy zaś radziecka Rosja i II Rzeczpospolita na mocy traktatu ryskiego z 1921 roku podzieliły między sobą ziemie ukraińskie, Brześcina została okupowana przez Polaków. A kiedy po jej klęsce w 1939 roku przed Ukraińcami Brześciny pojawiła się możliwość wyboru, zażądali oni przyłączenia ich do Ukrainy. I kierownik USRR Mykyta Chruszczow popierał tę prośbę, rozkładając przed Stalinem mapę etnicznego rozgraniczenia na Brześcinie. Ale kremlowski tyran posępniał, zobaczywszy ją. Zapytał Chruszczowa ze złością: „Hruszewskiego – nie ma, Wynnyczenki – nie ma, Petlury – nie ma. To kto rysował teraz tę mapę?”. Wszystko, na co zdobył się przerażony Chruszczow, to wyjaśnienie o rzekomym braku lasów na Ukrainie. Zadowolony z tego, że napędził strachu wodzowi USRR, Stalin chytrze się uśmiechnął i ołówkiem przeprowadził swoją linię rozgraniczenia, która poprawiona potem w terenie stała się obecną granicą między Ukrainą a Białorusią. I nikt już nie zważył na prawną prośbę Ukraińców Brześciny – nie dopuszczono ich do wyborów do Ukraińskiego Zgromadzenia Narodowego we Lwowie, a kazano jechać wyznaczonym z góry delegatom do Białegostoku, gdzie „wyzwoleni” Białorusini prosili o przyłączenie ich do „komunistycznego raju”. Więc nawet o szkołach z ojczystym językiem Ukraińcy Brześciny mogli już zapomnieć, choć gotowi byli przynieść na plecach niezbędne podręczniki z Kijowa. W takich okolicznościach trudno powiedzieć, jak przyjęli przemianowanie wskazanej stacji Kijowskiego Metra rdzenni mieszkańcy Brześciny, którzy zawsze utożsamiali się z Ukrainą jako swoją matką. Jako argumenty na korzyść swojego ukraińskiego pochodzenia zawsze podawali nie tylko wspólny język, ale i jednakowe imiona, nazwiska… A jeszcze podkreślali, że przez wieki chodzili na pielgrzymki nie do Moskwy, Mińska, Wilna i Grodna, a wyłącznie tylko do Kijowa, Poczajowa i Chełma – znaczy, znowuż do Ukrainy! Więc stacja metra „Berestejska” w Kijowie, kiedy obecna władza Białorusi nie zachęca do należytego rozwoju ukraińskiej duchowości na autochtonicznych ziemiach naszego narodu tam, była swego rodzaju symbolem jego nieśmiertelności i poza granicą państwową na północno-zachodnim osadnictwie. Jest ona tym przyciąganiem dla Ukraińców Brześciny do Ukrainy, którego nie można ich pozbawić pod żadnym warunkiem. Tak samo musimy wspomnieć o desperackich próbach mieszkańców historycznie ukraińskich Starodubszczyzny, Słobożanszczyzny, Dolnego Podonia, Kubania, Czarnomorszczyzny o przyłączenie ich do Ukrainy, kiedy odrodziła się ona jako państwo w 1917 roku. Ta walka trwała nawet w warunkach władzy bolszewickiej w latach 20. XX wieku z tak potężnym naciskiem, że zdegenerowany ukrainofob Łazar Kaganowicz jako sekretarz generalny KC KP(b)U zmuszony był podpisywać odpowiednie petycje do Moskwy. To może także należy uwiecznić to dążenie Ukraińców do życia w jednej rodzinie ze swoją matką-Ukrainą w nazwach stacji kijowskiego metra? Żeby czuli, że ona o nich nie zapomniała w swoich najcięższych chwilach, „w czasie srogim”. Głęboko przekonany, że obecna wojna, jak wielka ulewa, zmyje wszystkie ideologiczne rosyjskie narracje, wszystko, co obce, co pozostało w naszych nazwach i pomnikach. W zamian zostanie uhonorowane wszystko, co swoje, ukraińskie. I wtedy, być może, stanie się to, o czym pisał już wspomniany Symon Petlura niedługo przed swoją śmiercią: „Wierzę i jestem pewien, że Ukraina jako państwo będzie. Może nie od razu tak wielka, jak chcielibyśmy, ale będzie. Myślę, że droga do Ukraińskiej Państwowości ściele się przez Kijów, a nie przez Lwów. Tylko wtedy, kiedy Ukr. Państwowość umocni się na górach Dniepru i przy Morzu Czarnym, tylko wtedy można myśleć, jak o realnej rzeczy, o zbieraniu ukraińskich ziem, zagarniętych przez sąsiadów. Inna polityka – to marzenia, nierealne kombinacje, które doprowadzą do tego, że żadnej Ukrainy nie będzie”. A co nam robić teraz? Trzeba wypełniać testament tego samego Petlury, który 22 stycznia 1919 roku po paradzie wojsk na cześć Aktu Zjednoczenia na placu Sofijskim w Kijowie przemówił z otwartego okna budynku Wszechukraińskiego Ziemstwa (teraz – siedziba Służby Bezpieczeństwa Ukrainy): „Obywatele, kilka minut temu widzieliście nasze rodzime wojsko, które z dzisiejszej uroczystości poszło od razu w bój, aby bronić od wroga waszą ziemię, wasze domy, waszą cześć, waszą przyszłość… Obywatele, bądźcie godni swojego wojska i dbajcie o nie”… Więc do zwycięstwa! A po nim rozstrzygniemy wszystkie kwestie z odnowieniem sprawiedliwości historycznej wobec prawdziwych bohaterów Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
O zwolnieniu z Petersburskiego Uniwersytetu poinformowała Tetiana Tajirowa – doktor nauk historycznych, profesor katedry narodów WNP, znana badaczka historii Ukrainy. Niedawno przedstawiała w Baturynie swoje dzieło literackie o hetmanie Iwanie Mazepie, które ma stać się podstawą fabularnego filmu przygodowego. Tetiana Tajirowa została zwolniona po 19 latach pracy na uniwersytecie, po otrzymaniu najbardziej prestiżowej uczelnianej nagrody – za prace naukowe. Szczerze mówiąc, to i tak dziwne, jak długo tam się utrzymywała, skoro jest autorką pozytywnej książki o hetmanie Mazepie, i to w znanej serii „Życie wybitnych ludzi”, odkrywczynią Baturyńskiego archiwum, wywiezionego przez Rosjan przed spaleniem Baturyna przez wojska Mienszykowa, autorką licznych prac o Ukrainie, które w żaden sposób nie wpisują się w koncepcję „rosyjskiego świata”.
W końcu Tetiana Tajirowa po rozpoczęciu przez Rosję szeroko zakrojonej napaści na Ukrainę publicznie wyraziła współczucie Ukraińcom i nawet przeprosiła za działania swojego kraju. No i wisienka na torcie dla prześladowców – została odznaczona Orderem Księżnej Olgi, a nagrodę wręczał prezydent Wiktor Juszczenko. No cóż, jak mogła dalej to wszystko znosić rosyjska maszyna władzy – maszyna kłamstwa, agresji i podłości?! Oto co pisała: „Dla mnie to, co się dzieje, jest osobistą tragedią. Nie tylko dlatego, że od ostatnich 30 lat zajmuję się badaniem historii Ukrainy i mam bardzo wielu przyjaciół na całej Ukrainie. Ale także dlatego, że bardzo się wstydzę, że jestem Rosjanką”. „Bardzo wstydzę się za swoją ojczyznę. Kiedyś bardzo cieszyliśmy się Rosją Sobczaka i Jelcyna, demokratyczną. Kiedy po raz pierwszy podnosiliśmy trójkolor – naprawdę marzyliśmy, że to będzie nowa, demokratyczna Rosja.
Jak doszło do tego, że imperialne marzenia i to, co Lenin kiedyś nazywał „wielkomocarstwowym szowinizmem”, przekształciły się w faszyzm? Będziemy o tym dużo dyskutować, napiszemy wiele książek. Potem, w przyszłości. Po zwycięstwie. Po waszym zwycięstwie”. „Nie wątpię, że z Ukrainą wszystko będzie bardzo dobrze. Że będzie to ogromne, potężne państwo europejskie. A z przyszłością Rosji będzie wszystko znacznie bardziej tragiczne”. „Winni są wszyscy Rosjanie. I przede wszystkim – dziennikarze. Winni są także ci setki tysięcy, miliony Ukraińców, którzy mieszkają w Rosji i milczą. Na przykład ukraińskie gwiazdy”. „Jestem pewna, że wygracie. Że żyje kozacki duch. Chwała Ukrainie!”
Wasyl CZEPURNYJ, redaktor naczelny serwisu „Siwerszczyna”
Tłumaczenie maszynowe
60 lat temu, 12 czerwca 1962 roku, ukazało się drukiem ukraińskojęzyczne tłumaczenie Biblii. Pełne, kanonicznie uznane przez cały świat chrześcijański. Tłumacz – wygnaniec polityczny z Ukrainy Iwan Ohijenko.
Mykoła TYMOSZYK
Zważywszy na to, że nawet tak nieprzeciętne wydarzenie historii narodowej pozostanie poza uwagą ukraińskich mediów, w większości o faktycznym statusie posttotalitarno-oligarchicznym, przedstawię krótką kronikę całkowicie nieznaną ogółowi. Z nadzieją, że nieobojętni przyjaciele rozpowszechnią ją swoimi kanałami, poza uprzedzonymi wobec problematyki ukrainoznawczej „naszymi-nienaszymi” mediami. Oto tylko 10 nieznanych faktów. 1. Biblię drukowano w Wielkiej Brytanii, w londyńskiej drukarni „William Clowes and Sons”. Zamawiającym i sponsorem było Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne. 2. Objętość wydania – 1524 s., format – 20-14,5 cm, rozmiar czcionki 14 pkt. 3. Praca tej osobistości nad jego „dziełem życia” trwała… 44 lata. 4. Tłumaczenie wykonywano wyłącznie z języków oryginalnych (nie z rosyjskiego): Stary Testament – z starohebrajskiego, Nowy Testament – ze starogreckiego. Oba języki tłumacz znał doskonale. 5. Książki tej nie byłoby, gdyby Ohijenko nie zadbał o jeszcze jeden przedruk maszynopisu (Boża opatrzność!), który niezmiennie woził ze sobą. Tę pracę w ostatniej chwili, w Warszawie, wykonała ukraińska emigrantka i wspaniała maszynistka Sofia Simjancewa (wagon z wieloma rękopisami Ohijenki spłonął niedługo potem podczas bombardowania Warszawy przez Niemców w 1944 roku). 6. O skali pracy tłumacza: wszystkich słów, które wymagały dosłownego tłumaczenia – 775 tysięcy; wszystkich stron rękopisu, na których zmieściły się te pary słów – 14 tysięcy; jeden zszyty nićmi zeszyt składał się z 400 stron; wszystkich zeszytów, które „wędrowały” z tłumaczem wojennymi drogami od Chełma, Warszawy, Wiednia, Berna, Lozanny – 37. 7. Worki z tymi tłumaczeniami zostały zakopane na terenie klasztoru w pobliżu miasteczka Sankt Pölten, dokąd już 4 kwietnia 1945 r. wkroczyły wojska radzieckie. W 1949 r. oficerowie angielskiego wywiadu odnaleźli to miejsce. To, co było w workach, wysłano specjalnym rejsem z Wiednia do Winnipeg w celu kontynuowania pracy nad tłumaczeniem. 8. Pierwszy publiczny odzew na temat tłumaczenia – Jurija Łypy z Warszawy. Fragment: „Każde słowo czy zdanie sprawdzone nie tylko według oryginału, ale i według najlepszych współczesnych tłumaczeń. Lecz nie tylko ta czujna wierność oryginałowi charakteryzuje tłumaczenie. Jest w nim dziwna jasność myśli i prostota wyrazu. Tłumaczenie Ohijenki brzmi majestatycznie”. 9. Po raz pierwszy do czytelników na Ukrainie tłumaczenie to dotarło po 33 latach – w 1995 r. Tym razem sponsorem było Ukraińskie Towarzystwo Biblijne. Wprawdzie przez długi czas w nabożeństwach świątyń UCP KP używano go mało. Do dziś w wielu świątyniach PCU biorą Biblię w tłumaczeniu Świątobliwego Filareta. Jednak to tłumaczenie… pochodzi z rosyjskiego wydania. 10. Podpisany 12 czerwca 1962 r. przez metropolitę Iłariona (Ohijenkę) egzemplarz darowany Biblii swojej córce Łarysie z wdzięcznością za pomoc w tłumaczeniu autor tych słów znalazł w Montrealu we wrześniu 1997 roku – pół roku po śmierci pani Łarysy. Znajdował się on w jednym z worków jej rzeczy osobistych, które przechowywała przyjaciółka, znana kanadyjska ukraińska dziennikarka Hałyna Zmijenko-Senyszyn. Właśnie ten egzemplarz zwróciłem na Ukrainę i później, w uroczystej atmosferze na scenie ówczesnego RBK, przekazałem do Muzeum Ohijenki w Brusiłowie. Dziś jest on najważniejszym rarytasem, który ochrania nad rodzinnym krajem Ohijenki i daleko poza nim ukraińskie niebo. Szczegółowiej i najnowsze informacje o tej historii, która jest warta blockbustera, tylko nie dla naszych zamawiających i finansujących kino, – w badaniu: M. Tymoszyk. Ukraińskie wydawnictwo książkowe w diasporze: Wielka Brytania (rozdział „Londyńskie strony ukraińskiej Biblii”. – Kijów: Nasza kultura, 2021. – 486 s.).
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BUKET
Filia Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego w Ukrainie, która od 1992 roku pokazowo budowała w naszym państwie „russkij mir”, wzywała do uwierzenia w „trójjedność narodu rosyjskiego” oraz swój wyłączny „kanoniczny” status, po pełnoskalowej inwazji rosyjskiej armii na Ukrainę, za błogosławieństwem patriarchy Gundiajewa, znalazła się w dość pikantnej sytuacji. Z jednej strony, jeszcze 24 lutego metropolita Onufry oskarżył Rosję o „powtórzenie grzechu Kaina, który z zazdrości zabił swojego rodzonego brata”, a z drugiej – kontynuował wspominanie „wielkiego pana i ojca naszego Cyryla, najświętszego patriarchy moskiewskiego i całej Rusi”. Utrwalenie przez organy ścigania od pierwszych dni pełnoskalowej inwazji licznych faktów współpracy duchowieństwa UKP PM z wrogiem na okupowanych terytoriach, udział osób zbliżonych do tego kościoła w działalności grup dywersyjnych oraz prorosyjska retoryka hierarchów skłoniły do niedawna aktywnych (i często wpływowych) zwolenników jedności z Patriarchatem Moskiewskim do zdystansowania się od UKP PM. Oliwy do ognia dolała także działalność rosyjskich wojskowych, którzy okazali się zwykłymi dzikusami-bezbożnikami, nie tylko znęcającymi się nad rzekomo „bratnim” narodem ukraińskim, ale i powszechnie niszczącymi cerkwie, z których zdecydowana większość znajduje się w jurysdykcji Patriarchatu Moskiewskiego. Ostatni przykład – zniszczenie po wrogich ostrzałach 4 czerwca Skitu Wszystkich Świętych w Świętogórsku. Zbudowano go w 2003 roku na miejscu starodawnej świątyni, wysadzonej przez bolszewików po zakończeniu II wojny światowej. Jak widzimy, historia się powtórzyła – Rosjanie zniszczyli go po raz drugi, tylko tym razem za błogosławieństwem patriarchy moskiewskiego… W wyniku takich działań liczba wspólnot, które zmieniły jurysdykcję kościelną z UKP PM na PKU, już do końca czerwca może przewyższyć wskaźniki statystyczne z trzech lat, które minęły od nadania Tomosu. A tradycyjne „najazdy” na Prawosławny Kościół Ukrainy, który rzekomo ma „nieautokefaliczny status”, jest „strukturą raskolniczą” itp., brzmią coraz bardziej nieprzekonująco. Na początku wojny przywódcy kościoła moskiewskiego próbowali „wytrzymać pauzę”, licząc zapewne na zwycięstwo rosyjskich wojsk. Ale kiedy lokalne wspólnoty w całej Ukrainie zaczęły stawiać ultimatum sługusom Kremla: wyjść z Patriarchatu Moskiewskiego albo opuścić świątynie, a groźba całkowitego ustawowego zakazu ich działalności stała się realna, UKP PM musiała pójść na ustępstwa. Z początkiem rosyjskich bombardowań lotniczych obwodu sumskiego lokalny metropolita Eulogiusz poinformował patriarchat moskiewski o tym, że księża jego diecezji przestają wspominać patriarchę Cyryla podczas swoich nabożeństw – „potępiając krwawą agresję Rosji przeciwko państwu ukraińskiemu i narodowi ukraińskiemu”. Patriarcha oświadczył, że takie działania są „rozłamem”, ale to już nikogo w Ukrainie nie interesowało. Przykład Eulogiusza naśladowało jeszcze półtora tuzina ukraińskich diecezji, a jeszcze kilka zdecydowało się zaprzestać wspominania Cyryla bez oficjalnego dokumentalnego sformalizowania tego kroku. Jednak to była tylko wierzchołek góry lodowej. W szeregu diecezji zaczęto zbierać podpisy pod apelami do metropolity Onufrego z żądaniem natychmiastowego ogłoszenia zerwania więzi z RKP. Szeroki rozgłos zyskał podpisany przez czterystu księży i mnichów UKP PM list do patriarchów starożytnych kościołów wschodnich z prośbą o osądzenie Cyryla przez „trybunał kościelny”. Ich zdaniem Cyryl głosi doktrynę „russkiego miru”, która nie odpowiada nauce prawosławnej i powinna zostać potępiona jako herezja. Również patriarcha moskiewski popełnił zbrodnie moralne, błogosławiąc wojnę przeciwko Ukrainie i w pełni popierając agresywne działania rosyjskich wojsk na terytorium Ukrainy. W tych okolicznościach milczenie wyższego kierownictwa kościoła było odbierane przez wielu wiernych UKP PM jako chęć przeczekania ciężkich czasów z nadzieją, że „jakoś to będzie”. W końcu metropolita Onufry zwołał sobór 27 maja, który między innymi „przyjął odpowiednie uzupełnienia i zmiany do Statutu o zarządzaniu Ukraińskim Kościołem Prawosławnym, które świadczą o pełnej samodzielności i niezależności Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego”. Co to za zmiany – dokładnie na razie nikt nie wie, ale religioznawcy twierdzą, że żadne oddzielenie od RKP nie nastąpiło. Maksimum, co mamy – to powrót do postanowień gramoty patriarchy moskiewskiego Aleksego II, która została wręczona w soborze św. Zofii 28 października 1990 roku ówczesnemu metropolicie kijowskiemu i całej Ukrainy Filaretowi. Bardzo symboliczne, że ten sobór odbył się właśnie w dniu 30-lecia rozłamu charkowskiego i całkowicie „wyzerował” wszystkie jego rezultaty. Przypomnijmy, że właśnie na zorganizowanym przez służby specjalne zgromadzeniu biskupów w Charkowie, wbrew kanonom prawosławnym i Statutowi UKP, metropolita Filaret został skazany na zwolnienie z urzędu i zakaz sprawowania posługi kapłańskiej. Również na tak zwanym „Soborze Charkowskim UKP” naruszono decyzję Soboru Lokalnego UKP o autokefalii oraz postanowienia gramoty patriarchy Aleksego II. Zważywszy na takie okoliczności, rzecznik PKU Jewstratij Zoria zaproponował kijowskiej filii RKP, aby była konsekwentna do końca i przywróciła bezprawnie usuniętego z urzędu metropolitę Filareta. A 3 czerwca również Honorowy Patriarcha Filaret bardzo subtelnie potrollował
UPC MP, proponując zwołanie „Wszechukraińskiego Soboru Lokalnego Prawosławnego” z udziałem przedstawicieli wszystkich gałęzi ukraińskiego prawosławia, aby podjąć decyzję o zjednoczeniu w jedną lokalną Ukraińską Cerkiew Prawosławną z zarządem patriarchalnym i ogłosić pełną autokefalię. Tymczasem eparchie UPC MP na Krymie, które od 2014 roku, choć formalnie, nadal pozostawały częścią ukraińskiej cerkwi pod omoforionem moskiewskiego patriarchy, zwróciły się do Cyryla o bezpośrednie podporządkowanie się jemu, kierując się pkt 7 uchwały soboru UPC MP z 27 maja: „nadać biskupom diecezjalnym prawo samodzielnego podejmowania decyzji w sprawie tych czy innych kwestii życia diecezjalnego, które należą do kompetencji Świętego Synodu lub Zwierzchnika Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej”. Zatem, faktycznie, filia Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej w Ukrainie sama pozwoliła na diecezjalną aneksję swojego „kanonicznego terytorium”, uznając swoją niepotrzebność ani na okupowanych terytoriach, ani tam, gdzie metropolita Onufry formalnie jeszcze zachowuje status zwierzchnika. Reakcja Moskwy była natychmiastowa i oczekiwana: decyzją synodu RCP, który odbył się 7 czerwca, na terytorium Krymu utworzono odrębną Krymską metropolię RCP, w skład której weszły eparchie dżankojska, symferopolska i teodozyjska. Na czele metropolii stanął metropolita symferopolski i krymski Łazarz. Według słów znanego teologa, kandydata nauk historycznych Serhija Szumyły, „doszło już do drugiej w historii nielegalnej aneksji eparchii krymskiej przez Moskwę, pierwsza miała miejsce w latach 1779–1788, kiedy rosyjski synod samowolnie przyłączył do siebie i zlikwidował metropolię gocko-kafejską Patriarchatu Konstantynopolitańskiego, do którego półwysep krymski kanonicznie należał przez ponad 1200 lat”. 1 czerwca o podjętej decyzji pozostania pod omoforionem moskiewskiego patriarchy poinformowała również eparchia roweńkowska i swierdłowska UPC MP, która obejmuje okupowane południe obwodu ługańskiego. Wygląda na to, że to dopiero początek: te 14 eparchii, które obecnie znajdują się na okupowanych przez Rosję terytoriach, mogą odłączyć się od ukraińskiej filii RCP i stać się częścią jednego lub kilku nowych oddziałów patriarchatu moskiewskiego. O właśnie takim scenariuszu świadczy zwrócenie się synodu RCP do UPC MP: „Przypomnieć, że decyzja o zmianie statusu Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej może zostać podjęta jedynie w ramach procedury kanonicznej, obejmującej postanowienie Soboru Lokalnego Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Podkreślić, że samowolne działania w celu zmiany statusu Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej mogą doprowadzić do pojawienia się nowego rozłamu wewnątrz niej”. Zatem, pomimo prób metropolity Onufrego, by „przejść między kroplami deszczu”, tym razem nic mu z tego nie wyjdzie. UPC MP nie kontroluje już swojego „kanonicznego terytorium” w granicach RCP. Co więcej, sobór w Moskwie dał do zrozumienia, że będzie według własnego uznania rozcinał to terytorium tym, którzy zachowają wierność Cyrylowi Gundiajewowi. Dlatego chce się życzyć wszystkim księżom i parafianom tej cerkwi, którzy są Ukraińcami i chcą pomóc Ukrainie zwyciężyć w tej wyzwoleńczej wojnie, aby jak najszybciej przyłączali się do Prawosławnej Cerkwi Ukrainy. Innej drogi nie ma, ponieważ ta wojna nie pozostawiła półtonów między Ukraińcami a Rosjanami. Okupanci swoimi działaniami udowodnili, że nie tylko nie jesteśmy „jednym narodem”, a nawet nie „bratnimi narodami”. A pokój będzie możliwy tylko po Zwycięstwie Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
Bohdan DIACZYSZYN, Lwów „Duszę obolałą od śmierci ratujcie… Póki jeszcze widzę – słoneczne światło…”* („Widzieć słońce” u Greków i Rzymian oznaczało „żyć” – A. S.). Czytam i czytam na nowo wybór wierszy Andrija Sodomory w czasopiśmie „Dzwin” (Dotykając napiętej struny [Echo elegii żałobnych Owidiusza], nr 10, 2021), bo przecież POEZJA „przynosi ulgę w cierpieniu”. Wsłuchuję się w nurt myśli i czasu wzdłuż brzegów słowa, aż łza przenika każdy wiersz przeczytanego tekstu: „Ten ból, na który nie zasłużyłeś / Jest najbardziej bolesny”.* Może spotkasz kogoś, kto westchnie za Nazonem-wygnańcem, Niech ze łzą w oczach on te wersy przebiegnie ……………………………………………………… I dawni przyjaciele moi – dwoje czy troje chyba. ……………………………………………………… Widziałem, jak obficie te łzy płynęły przy każdym słowie, Łzy – ustami, słowa – słuchem łapczywie piłem. Owidiusz, „Elegie żałobne” Andrij Sodomora obolałym poetyckim słowem przekazuje ból Owidiusza, na który on nie zasłużył: *** Tak, jako wygnaniec, żyję teraz, Gdzie dzikie plemiona – i Bessowie, i Getowie… Zapytasz, jak? Zapytaj tego, kto umarł, Bo żyć tak, to wszystko jedno, co umrzeć. Pod wiatrem step i morze tutaj gonią Siwe fale piołunu i soli I nieba scytyjskiego surowa mętność Wyłania się obrazem mojego losu. O, jakże mi zbrzydł ten kraj! Jak nie polubiłem siebie ja w tym kraju! Życiem mnie już, losie, nie karaj, Jeśli życie – to ból, który trwa. A jednak, zdaje się, zabłądziłem tutaj, Żeby właśnie tutaj, przed granicą zgonu, Ja smak poczuł, i tak zapragnął wody, Źródlanej, z rodzinnego Sulmo. *** U Scytów po zimie idzie zima, Choć wierz, choć nie, zima idzie za zimą – I tęsknota idzie, ta sama, ta sama, Po białym – ciemna, idzie w ślad za mną. „I tęsknota idzie… w ślad za mną”. Z mojego rocznika 1970 inżynierów-elektromechaników (52 studentów Politechniki Lwowskiej) piętnastu zostało skierowanych do dyspozycji Ministerstwa Obrony i służyło jako oficerowie łączności w okolicach Błagowieszczeńska (750 metrów od chińskiej granicy, centrum obwodu amurskiego ZSRR). W weekendy oficerowie spotykali się, by ogrzać swoje samotne dusze, bo w tym kraju, „choć wierz, choć nie, zima idzie za zimą…”. Komuś z nich przyszła myśl, by wysłać rodzicom i kolegom pozdrowienia nagrane za pomocą magnetofonu. Andrij przeczytał swój wiersz o tym, co zobaczył, gdy spojrzał w wodę studzienną (ty „...pierwsza skłoniłaś do przejrzenia: / Kto w lustro spojrzał, toń błękitną, – / Twoją radę usłyszał: „Poznaj siebie!”” [Andrij Sodomora, „Garść chwil”]), bo wtedy rozmyślania sięgają myśli noosfery: „Ja sam przestraszyłem się swojej tęsknoty”… Nie puszczaj... (według Owidiusza) Nie puszczaj mnie, nie puszczaj, Kiedy w twojej wyobraźni ja – z tobą, Bez ciebie – nierozłączny z żałobą, Nie puszczaj mnie, nie puszczaj! Ciebie zaś – nie będę zabierał sobie, Bo tutaj – zima, zamiecie-węże wiją się, Bądź, gdzie ty jesteś, ja – cieniem przytulę się, Ciebie – nie będę zabierał sobie... Kiedy nie dostrzeżesz cienia – nie szukaj: On już pośród innych cieni będzie, Które nie przyjmą go, przybłędę, Kiedy nie dostrzeżesz cienia – nie szukaj. Ale i wtedy, już tylko imieniem swoim, – Jeśli ono – to nie tylko dźwięk pusty, – Ja będę szedł obok, wieczny podróżny, Ale i wtedy... już tylko imieniem swoim... *** Niosę i cieniem ja swoją biedę: Za granicę życia wstąpię ze swoim bólem, Wiatry zaś dalej będą gonić tym polem Piołunowych fal nieznośną gorycz. Od siebie nie uciekniesz, a zwłaszcza od własnego bólu, – z nim przyjdzie albo żyć, albo pokonać go. To znaczy od bólu nie schowasz się i w bólu, łzami nie obmyjesz się od niego: „Ja często płaczę, płaczę skrycie”. Wspominam słowa Szewczenki: „Łatwiej płakać, jak nikt nie widzi”. Kto w życiu nie płakał – ten nie żył, nie kochał, nie lubił... Przecież ból życia i rany „Łzami słonymi codziennie / Zraszać musi je człowiek” (Charles Baudelaire). Łza bezgłośna w żałobie, ona daruje ulgę w cierpieniu („Płaczą i rzeczy nieme; wszystko, co śmiertelne, nam duszę rani”, Wergiliusz). Co tu można powiedzieć – myślenie obrazowe wysokiego poziomu z harmonią przenikającą całość, która obfituje w metafory i głębokie definiowanie myśli. Przypomniała mi się wypowiedź Jurija Kowaliwa z naszej korespondencji o poezji Andrija Sodomory: „Wysoka kultura poetyckiego wysławiania się”. Publikacji poetyckich (to słowo lubi Ihor Faryna) jest wiele, ale czasem męczysz się od szukania tego, co może oczarować serce, aby przy czytaniu przeniknęła łza czy zasiane słowo skłoniło do głębszego myślenia. Poezja myślenia: „Z myślami i w różnorodności nic się nie równa, o czym – u Szewczenki: „Jedna myśl uśmiechnie się, / A druga zapłacze”. Myśli – jakby chwilowe kreski do wewnętrznego portretu człowieka, stanu jej duszy” (Andrij Sodomora, „Rozmowy p(r)omyślenia”). Rzeczywistość bytu nie poddaje się ludzkiemu rozumieniu: „...bo w wielkiej mądrości – wiele utrapienia, a kto przysparza wiedzy – przysparza i cierpienia!” (Księga Koheleta 1:18). Tutaj „utrapienie” – odpowiedzialność; „przysparzać cierpienia” – przepuszczać wszystko przez filtr duchowości, przez serce i nerki (tę myśl napotkałem w Biblii: serce i nerki – najczulsze organy ludzkiego ciała, czyli w pewnej mierze synonimy). I wszystko to, zgodnie z wiedzą i poznaniem problemu, skłania człowieka do działania. Owidiusz działał swoim poetyckim słowem. Pisząc o Jean-Jacquesie Rousseau, Wołodymyr Jermolenko wyraża myśl: „I nawet kiedy przychodzi ból, człowiek ma wolność puścić go sobie (i innym. – B. D.) na korzyść. Miedź zamienić w złoto” („Dalecy i bliscy”). Niełatwo opisać to, czego nie sposób objąć. Poetyckie myśli autora są zgodne z moim sercem. Poezja artysty wysokiego lotu – to tylko delikatny dotyk tekstu pewnych wierszy, aby czytelnik uświadomił sobie, że jej siła – w wiedzy i uczuciu, ale w niej jest jeszcze coś, i to coś, według twierdzenia Jewhena Barana, wymaga „czystości odbioru”. Idziemy do słowa, jak do świątyni, by patrzeć w gwiezdną wyżynę świata wiarą, nadzieją, miłością, bo przecież nie na próżno kręci się koło, zostawiając ślad: „Nie słowo przy człowieku, żeby być słowem, a człowiek przy słowie, żeby być człowiekiem” (Andrij Sodomora, „Poezja. Proza”). Kto może więcej powiedzieć o poezji, aniżeli sam autor?! Przede wszystkim – faktem jej pojawienia się na papierze: Amor Patriae (Miłość do Ojczyzny) Gdyby nie obczyzna, ten świata kraj, Ja bym i nie wiedział, nie wierzył bym nikomu, Że jest taki, taki palący żal – Pozbyć się ojczyzny, pozbyć się domu. I tylko tutaj poznałem ja, tylko tutaj Ziemi rodzinnej głęboką słodycz, I ból duszy, i ciężki dla ciała trud, I nieba scytyjskiego rażący chłód. A jeszcze – duszy tutaj podziwiam wzrok: Wszystko, czego nie ma tutaj, za czym płaczę, – Wszystko, jakby tutaj ono było, wierz-nie-wierz, Tak jasno, aż ściska serce, widzę. Ja już ręką, chcesz wierz, choć nie, Sięgnąłem do ciepła ręki twojej, Lecz wszystko, co widziałem, jak oto we śnie, Zniknęło za osiągalności granicą... I już ja ten omylny wzrok przeklinam: Złuda przecież daruje nie pociechę – mękę... Usłyszeć by oddech, choćby chwilę jedną W swojej ręce poczuć twoją rękę... Lecz co te narzekania?.. Co żale?.. Taki już każdego wygnańca los – Pójść z domu, z rodzinnej ziemi, Z ogrzanego miłością pola... Tak i żyję pośród obcych plemion, Przez wszystkich zapomniany, wreszcie – i przez ciebie, I, jak dziwak ten, starzec Diogenes, Wszystko swoje, swój ból, noszę ze sobą. *** O, ile słów tobie ja nie powiedziałem jeszcze, A ile – nie powiem, Kiedy wstąpię (bo i tutaj nie będę zawsze) Za dnia granicę!..
Istotnie, rozmyślania poety bardzo często mają wymiar ponadczasowy. Ale słyszę już inne dźwięki, nieco inne głosy – rozmawiają ze mną ciężarem, hipnotyczną siłą, napisane naturalnym żywym językiem, wykwintne teksty książek pana Andrija, które są drukowane lub przygotowane do druku. Pamiętajmy: „Im subtelniejsze wyczucie języka ojczystego, tym przenikliwszy chłód obczyzny: Owidiusz, Szewczenko…” (Andrij Sodomora, „Poezja. Proza”). I ten chłód, ból, na który nie zasłużyliśmy… WOJNA… Fragment rozmyślań Andrija Sodomory o „Żalach” Owidiusza: „Powieje wiatr z Pontu. Scytyjski step Obudzi się, westchnie, i bujna ostnica Zielonym morzem znów przerośnie…”. Istotnie, zarówno Owidiusz, jak i Szewczenko porównują step do morza. I u Owidiusza, i u Szewczenki – Muza-wybawicielka. I ten sam uderzający kontrast: „Z koszar nieczystych Czystą, świętą Ptaszyną wyleciała…”. Te same skrzydła, o których marzy każdy, kto znalazł się daleko od swojego kraju. I ta sama łza – w oczach Muzy Szewczenki (a także Owidiusza): „I choć jedną łzę W oczach nieśmiertelnych pokaż!”. Zatrzymajmy wzrok na tej łzie: czyżby w niej był tylko smutek i żal?.. Niechaj maleńko, ale w niej błyska także radość. Inaczej być nie może: poezja, o czymkolwiek by w niej nie było mowy, zawsze musi być związana z radością, bo przecież przynosi ulgę w cierpieniu. Wbrew wszystkiemu uwierzmy, że i u Owidiusza, przy całej kontrastowości dwóch barw jego czasu życia, nawet u niego – „z żalem radość się objęła” („Dwie barwy czasu Publiusza Owidiusza Nazona”. – W ks. Publiusz Owidiusz Nazon. Amores. Ars amatoria. Tristia / Przeł. z łaciny, przedmowa i komentarze A. Sodomory. – Kijów: Osnowy, 1999. – 299 s.). * Publiusz Owidiusz Nazon (43 r. p.n.e. – 17 r. n.e.) – ostatni z poetów „złotego wieku” literatury rzymskiej, którego utwory miały istotny wpływ na późniejszą europejską literaturę średniowieczną aż po czasy współczesne. W grudniu 8 r. n.e. cesarz Oktawian August niespodziewanie zesłał poetę do Tomis – greckiej kolonii u ujścia Dunaju (obecnie współczesne miasto Konstanca na terytorium Rumunii) (Wikipedia).
Tłumaczenie maszynowe
Wiktor HRYCENKO, m. Krzywy Róg
1 Dzień urodzin (przy wyciu syren)
Ten świat to szopka, gdzie każdy jest bohaterem przedstawienia, A sędziowie-widzowie z jakiegoś powodu niemi: Niech aktorzy sami decydują, Kto w pierwszym akcie ginie dla zabawy!.. Są u nas reżyserzy i ci, co rządzą tłumem, W karczmie nauczeni dyskutować. Ten świat to szopka, gdzie każdy jest bohaterem przedstawienia, A sędziowie-widzowie z jakiegoś powodu niemi!.. Dziobnąwszy jak kurczę, promień sławy, Dotknąwszy mnie, zniknął w mroku, Bo pochodnię sławy wręczono tłumowi, Który nie lubi tych, co gapią się w niebo: Ten świat to szopka, gdzie każdy jest bohaterem przedstawienia!.. 7 marca 2022 roku
2 Wąż wypełzł z moskiewskich moczarów: W bunkrze znudził się z nudów!.. Gorynycz nie ludźmi zbierał długi, Dlatego od dawna dusił go gniew… On odbierze dzieci matkom – Niech wybiją sąsiadów do nogi!.. Wąż wypełzł z moskiewskich moczarów: W bunkrze znudził się z nudów!.. Rosja nie boi się wrogów, Ale co noc śnią się jej wrogowie! Jest osłonięta gęstwiną tajgi, Lecz nie ukryje w niej swoich synów: Wąż wypełzł z moskiewskich moczarów!.. 22 marca 2022 roku
3 Łzę w duszy dostrzeże tylko Bóg, I tylko Jemu wypada ją tam ocierać… Och, jak dawno pocieszała mnie matka (rodziców mój Pocieszyciel zabrał oboje!). I gdzie podziać się od moich niepokojów: Książki wydałem, by spalili je „Grady”? Łzę w duszy dostrzeże tylko Bóg, I tylko Jemu wypada ją tam ocierać!.. Żyję na granicy dwóch epok: Do mojego domu przyszli nowocześni herostratesi!.. Płoną cerkwie – jak uderzyć w dzwony?.. Piszę rondel – o sobie nekrolog: Łzę w duszy dostrzeże tylko Bóg!.. 23 marca 2022 roku
4 Najcięższy trud – to trud na polu walki, Kiedy ramię w ramię śmierć – straszny kosiarz! A zamiast serca już piekący żar, Bo cały świat przycichł za tobą. Życie było wymierzone losem, Składasz je Ojczyźnie na ołtarzu. Najcięższy trud – to trud na polu walki, Kiedy ramię w ramię śmierć – straszny kosiarz!..
Jednocześnie to – wojna z samym sobą, Kiedy obudzi się twój strach-buntownik: Modlisz Boga, by odwrócił cios – Usta bezbożne skruszeją modlitwą! Najcięższy trud – to trud na polu walki… 29 marca 2022 roku
5 Już po raz drugi zaczęła się epoka wdów, Bo drogę faszystów wybrali obcy, Co zachowali się jak prawdziwi ordyńcy: Dzieci gwałcą i niewinne dziewice!.. Oni nauczeni są kochać wodzów, Których przerażają wolni Ukraińcy… Już po raz drugi zaczęła się epoka wdów, Bo drogę faszystów wybrali obcy. Kiedy i dlaczego ten świat oszalał, Czemu Bóg ze złem zostawił nas samych?.. Jeśli Europa najeźdźcom śle „podarki”, My na ołtarz wojny składamy synów I po raz drugi zaczęła się epoka wdów!.. 28 kwietnia 2022 roku
6 Rondel ciszy …I nie mogłem potknąć się o górę – Tylko o cudzy próg i kamienie!.. Trzymałem, zdaje się, lejce w ręku, Lecz los zły ciągle brał górę!.. Nie zazdroszczę w marzeniach konkwistadorowi, Co do celu rusza na przełaj, Dlatego nie mogłem potknąć się o górę – Tylko o cudzy próg i kamienie!.. Nie raz w życiu tracąc oparcie, Wciąż nie chciałem postrzyc się na mnicha: Moi, myślałem, w przyszłym wydawcy… Ale Pan ukarał za nieposłuszeństwo – I nie mogłem potknąć się o górę!.. 26 kwietnia 2022 roku
7 Wino uczuć Wina uczuć nie rozcieńczę wodą, Jeśli to naprawdę wino uczuć! Jeszcze tajemnicą dla wszystkich, co od Nieba chciałem, Jak tajemnicą dla wszystkich, czym dzieliłem się z tobą. Wino uczuć wymaga pojedynku I poszukiwania w duszy nieodkrytych światów… Wina uczuć nie rozcieńczę wodą, Jeśli to naprawdę wino uczuć!.. Wino uczuć – to zmaganie z losem, Jeśli wymaga wyrzeczenia się braci, Do nich nie znalazłszy spróchniałych mostów, Bo prawda będzie taką prostą: „Wina uczuć nie rozcieńczę wodą!..” 26 kwietnia 2022 roku
8 Jak ciało na ranie ściągnie się blizną, Tak zapomnienie chowa dni przeżyte, Aby gasły i piękne chwile, I moje bolesne wspomnienie o nikczemnikach. W przeszłości nie zawsze byłem wojownikiem: Tacy jak ja, za prawdę często bywają bici!... Jak ciało na ranie ściągnie się blizną, Tak zapomnienie chowa dni przeżyte. Poeta – to ten, co ukarany przez Twórcę, Dlatego i nerwy, jak powrozy, są skręcone… Tylko jedno nie przesiewa się w sicie – Cios podstępny słowem czy mieczem, Choć ciało na ranie ściągnie się blizną!.. 1 maja 2022 roku
9 Chowałem przed wszystkimi w sercu to, co skryte, Lecz w nim dzisiaj – tylko popiół!... Wszystko z jakiegoś powodu zeszło na nic, Tylko w książkach odwieczne – „Nota bene”. Życie przeżyte nie było szalone,
Nie brałem szturmem zamków i twierdz!.. Chowałem przed wszystkimi w sercu to, co skryte, Lecz w nim dzisiaj – tylko popiół!.. Jeśli błogosławiony, wszystko wokół błogosławione: Ktoś ma nimb, ktoś przymierza wieniec… Lecz wyczerpała się u Pana cierpliwość! Nie poruszy nawet palcem On dla mnie: Chowałem przed wszystkimi w sercu to, co skryte!.. 2 maja 2022 roku
10 Znajomy dezerter mieszka w Europie I kocha Ukrainę z oddali. Od lutego w Krakowie baluje, Błogosławi, jak mucha w syropie!.. Jego miłość – nie w sercu, a w żołądku: Dwóch matek ssie znane wszystkim cielę!.. Znajomy dezerter mieszka w Europie I kocha Ukrainę z oddali… On dolary zachował na autostop, Nie mniej szczodra i obca ziemia, Którą, jak rodzimą, rzuci później… Zachowawszy genofond w swojej osobie, Znajomy dezerter mieszka w Europie!.. 11 maja 2022 roku
11 Pytają wszyscy, na czym polega sens życia, A ja małym zapytałem o istotę śmierci… Nauczyciele moi byli szczerzy: Oni nie znają prawd do końca! W przeszłość nie ma dla nas powrotu – Jak dni przeżyte z pamięci zetrzeć? Pytają wszyscy, na czym polega sens życia, A ja małym zapytałem o istotę śmierci!.. A co byłoby, gdyby była wiedza? Czy więcej stałoby się pod nogami twardo I ulżyłoby w życiowej krzątaninie?.. Nie wierząc w rajską przyszłość, Pytają wszyscy, na czym polega sens życia… 14 maja 2022 roku
12 Rozbrzmiewa SOS w modlitwie do Niebios, Lecz Niebiosa kontynuują milczenie. Zdziczały bez szkoły po raz kolejny dzieci, Bo u nas online – likwidacja analfabetyzmu lub kursy!.. Od kamiennych siekier zaczął się postęp, Wieki ciągnęła ludzkość do oświaty. Rozbrzmiewa SOS w modlitwie do Niebios, Lecz Niebiosa kontynuują milczenie!.. Niczym jaskiniowi ludzie, czekamy cudów, Ale Pan już wyczerpał limity, Jak nam o tym opowiadają Testamenty… Odwrotny zaczął się biogenez – Rozbrzmiewa SOS w modlitwie do Niebios!.. 16 maja 2022 roku
13 W dzieciństwie wodę piłem z siedmiu studni, Lecz już, chyba, nie będę pił nigdy: Choć pęta zerwę i podetnę poły, Już przy żadnej nie położę się twarzą do ziemi!.. „Jak w niebie żuraw, łap sikorki!” – Półzapomniane wskazówki szkoły… W dzieciństwie wodę piłem z siedmiu studni, Lecz już, chyba, nie będę pił nigdy!.. W walce ze złem trzymałem się granic, Lecz stałem się dla władców zwiastunem kramoli, Bo od dawna gardzę wszystkimi tronami!.. Lecz w marzeniach, grzeszny, łapiąc żar-ptaki, Żyję, wodę piłem z siedmiu studni! 18 maja 2022 roku
14 Mnie Pan, choć mógł, nie pożałował, Bo nie otworzył mi Niebieskiej tajemnicy. Dlatego znam prawdę zwyczajną: Jestem – nie poetą, a tylko jeńcem słów!.. W Poezji niemało królów, Którzy ją tworzyli słoneczną. Mnie zaś Pan, choć mógł, nie pożałował, Bo nie otworzył mi Niebieskiej tajemnicy. Choć przysłał wspaniałych nauczycieli – Bez nich orałbym niwę nieurodzajną! Od nich otrzymałem ulewę życiodajną,
Lecz w niej nie ma do szczytów szczebli: Mnie Pan, choć mógł, nie pożałował! 19 maja 2022 roku
15 Posłuchać by bohatera…
Zmarli z żywymi rozmawiają za pozwoleniem Boga (usłyszane w dzieciństwie). Posłuchać by bohatera, co w trumnie, A lepiej – tych, co w workach zasypani, Zobaczyć by w oczach chabry w życie, Poznać by wszystkich, co spłonęli w ogniu… Jak pokoju czekasz, dwakroć dłuższe dni I pozwolenie przywiduje się w błękicie Posłuchać bohatera, co w trumnie, A lepiej – tych, co w workach zasypani. Wiadomości wszystkie poświęcone wojnie, Syreny zawodzą, jakby oszalałe. Czemu Bóg wszechdobry do tej chwili Nie pozwala grzesznemu mnie Posłuchać bohatera, co w trumnie?.. 24 maja 2022 roku 16 Ducha wzmocnić muszę za wszelką cenę, Bo tylko krok został do otchłani: W pocie wytyczyłem do szczytu pomost, A dziś pod nogami mętna woda!.. Jeszcze coś komuś piszę „na pamiątkę”, Chociaż zapomnieć mogą już dzisiaj. Ducha wzmocnić muszę za wszelką cenę, Bo tylko krok został do otchłani!.. Były jeszcze wczoraj plany na przyszłość, Książki przyjmowałem za niwy urodzajne, Lecz nieznane nam ścieżki Pańskie: Jeśli w przyszłość On nie wskaże drogi, Ducha wzmocnić muszę za wszelką cenę!.. 27-28 maja 2022 roku 17 Nocna fantazja Kolejny raz noc u mnie nie zasnęła* – Polarnej gwiazdy nie znajduje Wóz!.. Jako mały pod Wozem tym spałem i rosłem, Lecz żadna gwiazda w ogród mój nie spadła. Nie ma Wszechświat centrum i początku, Gwiazd u niego – jak u człowieka łez!.. Kolejny raz noc u mnie nie zasnęła – Polarnej gwiazdy nie znajduje Wóz!.. Piję pył gwiazd z pragnieniem Tantala, Droga Mleczna po niebie legła na skos. Wozy czumackie słyszę skrzyp kół: Ślady w duszy horda jeszcze nie zadeptała!.. Dlatego i noc u mnie nie zasnęła… 30 maja 2022 roku 18 Jak rozpacz stanie się odwagą w boju, Z nożem ja będę mógł stanąć przeciw włóczni. A diabeł szeptał: „Uspokój się i poddaj: Niech młodzi zastąpią w szyku!..” Ja nie dosłyszałem. Dlatego z kolan wstaję, Bo iść w niewolę – to wybór dla narcyza: Jak rozpacz stanie się odwagą w boju, Z nożem ja będę mógł stanąć przeciw włóczni!.. Ten bój – nie bój o miejsce w Raju, Ja od Niebios nie będę czekał niespodzianki… Pokonany jeszcze raz kryzys duszy, Więc grę z życiem zakończę remisem, Jak rozpacz stanie się odwagą w boju!.. 31 maja 2022 roku 19 Daremnie zapytał o prawdę Piłat, Bo nie usłyszał i słowa od Mesjasza: Ojciec niebieski zaplanował wydarzenia, Lecz przesłuchania prowadził najpierw kat!.. Milczenie wymowniejsze stokroć, Chociaż w nim coś z beznadziei. Daremnie zapytał o prawdę Piłat, Bo nie usłyszał i słowa od Mesjasza… Spojrzał On na zmęczonych żołnierzy, Którzy cierpią też od despotyzmu, Lecz dziś pociechą im od zawieruchy, Którą wszczął świętoszek-plutokrata… Daremnie zapytał o prawdę Piłat!.. 1 czerwca 2022 roku * Ospała – obojętna na wszystko.
Tłumaczenie maszynowe
Sofia MAJDANSKA Wydawało się, że miasto pozostało na tym samym miejscu i nawet jeśli patrzeć z lewego brzegu Prutu, jak i sto lat temu, na jego wzgórzach pokrytych bujną zielenią parków i ogrodów, niby bawiąc się w chowanego, wesoło wyłaniały się to tu, to tam czerwona dachówka dawnych kamienic oraz pokryte patyną kopuły i iglice soborów. Dopiero po trafieniu w niemy labirynt niemal bezludnych uliczek starego miasta, które miejscami zerwawszy bruk, ze wszystkich stron biegły do centrum, jeszcze można było zobaczyć, jak na brunatnych ścianach nad i przy wejściach do sklepików, spod wapna przebijały ich niezniszczalne stare nazwy, kiedy były jeszcze austriackimi, a potem rumuńskimi... Teraz, oprócz pustych witryn, czasem zalepionych plakatami: „Naprzód do komunizmu”, „Partia – nasz sternik”, „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!”, nic nie przyciągało uwagi, chyba tylko kolejka do sklepu chlebowego, w oczekiwaniu na samochód ze świeżymi szarymi bochenkami – „cegiełkami”, z których to budował się okres „rozwiniętego socjalizmu”... Byłam szczęśliwa na tyle, na ile może być szczęśliwe dziecko „kraju rad”; już nauczyłam się szczerze oszukiwać szkolne kierownictwo, włącznie z komsomolskimi watażkami, którzy zaganiali nas do sali na zebrania komsomołu, gdzie swoim zwiędłym „łopianem” wszyscy skazani na porażkę słuchali natchnionych przemówień o zjazdach partii komunistycznej i pięciolatkach, o dzikim kapitalizmie i bohaterach pracy socjalistycznej. Byłam szczęśliwa, bo wreszcie kończyłam ósmą klasę szkoły średniej i przygotowywałam się do wstępu do szkoły muzycznej. Od rana do nocy muzyka przepływała klepsydrą mojego czasu, wypełniając pokoje, podwórko, ogród, sad, a nawet studnię z krystalicznie czystą, zimną intonacją wody... A szkoła, która wydawała się „niezatapialnym Titanikiem”, znikała gdzieś za horyzontem, pogrążając się w niebycie... Przygotowywałam skomplikowany wirtuozowski utwór H. Vieuxtempsa i co niedzielę z mamą (bo z Sadgóry do Czerniowiec jeszcze samej mnie nie puszczano), śpieszyłyśmy do mojej nowej nauczycielki, która sama jeszcze studiowała zaocznie w Kijowskim Konserwatorium. Młoda profesorka z każdą lekcją wlewała coraz większą wiarę w moje własne siły; od jej wskazówek podczas gry z ramion spadała sztywność, niby z rąk ktoś zrywał łańcuchy i stawały się one skrzydłami, które lekko obejmowały skrzypce... Po zajęciach, które czasem trwały kilka godzin, mnie, zmęczoną i szczęśliwą, mama prowadziła do kawiarni na łakocie, a potem razem szłyśmy „do kina”. Tej niedzieli naszą promenadę przerwał niespodziewany deszcz i, ratując się przed ulewą, wbiegłyśmy do Głównego Urzędu Pocztowego. Po skoncentrowanej uwadze, której wymagały skrzypce, napadała niepowstrzymana uciecha leniuchowania, kiedy mama stawała się moją bliźniaczką i my obie łapałyśmy okazje. Ba, nawet w tej dźwięcznej, austriackiej sali, gdzie w tamtym czasie byłyśmy chyba jedynymi odwiedzającymi, nie ustając znajdowałyśmy powód do żartów i śmiechu. Kiedy otworzyły się masywne drzwi wejściowe, moją uwagę przyciągnął chudy, wysoki mężczyzna w okularach, który w pośpiechu wchodził do sali. On nagle, niby w rozterce, zatrzymał się przy drzwiach i wydawało się, zawahał… Mama również zobaczyła nieznajomego i od razu beztroski nastrój spadł z jej twarzy; przerywając rozmowę, zastygła w napiętym oczekiwaniu. Tymczasem mężczyzna, spowolniwszy krok, uśmiechając się, zbliżał się do nas, zupełnie jak lunatyk wzdłuż przepaści... – Odaroczko!.. Taka niespodzianka!.. Mama podała rękę i on chwycił ją, niby obawiając się niebezpieczeństwa upadku. Z tego dziwnego spotkania zrozumiałam, że nieznajomego mama dawno zna, ale wtedy nawet zapomniała mnie przedstawić – oczywiście i tak zrozumiałe – z nią jej koślawe dziecię... Oderwałam swój znudzony wzrok od „pierwszomajowych” ulotek na witrynie, kiedy z rozmowy usłyszałam, że syn tego pana również jest skrzypkiem, bardzo utalentowanym, po prostu cudownym dzieckiem!.. Przycisnęłam futerał ze skrzypcami do piersi, niby ktoś zamierzał odebrać mi moją wyższość... Mama nawet nie powiedziała, że ja również, nie na żarty, zajmuję się muzyką i przygotowuję się do wstępu do czerniowieckiej szkoły muzycznej. Zamiast tego ona szczerze zachwycała się talentem nieznajomego chłopca, którego ani razu nie widziała i nie słyszała. Rozmowa teraz snuła się tylko wokół owego cudownego dziecka, które z rejonowej kicmańskiej szkoły muzycznej trafiło do Kijowskiej dziesięcioletniej szkoły muzycznej im. M. W. Łysenki, do szkoły wybranych… Takim było moje pierwsze spotkanie z pisarzem Mychajłem Iwasiukiem. Po jakimś czasie znów się spotkaliśmy i wydaje się, że również na poczcie... Składało się wrażenie, że pan Mychajło czekał od mojej mamy czy to rady, czy ratunku... Już uczyłam się na pierwszym roku szkoły muzycznej. Tym razem Mychajło Iwasiuk był bardzo zaniepokojony, bo jeszcze i jeszcze raz opowiadał o chorobliwym stanie swojego syna, któremu internatowa musztra nie była w smak: syn w końcu jest twórczą osobowością i zasady „inkubatorowego” wychowania nie są dla jego chłopca. Moja matka próbowała przekonać: wysoka szkoła akademicka, która stanowi podstawę kultury wykonawczej, wymaga wielkich fizycznych i duchowych wysiłków, pomnożonych przez talent. W murach Kijowskiej specjalnej szkoły muzycznej im. M. W. Łysenki przez ponad pół wieku formowały się szkoły wykonawcze znanych pedagogów i tego nie warto lekceważyć... Lecz ojciec ostro odczuwał stan swojego dziecka i już nic nie mogło go przekonać; decyzja – zabrać chłopca ze szkoły młodych geniuszy, była ostateczna. Jakiś niezgłębiony strach i niepokój niby przenikały całą istotę tego szlachetnego, pięknego człowieka. On nagle zaczął mówić, że muzyka – to w końcu nie najważniejsze w życiu, trzeba założyć Wołodymyr oraz Mychajło Iwasiukowie
„materialną podstawę”, trzeba mieć fach, z którym nigdy, nawet w nieprzewidzianych, trudnych okolicznościach życiowych nie zginiesz – a potem już można bawić się sztukami... On odda swojego syna tylko na medycynę... Nikt, ani moja mama, ani ja, która w tamtym czasie „bawiłam się” tylko sztukami, nawet nie domyślaliśmy się motywów tego głębokiego strachu tego człowieka, który, niczym ów jeździec z „Króla Olch” J. W. Goethego, próbował, mimo wszystko, uchronić swojego jedynego syna przed „królestwem oprawców”... Później, kiedy nie stało wybitnego pisarza Mychajła Iwasiuka, my z mamą byliśmy bodaj jednymi z pierwszych wtajemniczonych w przyczynę i skutki tego wielkiego dramatu, który wypalił lodem „Peczorłagu” duszę młodego poety, by skrycie towarzyszyć mu absurdem socrealizmu i w końcu zacisnąć pętlę wokół serca jego genialnego syna. Już u schyłku lat otworzy on tę przerażającą „puszkę Pandory”, w której za siedmioma zamkami chował przed samym sobą, chował przed dziećmi i dla dobra dzieci, wszystkie świństwa „łagrowej” systemu rozwiniętego socjalizmu, haniebne osiągnięcia którego zmuszony był propagować. Ale teraz Mychajło Iwasiuk pisze skrzepami bólu, krzykiem nieznośnych tortur swoje dwadzieścia dwie nowele-kroniki piekielnie nieskończonych trzech lat „chodzenia po mękach” lodową pustynią Peczory, chodzenia w bezwyjście nieogarnionej tajgi, skąd „nikt nigdzie nie ucieknie..., bo ta droga prowadzi w noc, z której już nie ma powrotu”. A wtedy, już pożegnawszy się z kicmańskim przyjacielem z dzieciństwa, mama nijak nie mogła sobie poradzić: co się z nim stało, wszyscy żydzi dają swoje dzieci tylko na muzykę, i tylko głupców posyłają na medycynę. Szkoda jego dziecka... W tamtych czasach jedynym oknem na Europę była muzyka akademicka, droga w wolny świat Dawida Ojstracha, Leonida Kogana, Mścisława Rostropowicza, Światosława Richtera, Rudolfa Kerera wiodła przez Czerniowce, wiodła przez scenę Czerniowieckiej filharmonii. I my, mali, uświadamialiśmy sobie, że przypadł nam zaszczyt i wyjątkowa okazja słuchać największych muzyków XX wieku i obcować z nimi. Po każdym z tych koncertów wyrastały nam skrzydła i wiara, że wszyscy staniemy się laureatami prestiżowych międzynarodowych konkursów, trzeba tylko pracować, pracować po 8, 10 godzin na dobę... I ja ćwiczyłam po 8-10 godzin, aż „Cesarski gościniec” nie przywiódł mnie do Lwowskiego konserwatorium, do klasy statecznego profesora, maestro D. Lekgera, gdzie jeszcze na 5 lat stałam się zakładniczką skrzypiec. W te lata żyłam pod znakiem ukraińskiego modernizmu końca XIX początku XX wieku. Znaczna część tego siwowłosego „jugendstilu” pracowała w konserwatorium: S. Ludkewycz, M. Kołessa, R. Symowycz, A. Kos-Anatolski, Je. Kozak i jeszcze z daleka, dotknąwszy kapelusza, uprzejmie witali się z nami – studentkami pierwszego roku. Ich odzież – kroju początku XX wieku, miejscami przetarta, miejscami filigranowo zacerowana, nie rozstawała się z nimi, jak i czas, który odzwierciedlili w utworach prasko-galicyjskiej szkoły kompozytorskiej... I właśnie wtedy, na pierwszym roku konserwatorium, niespodziewanie poniosło mnie w wir poezji, oczywiście wiek – 18 lat, także dawał się we znaki. Jeszcze nigdzie nie publikowałam, chyba że odbył się skromny debiut w „Mołodym Bukowynci” i dość duża selekcja wierszy w czasopiśmie „Witchyzna”. Lecz tego było dość, by nasza literacka „Nanaszka” – Iryna Wilde, zainicjowała swoisty klub twórczej młodzieży. Kiedy mi oznajmiono, że we Lwowskim Związku pisarzy odbędą się czytania literackie, gdzie ja również mam wziąć udział – ogarnął mnie strach, którego nie zaznałam nawet kiedy grałam przed przepełnioną salą filharmonii. Uczyłam się grać, a nie mówić i trudno mi było wykrztusić z siebie zbędne słowo. Przychodząc zawczasu do jeszcze pustej sali, znalazłam zakątek, gdzie nie od razu mogli mnie zauważyć, i zaczęłam gorączkowo czytać wybrane do występu wiersze. W zmierzchu wieczoru ktoś grał na fortepianie. Od razu nie zwróciłam uwagi, bo w konserwatorium, bodaj w każdej wolnej szczelinie, studenci ćwiczyli na swoich instrumentach, a komu jeszcze poszczęściło się zająć do ćwiczeń wolną salę – uważany był za pana nad pany. Zobaczyłam chłopca, który pochylił się nad klawiaturą i pierwsze, co przyszło na myśl: oto poszczęściło się staremu, gdyby i mnie udało się umówić przychodzić tutaj ćwiczyć... Kiedy rozpoczął się wieczór, ogłoszono, że wreszcie nadarzyła się okazja zaprezentować twórczość młodych bukowińczyków, których fortuna zaniosła do „ukraińskiego Piemontu”. Na moje zdziwienie, tymi bukowińczykami okazali się Wołodymyr Iwasiuk – właśnie ten chłopak, o którym po raz pierwszy usłyszałam od pana Mychajła Iwasiuka, jego ojca, w holu czerniowieckiego urzędu pocztowego, a teraz on skromnie podniósł się zza fortepianu, by pokłonić się obecnym i ja, która z zaskoczenia straciłam dar mowy... My we dwoje mieliśmy reprezentować „Pełnoletnie dzieci” Zielonej Bukowiny... Lecz prędzej czułam się jednym z „motyli na szpilkach”, który rozpaczliwie bije skrzydełkami, a wzbić się i polecieć przez otwarte okno nie może... To oczywiście były miłe figle Daryny Dmytriwny, pani Darki, Iryny Wilde... Ona lubiła dziwić swoimi ekstrawaganckimi niespodziankami. Miałam już okazję siedzieć na białej baraniej skórze, rozesłanej na parkiecie jej salonu, obok samej Gospodyni domu, Romana Iwanyczuka, Niny Biczui, Dmytra Herasymczuka, Bohdana Stelmacha, Wołodymyra Jaworiwskiego, kiedy po raz pierwszy przyszło czytać swoje wiersze przed takim doborowym towarzystwem i także po raz pierwszy kosztować oryginalną kiszkę, nadziewaną kaszą kukurydzianą ze słoniną, którą Nanaszka — Iryna Wilde nazywała „Bukowińską świąteczną”. Ona znała nas jeszcze dziećmi, kiedy przywoziła na Bukowinę „szestdziesiatnykiw”. Pisarka nie raz była w naszym domu – pewna jestem, w mieszkaniu rodziny Iwasiuków wtedy ona także bywała. Wiedziała o nas obojgu od samego dzieciństwa, lecz my z Wołodymyrem Iwasiukiem nie znaliśmy się i teraz spotkaliśmy się po raz pierwszy. Nostalgia za tą cudowną Bukowiną nie opuszczała Iryny Wilde, nawet kiedy z goryczą pisała: „Ale po co ja będę mówić wam o niej, kiedy wy nie tęsknicie za nią...” I nawet w ten niezapomniany wieczór, kiedy Wołodymyr Iwasiuk wykonywał swoje, już znane na całą Ukrainę i Związek, utwory, i ja, ledwie żywym głosem czytałam jeszcze nikomu nieznane wiersze, Iryna Wilde przywiodła nas oboje tutaj, na wysepkę ukraińskiej Ukrainy, „na naszej — nie swojej ziemi”, bo to była tylko jej „Czerwona ruta” i „Wodohraj”, tylko jej „malowana skrzynia”, gdzie wiekami przechowywały się „lata moje, po roczku schowane” i w tej sytuacji, jak nigdy odkrywało się jej żarliwe, matczyne oblicze: „Bo kto jeszcze, synku, takie honorowe, jak my – Bukowińczycy?!..” Wszystko, co działo się tego wieczoru, tak mnie oszołomiło, że nie byłam w stanie z nikim rozmawiać, tak, jakby stan ścisnęli krajką, od czego trudno oddychać. Ktoś podprowadził do Wołodymyra i zapytał, czy się znamy; nie przypominam sobie, co odpowiedziałam i czy w ogóle podałam mu rękę – na tyle wzruszenie zbiło mnie z tropu... Wtedy my, uśmiechnąwszy się do siebie, milcząc pożegnaliśmy się, by znów spotkać się już w innym czasie – po awarii na Czarnobylskiej AES, na festiwalu „Czerwona ruta-1989”... Cała ta historia, od samego początku, była pełna irrealnej mistyki, jakby nadsubtelna substancja duszy kompozytora poszukiwała mnie. Właśnie wiosną 1989 roku kończyłam naukę na Wyższych kursach literackich, przy Moskiewskim instytucie literackim im. Gorkiego, kiedy zadzwoniła mama i powiedziała, że poszukują mnie chłopcy z Kijowskiego konserwatorium, chcą, bym pisała jakiś scenariusz i proszą o mój numer telefonu w akademiku. Jacyś chłopcy, jakiś jeszcze scenariusz?.. Wszystko bardzo utajnione, przypominało niemal wezwanie do KGB... Tymi chłopcami okazali się Taras Melnyk, Anatolij Kalynyczenko oraz Kyryło Stecenko. Taras niemal rozpaczliwie krzyczał do słuchawki, bym niezwłocznie wracała do Kijowa, bo jest pilna sprawa, związana z organizacją muzycznego festiwalu współczesnej piosenki i popularnej muzyki w Czerniowcach imienia trzeba jak najszybciej przystąpić do napisania scenariusza. Zdziwiłam się: czy w tamtym czasie w Kijowie nie znalazł się żaden wybitny scenarzysta, że zdecydowali się zwrócić do mnie, która ani razu nie pisała festiwalowych scenariuszy. Na co Taras Melnyk podał „żelazny argument”: czyż ja nie jestem bukowinką, czyż nie jestem patriotką, by jeszcze rozmyślać – brać się za tę odpowiedzialną sprawę, czy nie... Był 1989 rok i wszystkie instytucje kompartyjnej maszyny jeszcze funkcjonowały na pełnych obrotach. A główna
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Zasada – programowa platforma festiwalu – język ukraiński jako podstawa podstaw narodowego świata muzycznego; nie powinno być żadnej „русскоязычной” piosenki – wszystko nowe, świeże, nowoczesne, oparte na narodowych tradycjach pieśniarskich. Jako symbol odrodzenia tego młodzieżowego ruchu ma stać się narodowo określony, absolutny imperatyw twórczości Wołodymyra Iwasiuka. Ten festiwal ma odbyć się w Czerniowcach – żadnych wątpliwości – pisać czy nie pisać scenariusza, już nie miałam: jestem bukowinianką, studiowałam i badałam folklor oraz etnografię Bukowiny, pisałam o muzykach z Hlynnyci… A poza tym przeszło na mnie niezniszczalnie ożywcze natchnienie Wołodymyra Iwasiuka… I sztab twórczy festiwalu od rana do nocy zaczął pracować w moim pięknym wspólnym mieszkaniu w Kijowie, na rogu Wielkiej Żytomierskiej i Włodzimierskiej, w dawnych apartamentach natchnionego młodego małżeństwa – poety-futurysty Michajła Semenki i aktorki teatru „Berezil” Natalii Użwij, a na długo przed nimi był tu Dyniec z Książęcym Dworem. Mimo wszystko „Czerwona Ruta” się odbyła: jak na weselu, cały tydzień grały hlynnyckie kapele, po raz pierwszy od czasów Czwartego Uniwersału, a my właśnie w Czerniowcach, na przepełnionym po brzegi stadionie, razem z Wasylem Żdankinem zaśpiewaliśmy „Ще не вмерла України ні слава ні воля…” i podnieśliśmy nad trybunami wirujący wał niebiesko-żółtych flag, a do tego odrodziliśmy zamurowaną przez „освободителей” Studnię pamięci („Turecka studnia”, XVI w.). O każdym epizodzie festiwalu, każdym dniu, każdej chwili można mówić bez końca… A ja wspominam „Czerwoną Rutę” i Wołodymyra, bo on ze swojej wysokości, uśmiechając się, wołał do nas: „nie wstydźcie się, przyznawajcie się, bo nas jest bardzo wielu…” Teraz wszyscy żyliśmy pod znakiem „Czerwonej Ruty”, pełni nadziei i wiary… I właśnie wtedy Michajło Iwasiuk postanowił wreszcie zburzyć ów „mur berliński”, który sam wymurował między sobą a swoimi dawnymi, jeszcze przedwojennymi przyjaciółmi, którzy, podobnie jak moja mama, wrócili z GUŁagu. Fatalne przeznaczenie jedynego syna nieoczekiwanie rozwiązało mu ręce i zdrutowane serce. W tym czasie zostałyśmy z mamą same: nasi staruszkowie już spoczywali rzędem na cmentarzu w Rohizni, dom w Sadgorze, na Wczytelskiej, nie czekał już na nas… Odtąd za każdym razem, gdy nadarzała się okazja odwiedzić rodzinne pielesze, dzwoniłam na Majakowskiego 40/1 – złożyć hołd szanowanej rodzinie pana Michajła Iwasiuka, i za każdym razem słyszałam poruszającą iskierkę radości w głosie pisarza, który natychmiast zaczynał zapraszać nas z mamą, byśmy koniecznie wpadły do nich. Obiecywałam, nastojąc, by nie robili sobie kłopotu z przyjmowaniem, i zawsze, gdy przed nami otwierały się drzwi, smakowite zapachy rodzinnego ciepła witały nas już na progu… Z początku każdy z nas nie mógł pozbyć się skrępowania, które starano się ukryć zasadami dobrego tonu: uśmiechaliśmy się i nie znajdowaliśmy słów, jak ci, którzy próbują porozumieć się w zapomnianym języku, znanym kiedyś dawno, w dzieciństwie, i, straciwszy naturalność owej ufnej prostoty, utracili jego mowę… I jeszcze – bacznie spojrzenie syna, ze zdjęć i portretów na ścianach – czuliśmy je zewsząd, aż zapierało dech i nawet wtedy, gdy toczyła się rozmowa – to spojrzenie nas nie puszczało… Wtedy pan Michajło zaproponował przeczytanie fragmentów poematu bajkowego o karpackim mołfarze-czarodzieju Tara-dudzie, nad którym właśnie wtedy pracował; lekko podniosła powaga uniwersyteckiego profesora powoli opadała, jak stara kora platana krymskiego, pozostawiając tylko wrażliwą dziecięcą duszę, która cieszyła się naszą żywą reakcją na usłyszane… Pan Michajło nalegał, bym pisała prozę, i przy każdej okazji przypominał mi, jakie szerokie możliwości politonalne otworzą się przede mną, bo wystarczy jeden artefakt językowy wydrapany gdzieś na ścianie średniowiecznej katedry albo na kruchych kartach czasów kronik, by rozwinąć heroiczną sagę, która siłą intuicji twórczej i fantazji materializuje się w prozie artystycznej, tym bardziej że właśnie tu, na Bukowinie, w ludowej gwarze zachowało się wiele słów, które dotarły do nas z czasów książąt Jarosława Mądrego i Daniela Halickiego. „Най пречь ся кажуть” – ostatnie wątpliwości – trzeba pisać prozę. A Michajło Iwasiuk opowiadał o swoich powieściach historycznych, które już ukazały się drukiem i nad którymi pracował. Z tych rozmów coraz wyraźniej wyłaniał się obraz kraju, gdzie, jak na tym kobiercu w Trzech Kwiatkach, z autentycznej, żywej przyrody tkał się archetyp w „Balladzie o jeźdźcu na białym koniu” i w „Rycerzu wielkiej miłości” o wyraźnie militarnym, zwycięskim charakterze, wyodrębnionej osobowości, która, podobnie jak cały jej naród, „zawsze gotowa zamienić pług na włócznię” (Sacher-Masoch, 1999), a cała Wielka Ukraina – buntownicza i szlachetna, dynamiczna i pogodna – zmieściła się w tym szmaragdowym micie Bukowiny. Nie mogłam wtedy pojąć, a może tylko mi się wydawało, że istnieje coś utajonego, jak niedokończona praca rzeźbiarza, przykryta grubym workowym płótnem, do czego nikomu nie wolno było zaglądać, i od tej zamkniętości ogarniała nuda. Jakbyśmy nie omijali ostrych kątów, dotyczących literatury i kultury w ogóle, a jednak coś niewyczuwalnie tabuizowanego, niewidzialnym mieczem Damoklesa wciąż wisiało nad nami… I to był temat straconego syna. Straciliśmy także dwóch młodszych braci mamy. Od wczesnego dzieciństwa, gdy tylko stanęłam na nogi, czułam w naszym domu boskorówny kult zmarłych; w każdą niedzielę zabierano mnie nie do teatru ani na karuzele, lecz na czerniowiecki Ruski cmentarz, gdzie przed moimi oczami powstawały z ziemskiej twardości anioły skamieniałe od smutku… A teraz, gdy nadeszła chwila objawienia i spowiedzi Michajła Iwasiuka w „Elegiach dla syna”, w mojej duszy jakby znowu, jak wtedy, gdy odeszli od nas nasi chłopcy – nagle coś się urwało i wybuchnęło: nie trzeba!.. nie trzeba!.. Lecz usta, jak u tych cmentarnych aniołów, skamieniale milczały, a pan Michajło czytał dalej doskonałe, doprowadzone do ideału sonety:
Ze mną noc bezkresna, jarzębino –
Zgasł blask pragnień i dążeń.
Tylko krzyk wstrząsa zamuloną głębią
Duszy bezwładnej, jak tamto dziecko.
Lecz idę przez wspomnienia do syna,
Rozbity, bezradny, jak cień,
Aby niebiański błękit oczu
Wylał się we mnie jak wiosenny dzień.
Nie idę – płynę na desce z okrętu,
Który stanął z błyskawicami do bitwy,
I nie marzy się na horyzoncie ziemia,
I szepczę imię syna jak modlitwę.
Nigdy sobie tego nie wybaczę,
Że nie zdołałem umrzeć zamiast niego.
Tłumaczenie maszynowe
Ważne wydarzenie odbyło się na froncie kultury w Niemczech – otwarcie wystawy ukraińskich artystów w Offenbach nad Menem. Odbyło się także forum kulturalne na rzecz Ukrainy „Stand With Ukraine”. Zebrali się na nim niemieccy twórcy – artyści, pisarze, mecenasi i zwykli ludzie, którzy przejmują się losem Ukrainy i pomagają nam przetrwać. Przyszli również nasi ukraińscy przymusowi przesiedleńcy (szczególne podziękowania – moim drogim czytelnikom, którzy tam byli). W rozmowie na Zoomie wzięli udział nasz wspaniały projektant Dmytro Bułanow, Jurij Makarow, dyrektor Instytutu Polityki Światowej Jewhen Magda, naukowcy z Zaporoskiego Narodowego Uniwersytetu, w tym Wiktoria Kowpak. Z Niemiec wzięły udział reżyserka Wira Jakowenko i organizatorka tego wydarzenia Tetiana Orłowa. Pomoc zapewniła firma IT DevIT, amerykańska organizacja charytatywna, opiekująca się szpitalami na Ukrainie – US Ukrainian Activities. Również niemieccy przyjaciele Tetiany – mecenasi i naukowcy. Dlatego przede wszystkim chciałam podziękować Tetianie. Po prostu i po ludzku. Przez wiele lat opiekuje się Zaporoskim Art-Forum i ze wszystkich sił oraz zasobów wspiera ukraińskich artystów. Znalazłszy się w ewakuacji, napisała do mnie o organizacji „platformy artystycznej” w Niemczech w celu pomocy ukraińskiej kulturze w tym czasie wojny. I to pomimo tego, że jej dusza boli o męża, który jest na froncie. Chylę czoła przed takimi
kobietami! To właśnie takie kobiety mogą odmienić świat, dwukrotnie obiegając równik, by pomóc innym. W tym przypadku – ukraińskim artystom. Tania zorganizowała bowiem druk plastikowych plakatów na aukcję charytatywną, projekcję filmu Wiry Jakowenko „Podwójny immelmann” – dla niemieckiej publiczności (o wydarzeniach na Ukrainie w 2014 roku) oraz ważną rozmowę dla ludzi w Niemczech, którzy chcą wiedzieć więcej o Ukrainie, a czasem nie rozumieją, co u nas się dzieje… Mnie przypadło zwrócić się do niemieckiego widza. Powiedziałam to, co uznałam za potrzebne wyjaśnić artystom Niemiec… A powiedziałam (mniej więcej) tak: Witam wszystkich z Kijowa! …W trudnej dla siebie godzinie każdy człowiek zawsze zwraca się o pomoc. Do Boga, do bliskiej osoby, do dalekiego sąsiada… Ale zanim się zwróci, człowiek, który ma w sobie godność i szacunek do siebie, musi zastanowić się nad tym, czym może się odwdzięczyć. A cena odwdzięczenia musi być równoważna! Ukraina znalazła się teraz w sytuacji, kiedy musi zwracać się o pomoc do całego cywilizowanego świata. I – do każdego człowieka na świecie – w szczególności. A zatem: co my możemy oddać w zamian?.. Naprawdę nie jest to takie trudne pytanie. Odpowiedziałabym na nie tak: Ukraina oddaje to, co najcenniejsze – swoje życie. Ale za co? I dlaczego życie Ukrainy ma niepokoić artystów i zwykłych ludzi w Niemczech, Polsce, Francji, Wielkiej Brytanii – wszędzie? I tym samym wyprowadzać spokojne, wyważone życie dobrobytnej Europy poza granice komfortu? Dlaczego? Co się dzieje takiego, przez co świat przychodzi z pomocą? Odpowiedź, moim zdaniem, jest oczywista: nie tylko dlatego, że już dziewiąty rok (a właściwie – od wieków!) walczymy o swoją wolność i niezależność. Patrząc szerzej, dlatego że Ukraina podjęła walkę z absolutnym ZŁEM: - z autorytaryzmem - z dyktaturą - przemocą i niewidzianym, niesprawiedliwym okrucieństwem
– z ludobójstwem – i całkowitą bezkarnością… Czy normalny człowiek, a tym bardziej twórczy, może przyjmować to wszystko jako coś oczywistego? Czy może pozostać z boku? Niestety, milczenie „głosu narodu” – artystów – czasem kosztuje bardzo drogo… Pewnie dlatego jesteśmy dziś tutaj. I powinniśmy znaleźć punkt jedności i zrozumienia. I to nie tyle wśród polityków, ile wśród ludzi, którzy tworzą społeczeństwo obywatelskie. Ten punkt, moim zdaniem, jest oczywisty: to ludzkie wartości. A najwyższymi ludzkimi wartościami są życie i wolność. Dziś to nasza cena, którą płacimy w pełni. Wszyscy twórczy ludzie, którzy rozumieją ludzkie wartości i stawiają je wyżej niż wygodę i ambicje, dziś mówią: zło musi zostać ukarane. To, moim zdaniem, misja artystów, pisarzy i muzyków – i wszystkich, którzy tworzą wieczne – SZTUKI… Moim zdaniem świat jednoznacznie musi stanąć po stronie DOBRA. Aby ZŁO nie rozprzestrzeniło się dalej! Ono samo z siebie nigdy się nie zatrzyma. Dlatego jestem wdzięczna wszystkim tym, którzy dziś zebrali się w tej sali. I którzy dzielą nasz ból. Którzy rozumieją i pomagają nam w tej nierównej, ale zwycięskiej walce…
Na zdjęciu: plakaty znanych ukraińskich artystów na ulicach Frankfurtu
Tłumaczenie maszynowe
W charytatywnej aukcji #StandWithUkraine biorą udział Nikita Titow, Maksym Palenko, Solomija Horobiuk, Oleh Biły, Dmytro Bulanow, Zakentij Horobjow. Raport o zebranych środkach zostanie opublikowany za dwa tygodnie.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
zobaczyła swoje ikony w ocalałej sali. Wróciwszy z nimi do domu, zaczęła wyszywać Anioła Stróża, który ocalił ją, rodzinę i dorobek twórczy. Mieszkańcy-patrioci Trzeci dzień wojny. Reagujemy na syreny, nasłuchujemy, z której strony huczy… Ulicą jedzie na rowerze starsza kobieta. Ostrzegam na głos: “Dokąd pani jedzie? Jaka nagła potrzeba wygoniła panią z domu?” Słyszę: “Ciepłe rzeczy wiozę do szkoły”. Dzwonię do sąsiadki, która tam pracuje: “Czy przyda się porządny watowany koc?” Przyjechały na rowerze i zabrały. Członków obrony terytorialnej na punktach kontrolnych ogrzewano walonkami, ciepłą kawą. Znalazła się kobieta, która skubała własne kury i gotowała dla żołnierzy bulion. Do miejskiego sztabu przychodzili ludzie i zostawiali na potrzeby armii własne samochody wraz z kluczykami. Moi sąsiedzi-mieszkańcy, którzy nie szanowali żadnej władzy, na wybory nie chodzili, okazali się prawdziwymi ukraińskimi patriotami. Oni własnym transportem rozwozili rzeczy, żywność, opony, tkaniny do maskowania, dopóki starczało paliwa. Wszyscy okazaliśmy się bardzo samoorganizujący. Ośmioletnia córka i wnuczka moich sąsiadów, Angelina, pomodliwszy się wieczorem, pytała starszych: “Czy mam się przebrać do snu, czy być w gotowości?” Wszyscy przygotowywaliśmy się na najgorsze, ale żyliśmy dla dobra: w przerwie między syrenami a bombardowaniami sprzątaliśmy na ulicy i w ogródkach, sadziliśmy kwiaty i rozsadę, znajdowaliśmy tkaniny na kamizelki kuloodporne i siatki maskujące, puste butelki na koktajle bojowe. Szybko zorientowaliśmy się, jakiej właśnie pomocy potrzebują sąsiedzi – starsi i młodsi. Ktoś znajdował i dostarczał leki, inni przywozili kasze i makarony, które sprzedawano nie we wszystkich sklepach. Rolnik z nieokupowanej wsi przywoził pod cerkiew bańki z mlekiem i rozdawał je za darmo. Niektórzy emeryci kładli pieniądze, wszak emeryturę otrzymywali terminowo. Znajdowali się i tacy, którzy oburzali się, dlaczego tylko pół litra i dlaczego chleb nie jest gorący, kłócili się w kolejkach pod bankami. Możliwe, że dla nich była to normalna reakcja psychiczna na fizyczny strach. Reagowano na nich powściągliwie. Chociaż pewnego razu sprzedawczyni powiedziała: “Kobieto, proszę wyjść z kolejki, ja pani obsługiwać nie będę”. Mnie natomiast uderzyła inna uwaga starszej pani, a mianowicie: “Każdy z nas powinien zastanowić się nad własnymi czynami i myślami. Dlaczego przyciągamy do siebie zło?”
Tłumaczenie maszynowe
Nadia ONYSZCZENKO, członkini NSJU, dyrektorka Centrum Współpracy Humanitarnej z ukraińską diasporą Niżyńskiego Uniwersytetu Państwowego im. Mikołaja Gogola. 90. psalm. Jadę w samochodzie obok kierowcy, który rozwozi chleb. Nagle zawyły syreny i zaczęło grzmieć. Czytam na głos 90. psalm: „Kto przebywa w pieczy Najwyższego i w cieniu Wszechmocnego mieszka, mówi do Pana: Tyś ucieczką moją i twierdzą, mój Boże, któremu ufam...”. Mężczyzna w wieku około pięćdziesięciu lat przysłuchuje się i uważnie patrzy na drogę. Nie mamy dokąd uciec. I nagle pomyślałam: „On nie stoi na punkcie kontrolnym ani w okopie, nie ma przy sobie żadnej broni, ale ryzykuje życie, kiedy rozwozi nam chleb. Panie, zachowaj go w drodze”. Opowiadam mu historię, którą jeszcze w młodości usłyszałam od żołnierza II wojny światowej. Mężczyzn w wieku poborowym zebrano pod komisariatem wojskowym, aby wysłać na front. Podszedł do nich stary dziadek, podobny do ikonowego Mikołaja, i powiedział: „Chłopcy, czytajcie 90. psalm”. Niektórzy poruszyli się i sprawdzili, czy na miejscu jest wszyta w bieliznę karteczka z tekstem. Inni, najwyraźniej komsomolskiego wychowania, zaśmiali się: „A my nie znamy”. „Pan podpowie” – odpowiedział dziadek. Kiedy nasz komsomolec po raz pierwszy zobaczył wrogie czołgi, uniósł ręce do góry i krzyknął: „Panie, 90. psalm!”. Krzyczał tak za każdym razem w obliczu niebezpieczeństwa przez trzy lata wojny i wrócił do domu bez szwanku. Worek kaszy perłowej. Mama mojej przyjaciółki zmarła na pół roku przed wojną. Skończyła 90 lat. Krewni śmiali się z jej oszczędności. W domu przechowywano worki z cukrem, solą, zapałkami i kaszą perłową, które uzupełniała z resztek emerytury. Pouczała dzieci, wnuki i prawnuki: „Nic nie wyrzucajcie, wojna będzie i wszystko wam się przyda”. Po pogrzebie wnuk wrzucił do bagażnika auta worek z kaszą perłową. Mieszkał w dwupiętrowym domu z żoną i trojgiem dzieci niedaleko Buczy. Ich obejście pilnował rasowy pies, któremu postanowił podawać tę kaszę. Kiedy przyszli kadyrowcy, mężczyzna zdążył przenieść się do sąsiadów z rodziną, psem i… kaszą perłową. Wszyscy żywili się nią przez pięć dni, dopóki nie wydostali się w bezpieczne miejsce. Twardzi goście. …Podchodzę do sklepiku, żeby kupić chleb dla siebie i sąsiadów-emerytów, dla których ta wojna jest już drugą na życiowej drodze. Gdzieś w oddali grzmi. Grupa młodzieńców w wieku 16–17 lat komentuje to przekleństwami. Nie powstrzymuję się i mówię cicho: „Niby na dywersantów nie wyglądacie, a przeklinacie jak Moskale. To ich, a nie ukraińska tradycja”. I słyszę w odpowiedzi: „Przepraszamy”. …Transport publiczny nie działał od 24 lutego. Droga pieszo z centrum miasta do mojego domu zajmuje ponad godzinę, a chodzić jest mi już ciężko. Podnoszę rękę, rozumiejąc, że obok kobiety w moim wieku drogie auta nie będą się zatrzymywać. Nagle gwałtownie hamuje właśnie takie, a młody kierowca o wyglądzie hollywoodzkiego aktora teatralnie otwiera drzwi i oświadcza: „Szybciej wsiadajcie, nie mam czasu czekać!”. „Ale ja już nie jestem taka żwawa” – odpowiadam i mościę się na siedzeniu z dwiema torbami. Mówię, że mogę zapłacić za przejazd. Słyszę ostre: „Ja pieniędzy nie biorę”. Okazuje się, że Konstantyn mieszka w mojej dzielnicy. Że ma dziewięćdziesięcioletnią krewną, która chwali się zapasami zapałek, mąki i soli. Młody mężczyzna takiej strategii pojąć nie może, więc opowiadam mu o worku kaszy perłowej. …Tego samochodu twardym nie nazwiesz. Mężczyzna w wieku około 45 lat skromnie poinformował, że może dowieźć mnie tylko do cerkwi. Dziękuję za to, że skróci moją drogę o trzy przystanki. Wypytawszy, gdzie mieszkam, powiedział: „Mam mało paliwa, ale dowiozę panią do szkoły”. Po drodze poskarżył się, że nie zdążył wywieźć rodziny. „Trudno zgadnąć, gdzie teraz jest bezpieczne miejsce – mówię mu. – Mój sąsiad osiedlił żonę z dziećmi u krewnych w Łosyniwce. A tam już Moskale…”. …Mężczyzna w wieku przedemerytalnym w mundurze kamuflażowym powiedział, że dowiezie mnie wszędzie. Zaczął rozmowę: „Jestem w oczyszczaniu w okolicznych wsiach. Wchodzimy do jednej chaty z wyważonymi drzwiami i widzimy dwoje zastrzelonych ludzi – kobietę w wieku około pięćdziesięciu lat i trzyletniego chłopca. Słyszymy z piwnicy jakieś głosy. Zaglądamy i widzimy pijanych w sztok kacapów, którzy ucztują zapasami zabitej właścicielki domu… Oni nawet nie zrozumieli, kim jesteśmy, i zaczęli żądać samogonu…”. Wszystkich pasażerów, którzy okazali mi ludzkie miłosierdzie, pytałam o imiona i obiecywałam modlić się za nich. Panie, zbaw i zmiłuj się nad Aleksandrem, Władysławem, Konstantynem, Romanem, Igorem, Anatolijem, Witalijem. Karpacka herbata. Zamówiłam ulubione herbaty przez sklep internetowy 22 lutego. Z właścicielką Taisią umówiłyśmy się na płatność przy odbiorze na Nowej Poczcie. A 24 lutego podzieliło świat na ludzi i Rosjan. W nowym życiu wartościowe stały się nowe dobra materialne. 27 marca otrzymałam SMS-a od koleżanki z Czernihowa: „Żyjemy bez ciepła, światła, wody i chleba”. Za każdym razem, odcinając kromkę batonu, zatrzymywałam się przy myśli, czy nie zjadłam za dużo…? 8 kwietnia ta sama koleżanka radośnie poinformowała, że w ich domu niedaleko zbombardowanego hotelu „Ukraina” pojawiło się już światło i woda, i powoli się myją i najadają. Tego samego dnia wydarzyła się jeszcze jedna miła niespodzianka – Nowa Poczta dostarczyła moje herbaciane zamówienie z Jaremcza. Anioł stróż Agnesy Łaszenko. Zasłużona mistrzyni twórczości ludowej, czernihowianka Agnesa Łaszenko, której we wrześniu 2021 roku gratulowałam osiemdziesiątych piątych urodzin, na trzy miesiące przed wojną wystawiła swoje najlepsze 26 wyszywanych koralikami ikon w bibliotece imienia Włodzimierza Korolenki. Wrogą nawałę, bombardowania, techniczną, a nie pitną wodę, mężnie przeżywała razem z dobrymi sąsiadami na ulicy Połubotka. Wszak to już była druga wojna w jej życiu. Wtedy opiekowali się nią rodzice. Teraz cieszyła się z narodzin 25 marca w innym, bezpiecznym miejscu, drugiej prawnuczki. Kiedy w mieście trochę ucichło, poszła do zrujnowanej biblioteki i… O czym nie napisał Gogol. Wszystkim wydarzeniom przyglądał się z wysokości literackiej wielkości i pomnika Mikołaj Gogol. Właśnie w Niżynie, w jego intelektualnej ojczyźnie, gdzie przyszły pisarz uczył się w latach 1821–1828, 4 września 1881 roku postawiono mu pierwszy pomnik na świecie. Jego ludzka natura raczej nie zgodziłaby się z pogromem żydowskim z 1905 roku, zorganizowanym u nas przez rosyjską „Czarną Sotnię”, z białogwardyjskimi napadami z 1919 roku, z represyjną jeżowszczyzną z lat 1937–1938, z nazistowskimi rozstrzeliwaniami Żydów i podziemowców w 1943 roku, a dzisiaj wstyd mu za „bratni naród”, który próbuje zniszczyć naszego wolnomyślnego kozackiego ducha. Moskale przywłaszczyli sobie rosyjskojęzyczny dorobek światowo uznanego pisarza, zapominając jednocześnie, że Ukrainiec z Połtawszczyzny Mikołaj Gogol głęboko szanował ukraińską historię i najlepsze utwory napisał na jej gruncie. Przeczytajcie ponownie…
„Boże wielki, jedyny, nam Ukrainę chroń…” 21 maja w zimowej cerkwi św. Jana Teologa, która znajduje się przy ulicy Mykoły Hohola, zebrało się wielu parafian. Było to święto parafialne ku czci św. Jana Złotoustego – ulubionego ucznia Jezusa Chrystusa. Budynek wzniesiono w 1752 roku za fundusze nieżyńskiego Greka Iwana Ternawiota. Tutaj odprawiał mszę świętą Fedir Łysianśkyj – ojciec jednego z kierowników podróży dookoła świata w latach 1803–1806, Jurija Łysianśkiego. Niedaleko świątyni postawiono mu pomnik. Całkiem niedawno, po przeniesieniu archiwum miejskiego, świątynię przekazano wspólnocie Prawosławnej Cerkwi Ukrainy. Na pierwszym piętrze nie ma jeszcze ozdobnych ikon, a nawet ołtarz nie jest odgrodzony. Ale odczuwalna jest obecność Boga i Jego Apostołów w tym, jak czytają i śpiewają Liturgię św. Jana Złotoustego. Po jej zakończeniu dwaj tenorzy i dwie sopranistki uroczyście wykonują „Boże wielki, jedyny, nam Ukrainę chroń…”. Kiedy rozbrzmiewają te słowa, do świątyni wchodzi żołnierz w mundurze i z automatem na plecach. Pokłonił się ikonie, postawił świeczkę i wyszedł, kiedy my wszyscy słuchaliśmy i płakaliśmy: Daj mu wolność, daj mu dolę, Daj dobrego świata, szczęścia, Daj, Boże, narodowi I mnogie, mnogie lata. W takich czasach żyjemy…
Tłumaczenie maszynowe
Ihor Zoc. Mój ojciec, Ołeksij Antonowycz Zoc (1919–2004), urodził się we wsi Słowianka w rejonie meżiwskim na Dniepropetrowszczyźnie, ale znaczną część swojego życia spędził na Donbasie. Wiele czasu upłynęło, odkąd zakończył swoją działalność pedagogiczną i ziemską drogę, ale do dziś spotykam ludzi, którzy pamiętają swojego nauczyciela. Los uchronił. Kilka lat temu, kiedy pracowałem na Donbasie, przypadkowa współpasażerka z Malyniwki, z którą rozgadałem się w drodze z Kostiantyniwki do Pokrowska, nawet po pół wieku wspominała Ołeksija Antonowycza, który wykładał niemiecki w szkole w Ulianiwce. On i polskiego by nauczył, wszak w ostatnich latach II wojny światowej został oddelegowany przez radzieckie dowództwo do Wojska Polskiego. W składzie 1. Frontu Białoruskiego przyszło mu wyzwalać Polskę i Niemcy, więc języki opanował. Los uchronił ojca przed wrogą kulą i ranami, a po wojnie – także przed uwięzieniem z artykułu za „antyradziecką agitację”. Było to w Krzemieńcu na Tarnopolszczyźnie, gdzie zdemobilizowany oficer wykładał w instytucie pedagogicznym studentom, w tym także zaocznym, spośród pracowników NKWD. Ci ostatni właśnie walczyli z ukraińskim podziemiem, ale nijak nie mogli go pokonać. Za to nadmierną czujność funkcjonariusze służb specjalnych okazywali na każdym kroku. I pewnego razu jeden z nich zaprosił swojego przełożonego wraz z wykładowcą Zocem, by „oblać” pomyślne zdanie egzaminu. I wszystko byłoby dobrze, gdyby Zoc nie wypalił w gościach, kiwając na portret Stalina w widocznym miejscu: „A po co ty wodza jeszcze i w domu powiesiłeś?”. Za tę uwagę karać nie zaczęli, ale zameldowali zgodnie z procedurą, bo sytuacja tamtych dwóch była bez wyjścia: jeśli któryś z nich zmilczy o słowach wykładowcy przeciwko Stalinowi, drugi może donieść, że zataił – a to jeszcze gorsze dla pracownika NKWD. Ojciec opowiedział o tym, kiedy już walił się Związek Nieruszalny, a szczegóły dawnego zdarzenia w Krzemieńcu wyjaśnili mu w KGB w Krasnoarmijsku, kiedy wrócił do rejonu uczyć w czasach tak zwanej chruszczowowskiej odwilży. „Pokazano mi nawet moje »Akta« z klauzulą »Przechowywać wiecznie« i wyjaśniono, że o nacjonalistycznych poglądach takich jak Zoc wiedziano jeszcze w okresie studiów w Zaporoskim Instytucie Pedagogicznym. Powiedzieli, że na razie pytań nie mają, ale to była demonstracja wszechwładzy. Wyraźnie dano mi do zrozumienia, że i tak pozostaję na ich listach, »wiecznie«. Teraz mogę powiedzieć, że w ostatnim przedwojennym roku, dyplomowym dla naszego kursu, kogoś z nas organy zgarnęły i on potem przysięgał, że widział donosy, na podstawie których mieli nas aresztować. Ale uratowała… wojna i dowiedzieliśmy się o tym po latach” – zewnętrznie bez emocji, jakoś codziennie wybrzmiała wtedy ta opowieść w latach 90. Więcej tego tematu nie poruszaliśmy, ale poznawszy twórczość swojego ojca z lat stalinizmu, zrozumiałem, dlaczego takich jak on nadzorowali czekiści-esbecy, zaczynając jeszcze od czasów studenckich. Wtedy użycie słowa Ukraina w poezji czy prozie już budziło niepokój „organów”, a żarliwe wyznania miłości właśnie do swojej republiki, a nie do całego Związku, wywoływały podejrzenia i mogło to skończyć się oskarżeniem o nacjonalizm i uwięzieniem. Ukrainie przysiągł w 1941 roku… Lecz w lipcu 1941 roku władzy nie było w głowie cenzurowanie, i 21-letni absolwent instytutu pedagogicznego, po tym jak w komisji wojskowej jemu i innym ochotnikom kazano czekać na swoją kolej, patriotycznie uniesiony poeta, który zazwyczaj podpisywał się Ołeś Zoc, napisał wiersz „Przysięga” – przysięgę na wierność Ukrainie. Autor szczerze sławi swoją Ojczyznę: „Nie mogę się napatrzeć na twoją urodę, ziemio ukraińska złota”, a „twoich (Ukraino) ludzi z jednego słowa na krańcach wielkiej ziemi rozpoznaję po ich śpiewnej mowie, wyhodowanej szelestem pól”. A dalej wersy, które poruszają nawet przez przepaść lat: Ja za ciebie w bój idę dzisiaj, Za twoje błękitne niebiosa, Za pola i rzeki pełnowodne, By kwitło w wiekach twoje piękno. A jeśli, naruszając całość Uczciwej pracującej rodziny, Czy słowami, czy nieprawym czynem Zdradzę ja wielkiej stronie, Niebo, pod którym urodziłem się i wyrosłem, Kamieniem na mnie spadnie, Niech twoja ziemia spod mnie się wyrwie, Nie przygarnie do swoich piersi, Każda twoja ścieżka, Ukraino, Niech mnie do przepaści doprowadzi! Nawet gdyby nie zrymował więcej ani jednego słowa, tylko za te wersy można go nazywać poetą. Właśnie z tym wierszem „Przysięga”, albo „Ukrainie”, związany jest przypadek, o którym opowiedział niezapomniany towarzysz broni ojca, poeta Ołeś Żołdak. Wspomina on, jak w 1943 roku podczas odpoczynku w walkach odbył się koncert zorganizowany własnymi siłami: „Nastroje u wszystkich – świąteczne, podniosłe, wszak niedaleko, za rzeką Mius, już zaczynała się Ukraina… Przed nami walki okrutne i krwawe, i sam nie wiesz, czy uda ci się dotrzeć do brzegów Dniepru, gdzie zostali twoi rodzice, przyjaciele i znajomi… Więc na tym amatorskim koncercie kolej doszła i do mnie. Znałem niemało wierszy i mogłem na pamięć przeczytać Konstantina Simonowa »Zabij Niemca«, albo urywek z »Wasilija Tiorkina«. Lecz mnie nagle przyszło na myśl Zaporoże, gdzie studiowałem w instytucie pedagogicznym, i młodzieżowa gazeta, w której pracowałem po tym. I przypomniałem sobie jeszcze swojego przyjaciela z lat studenckich, młodego poetę Ołesia Zoca, który już drukował wiersze. I zacząłem czytać jeden z nich – nazywał się »Ukrainie«. Przekładać go na język rosyjski nie było potrzeby: wśród gwardzistów i oficerów było wielu Ukraińców i Kubańczyków. Ten wiersz, przeczytany pod gołym niebem, poruszył wielu”. A oto krótki wiersz Zoca bez tytułu, datowany na 1943 rok: Wieczorne zmierzchy w dolinie, Lasami pokryta dal. A serce tam na Ukrainie, Drży i boli jak struna. Czy ja jeszcze was zobaczę znowu, Pola bezkresne i ojcowski dom? Gotowy zapłacić krwią, Przejść przez ogień i dym, Przez tę zimową słotę… Żeby od walk i bólu ran Tam odpocząć na pogorzelisku, Kiedyś wesołego podwórza. Kijowski poeta Ołeś Żołdak w swoich wspomnieniach w czasopiśmie „Ukraina” (1995) wspominał, jak w 1943 roku otrzymał list od Zoca, gdzie ten napisał: „Do armii poszedłem później o sześć dni od ciebie – motałem się po całym Związku. W 1941 roku pod Moskwą powiedział mi jeden moskwianin: »Nad tobą świeci gwiazda«, – a po kilku godzinach go zabili, a ja do tej pory żywy i cały…”. A później, jak pisze Żołdak, Ołeś Zoc donosił mu: „Słowo o rodzonej matce” (wiersz M. Rylskiego) znam na pamięć; wiersz wzrusza mnie, zapewne dlatego, że dawno nie byłem na Ukrainie. Wybacz mi za taką podniosłość, ale powiem ci – niech będę przeklęty, jeśli ja zapomnę ją, jej mowę i wszystko, co razem składa się na naszą rodzoną Matkę… (8 listopada 1944 r.). Brał udział w wyzwoleniu Warszawy, w walkach nad Odrą i szturmie Berlina. Był odznaczony radzieckimi i polskimi odznaczeniami, w tym dwoma srebrnymi orderami „Krzyż Zasługi”, srebrnym medalem „Zasłużonym na Polu Chwały”, medalami „Za Warszawę”, „Za zwycięstwo i wolność”. Wojnę zakończył w stopniu kapitana na stanowisku szefa sztabu samodzielnego batalionu wojsk wewnętrznych Polski. Proponowali Polacy, żeby zostawał i dalej służył, ale bez Ukrainy on naprawdę nie mógł.
Po pięciu latach w armii wykładał w instytutach pedagogicznych w Krzemieńcu na Tarnopolszczyźnie oraz w Starobielsku na Ługańszczyźnie, uczył w osadzie Szewczenko i szkołach rejonu krasnoarmijskiego. Swoją drogę zawodową zakończył na stanowisku dyrektora szkoły średniej w Iwaniwce w rejonie meżowskim na Dniepropietrowszczyźnie. W 1976 roku przeprowadziliśmy się do Uspeniwki w rejonie krasnoarmijskim, a pod koniec ubiegłego wieku zabrałem rodziców do Doniecka. W pewnym sensie koczowniczy tryb życia mojej rodziny miał zarówno swoje zalety, jak i wady. Mieliśmy szerokie grono dobrych znajomych na pograniczu dwóch obwodów, a centrum tego mini-wszechświata był Krasnoarmijsk, obecnie Pokrowsk. Jak mi się wydaje, ojca szanowano za jego wykształcenie, przyjazny stosunek do ludzi, umiejętność mówienia na różne tematy i szczere dzielenie się swoją wiedzą. Starał się nie rozstawać z książkami i zachęcał mnie do poznawania świata poprzez literaturę ukraińską. Tak po raz pierwszy od ojca usłyszałem o pisarzu Sawie Bożku i jego tragicznym losie, o literaturoznawcy Wiktorze Iwanysence, który ówczesnej władzy w czymś nie dogodził i został represjonowany; o jeszcze jednym niesłusznie skazanym – poecie-liryku Wasylu Mysyku z Nowopawliwki na Dniepropietrowszczyźnie, gdzie też kiedyś mieszkaliśmy… Swoimi opowieściami o rodakach ojciec rozkochiwał mnie w naszym kraju. Tak w drodze, którą pokonywaliśmy pieszo z naszej Uspeniwki do stacji Udaczna, opowiadał o urodzonym w tych stronach Marku Żelizniaku (Zalizniaku), legendarnym fotografie i krajoznawcy. Na honorowym miejscu w naszym domu była książka Iwana Szapowała „W poszukiwaniu skarbów”, gdzie autor wspomina Żelizniaka i jego przyjacielskie relacje z wybitnym historykiem Dmytrem Jawornyckim. Ołeksij Antonowycz jeszcze w czasach radzieckich sporządził dla mnie „Bibliografię materiałów Żelizniaka”, gdzie wspomniane są publikacje z różnych wydawnictw. Tutaj trzeba zaznaczyć, że syn legendarnego fotografa, Andrij Markowycz, mieszkając na chutorze Nowoserhijiwka, również był barwną postacią, znaliśmy się. Kiedy zdarzało się razem pojechać do Krasnoarmijska, odwiedzaliśmy zabytkowy budynek klubu kolejarzy, gdzie tablica pamiątkowa świadczyła, że pracował tu kompozytor Mykoła Łeontowycz – o nim też ojciec ciekawie opowiadał. Z czasem ten klub zburzono, tablicę przeniesiono na dworzec i czasami wydawało się, że autor „Szczedryka” nie zostanie należycie uszanowany. Na szczęście władze miejskie Pokrowska w ostatnich latach wyniosły kompozytora na to wysokie miejsce, na które zasłużył. Wraz z początkiem radzieckiej pieriestrojki nazwiska represjonowanych pisarzy zaczęły powracać. Tak w 1986 roku, po dziesięcioleciach zapomnienia, wyszła powieść Sawy Bożka „W stepach”, a ojciec przywiózł ją z księgarni z taką radością, jakby to był jego własny utwór. A po dziesięciu latach ten rzadki egzemplarz z domowej biblioteki oddałem pisarzowi Iwanowi Kostyrze, który zaczynał pracę nad książką „Meżowska strona”. Nawiasem mówiąc, Iwan Serhijowycz kilkakrotnie spotykał się z ojcem już w Doniecku i napisał o nim w swojej ostatniej książce po ziomkowsku i po rodzinie ciepło. „Siwy-siwy, aż do bieli śniegu, z mądrymi oczami, otwierał mi codzienną prawdę o ludziach pióra, szczerze mówił, kto z nich to prawdziwy talent, a kto po prostu bierze wielką pracowitością. I co najważniejsze, z czasem wszystko się potwierdziło” – cytuje Kostyra opowieść o Zocu Mychajle Pudły w gazecie „Czerwona Zirka”. W 1998 roku udało mi się wydać zbiorek poezji Olesia (Ołeksija) Zoca „Jestem dumny z moich przodków” i uradowany tym niespodziewanym wydarzeniem autor powierzył mi wysłanie książeczek swoim towarzyszom broni, uprzednio wpisując dedykacje. Było radośnie i jednocześnie smutno. Ojciec miał talent literacki, w głównym czasopiśmie pisarskim „Witchyzna” w 1946 roku wydrukowano jego opowiadanie „Szkocka biesiadna”, które potem wyemitowano w ukraińskim radiu. Jednak dalej nie poszło, a do poezji po wojnie już nie wracał. Przez pewien czas pracował w gazetach „Weczirnij Kyjiw” i „Czerwonyj Hirnyk” (Krzywy Róg), ale dziennikarstwo porzucił. Natomiast do tego zawodu popchnął syna i poprawiał moje pierwsze notatki do gazety „Majak”, robił wycinki moich reportaży o znanych ludziach regionu z gazety „Radianśka Donecczyna”, gdzie zacząłem pracować w 1985 roku. Ojciec cieszył się z dalszych sukcesów, zwłaszcza gdy wybrano mnie redaktorem naczelnym, a obwodowa „Donecczyna” stała się ukraińska w treści. A jeszcze zachęcał, by spróbować sił w krótkiej prozie i opowiadał o realnych bohaterach, których można by opisać. Na przykład napisać o byłym pilocie wojskowym, którego „skreślili” z wielkiego lotnictwa, ale nie mógł żyć bez nieba i przez byłych towarzyszy broni, a obecnie wysokich rangą partyjnych urzędników, „załatwił” trasę z lotniska w Doniecku do jednej z miejscowości w rejonie wielkonowosiłkowskim i latał tam i z powrotem „kukuruźnikiem” z pasażerami. Wydawało się to nieprawdopodobne, ale kiedy później poznałem operatywników na lotnisku w Doniecku, jeden z nich potwierdził – było dokładnie tak, jak opowiedział mi ojciec. Tylko tę egzotyczną letnią trasę wkrótce zamknięto, bo w najwyższych sferach zdecydowano, że jednak „nie wolno”. W ostatnich latach życia ojca i matki nie rozmawialiśmy już tak dużo, chociaż mieszkali w sąsiednim kwartale, trzeba tylko przejść prospekt Kijowski, bliżej kopalni imienia Zasiadki. Teraz pojawiło się u mnie mnóstwo tematów do rozmowy z rodzicami, ale ich nie ma. W kwietniu 2004 roku ojciec przekroczył wieczną granicę, a w styczniu 2008 roku mama Paraska Tarasiwna. Wspominając ich każdego dnia, nie mogę pozbyć się myśli, że z pewnością nie przeżyliby tej wojny, która w 2014 roku przykryła ich mogiły na cmentarzu przy lotnisku w Doniecku i zamieniła w swoiste pomniki nieznanego żołnierza. Wygnańcowi z rodzinnego domu pozostaje mi tylko modlić się za spokój ich ukraińskich dusz.
Przyjaciele, oficerowie, poeci Oles Żołdak i Ołeksij Zoc (z prawej). 1946 r.
Tłumaczenie maszynowe
Każdy z nas, wspominając ulubione przeczytane książki, pamięta autorów, ale rzadko potrafi przypomnieć sobie, kto je zilustrował, chociaż wizerunki bohaterów, które nas poruszyły i spodobały się, pozostają z nami na zawsze. Podobnie jak moje pokolenie, w młodości dorastałam na klasyce – na Kotlarewskim, Szewczence, France, Łesi Ukraince, Kociubynskim… Niedawno zachwyciły mnie niezwykle nowoczesne, wspaniałe ilustracje do utworu Iwana Kotlarewskiego „Eneida”, wykonane przez kijowską artystkę Oksanę Ternawską, która jest dzisiaj bohaterką mojej opowieści. Maria POROCH, członkini Klubu Inteligencji im. I. Pełypejki oraz Rejonowego Oddziału „Proświta”, m. Kosów. Jej imię może być Państwu nieznane, a szkoda, bo myślę, że jej prace ozdobią bibliotekę najbardziej wymagającego czytelnika. Przeglądając prace artystki, jakby trafia się do nowego świata dawnej, czarującej, mitologicznej baśni narodu ukraińskiego. Przed nami, jak żywi, stają Eneasz, Dydona, bogowie z Olimpu, mistrzowsko wyrysowane pędzlem postacie, które są znane z dzieciństwa każdemu Ukraińcowi. Sławny ukraiński artysta Roman Swerediuk zaznacza: „Unikalne wydanie „Eneidy” Iwana Kotlarewskiego ozdobione jest setką ilustracji (z nich 42 całostronicowe) artystki Oksany Ternawskiej, która pracowała nad nimi trzy lata, łączyła rysunek odręczny z grafiką komputerową. Udanie połączony styl starogrecki z ukraińskim barokiem na rysunkach sprawia wrażenie, jakby oglądało się jasny film”. O talencie i osiągnięciach twórczych Oksany Ternawskiej wiedzą tylko jej bliscy, przyjaciele, koledzy i znajomi. Imię ilustratorki jest mało znane szerokiemu ogółowi. Artystka ma wiele prac, ale jest obdarzona prostotą i skromnością, nie przejmuje się autoreklamą i dlatego mało kto o niej wie. Mówi o tym sama artystka: „A ilustracji wystawiać mi się nie chce – zrobiłam i zapomniałam. Bo czasami ukończona praca z czasem wygląda mi jakoś krzywo, nieciekawie i po prostu drażni, a przerobić już nie można, bo wydrukowano i poszło żyć własnym życiem. A ja jestem prostym człowiekiem i od czasu do czasu potrzebuję odpoczynku, przełączam się na coś innego, potem znowu wracam”. …Nakreślmy kilka skąpych, ale głównych rysów życiorysu artystki. Urodziła się Oksana Ternawska 2 czerwca 1964 roku w Kijowie. Ojciec – doktor nauk fizyczno-matematycznych, wiodący pracownik naukowy Instytutu Fizyki Półprzewodników im. W. Je. Łaszkarowa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, matka – inżynier obsługi technicznej i łączności. Z miłością O. Ternawska opowiada o swoich rodzicach, którzy, nie mając bezpośredniego związku ze sztukami plastycznymi, byli obdarzeni niemałymi zdolnościami artystycznymi i aktorskimi. Mama przez całe życie, począwszy od szkoły, brała udział w amatorskim ruchu artystycznym, bardzo ładnie śpiewała. Ojciec Iwan Pawłowycz czytał tak, przedstawiając czytane w postaciach, że wywoływało to niemały zachwyt słuchaczy. Od dzieciństwa Oksanka rysowała, coś wymyślała, lepiła, konstruowała dziwne zwierzęta i istoty z gliny, plasteliny, gałęzi, piór (czasami z rozdartej poduszki), skrawka obrusu, tapety i in., za co bywało, że otrzymywała od rodziców zasłużoną karę, chociaż próbowała udowodnić, że ten czy inny surowiec był jej koniecznie potrzebny, bo sztuka, jak zwykle, wymaga ofiar. Po ukończeniu Kijowskiej szkoły średniej nr 200 uczyła się w Kijowskim Technikum Artystyczno-Przemysłowym (1981–1984, oprawa artystyczna, obecnie to Kijowski Państwowy Instytut Sztuki Dekoracyjno-Stosowanej imienia Mychajła Bojczuka), w Kijowskim Instytucie Politechnicznym (1990, grafika książkowa). Zajmowała się malarstwem, projektowaniem logotypów, znaków firmowych, makiet okładek książek, ilustrowaniem i składem wydawnictw, pocztówek, znaczków, kopert, plakatów artystycznych i reklamowych. Praca ilustratorska podobała się najbardziej: na fali natchnienia szkicowała, pracowała nad rysunkami, nie odrywała się od pracy, aby wcielić w życie zamierzone marzenia i jednocześnie niezwykłe fabuły, wizerunki, którymi zachwycaliby się widzowie. Artystka zaznacza: „…Idealny wariant – robić tylko to, co się podoba, ale nie zawsze to się udaje. Czasami pracujesz nad czymś niezbyt ciekawym, a myśli w tym czasie zsuwają się gdzieś w bok, powstają obrazy i fabuły, pomysły absolutnie poboczne, ale fascynujące. Chce się wszystko rzucić i wcielić w życie to niezwykłe, a trzeba kontynuować zajmowanie się bieżącą rutyną. Myślisz – oto szybciutko skończę, uwolnię się i zajmę się tym samym najciekawszym. Patrzysz, a póki kończyłaś pierwszoplanowe, to samo ważne i oczekiwane już stopniało jak sen, zostawiając niejasny, niepokojący ślad niemożności. Muza poszła i pomachała rączką. I mimo wszystko pomysł częściej powstaje w wyniku celowych, wytrwałych poszukiwań”. O. Ternawska ostatecznie skoncentrowała się na ilustracji książkowej od 1997 roku, głównym kierunkiem pracy stało się oprawianie i ilustrowanie książek we współpracy z wydawnictwami: „ASK”, „Machaon-Ukraina”, „Litera”, „Akonit”, „Teza”, „Marka Ukrainy” (1999–2005, znaczki, pocztówki,
koperty, broszury), „Korbusz”, „Ridna mowa”. W jej dorobku twórczym znajdują się mistrzowsko zilustrowane wydania: „Żurawilnyj kraj: Mandriwka w mynule za lehendamy ta perekazamy” Oksany Danylewskiej (wydawnictwo „ASK”, 1998), „Mahiczna knyha” Neza i Lany Switłych (wydawnictwo „Machaon Ukraina”, 2006), „Ukrajinski narodni wirszky” (wydawnictwo „Akonit”, 2007), „Ese Homo” (bajka dla dorosłych) Serhija Nikołenki (wydawnictwo „Teza”, 2007), „Sklana, ołowiana, derewiana” Kateryny Medwediewej (wydawnictwo „Teza”, 2007), „Czornylne serce” Cornelii Funke (wydawnictwo „Teza”, 2009–2010), „Eneida” Iwana Kotlarewskiego (wydawnictwo „Korbusz”, 2011), „Rusłan i Ludmiła” – przekład poematu Puszkina autorstwa Witolda Fokina (wydawnictwo „Folio”, 2015), „Tysiacza ta odna nicz” (wydawnictwo „Korbusz”, 2016), „Tajempnyj sad” Frances Burnett (wydawnictwo „Ridna mowa”, 2017), „Ukrainskie powiesti” Mykoły Hohola (wydawnictwo „Korbusz”, 2017), „Natalka Połtawka”, „Moskal-czariwnyk” (sztuki) Iwana Kotlarewskiego (wydawnictwo „Korbusz”, 2020), „Kruhom switu za 80 dniw” Julesa Verne’a (wydawnictwo „Ridna mowa”, 2022, przygotowywane do druku). O każdej z tych prac Oksana może opowiedzieć osobną historię, ponieważ każda z nich nie narodziła się przypadkowo, a ilustruje ona tylko to, co lubi, co jest dla niej interesujące i bliskie. Większego bodźca do pracy ilustratorskiej dostarczyło zdarzenie, o którym opowiada sama O. Ternawska: „...„Eneida” Kotlarewskiego stała się dziełem znaczącym jeszcze z dzieciństwa. Mój ojciec, Iwan Pawłowycz Żadźko, był w niej zakochany, znał ją niemal na pamięć, wspaniale deklamował, czynił dowcipne komentarze. I gdyby żył, to lepszego krytyka i eksperta nie mogłabym szukać. Zapamiętałam jeden przypadek, kiedy byłam jeszcze całkiem mała. Pewnego razu, w rodzinnych stronach ojca – a jest to dawne kozackie zimowisko z XVII wieku – wieś Marjanśke w obwodzie dniepropetrowskim ze swoimi tradycjami, ciekawą historią, swoją szczególną kuchnią (nawiasem mówiąc, założycielem tego zimowiska był mój przodek – kozacki sotnik o przydomku Proszczorada, bo był bardzo ciekawy wszystkiego i często pytał: „O czym rada?”. Świętowaliśmy Boże Narodzenie w babcinej chacie. Zebrało się wielu krewnych, przyjaciół. Przy piecu, w świetle świec, ojciec czytał Hohola, fragmenty „Eneidy”, nawet nie czytał – grał tak emocjonalnie i wirtuozersko wcielając się w postacie, że śmiech rozlegał się na całą ulicę, a do chaty wchodzili wciąż nowi i nowi słuchacze. „Eneida” zapadła w pamięć na całe życie. Ojciec znał Anatolija Bazylewycza, zachwycał się jego ilustracjami. Pewnej jesieni 2006 roku trafiłam na wystawę poświęconą pamięci Bazylewycza, która odbywała się w Muzeum Książki i Drukarstwa w
Ławrze. Tam zaprezentowano, oprócz ilustracji, które weszły do wydania, rysunki przygotowawcze, szkice, ciekawe poszukiwania wizerunków, jednym słowem – kolosalną pracę, która stała się fundamentem dla stworzenia wszystkim znanych ilustracji. Wrażenie od tego wszystkiego było niesamowite i kiedy dokładnie rok później zaproponowano mi zilustrowanie „Eneidy” do wydania prezentowego, byłam nawet nieco zagubiona, ale odebrałam to jako znak losu. I chociaż wydawałoby się, że wcześniej nie zastanawiałam się nad tym, jak, w jakim stylu można by zrobić książkę, widocznie podświadomie w mojej głowie już trwała praca i poszukiwania. Bo kiedy zaczęłam robić pierwsze szkice do ilustracji, wszystko zaczęło szybko wskakiwać na swoje miejsca. A kiedy pokazałam pierwsze szkice wydawcy, okazało się, że nasze poglądy na wizję współczesnej oprawy książki niemal całkowicie się pokrywają. I to znów był znak – trzeba brać się do pracy. Chciało się zrobić coś uniwersalnego, zsyntetyzować kilka stylów, ale tak, aby to połączenie było harmonijne i odpowiadało duchowi „Eneidy”. Teatralność dekoracji, groteskowy nastrój szopki chciało się połączyć z barokiem, stylem wiktoriańskim i fantasy. Możliwe, że gdybym teraz znów wzięła się za ilustrowanie „Eneidy”, to książka byłaby zupełnie inna, ale co zrobione, to zrobione. Na pytanie, dlaczego zrobiono właśnie tak, a nie inaczej, nie mogę odpowiedzieć „ja tak widzę”. Bo eneidowskie wizerunki widzą mi się różnie. Ale w procesie pracy przygotowawczej postanowiono robić książkę właśnie tak i odpowiednio trzymać się wybranej linii w technice wykonania i interpretacji wizerunków. Bo ile ludzi – tyle możliwości swojego widzenia, albo jeszcze więcej”. Prace Oksany Ternawskiej są poparte wiedzą, zgromadzoną dzięki studiowaniu prac naukowych i artystycznych, poświęconych tamtemu okresowi. Artystka posiada absolutnie żywe i soczyste artystyczne odtworzenie. Jej ilustracje po współczesnemu odkryły także osobowość Kotlarewskiego. Oksana Ternawska jest członkinią Związku Artystów Ukrainy od 2003 roku. Uczestniczka wystaw krajowych i międzynarodowych, konkursów zawodowych zarówno jako grafik, jak i malarka. Znaczącymi dla niej jako uczestniczki są prezentacje „Eneidy” Kotlarewskiego (wyd. „Korbusz”, 2011, Ukraiński Dom), wystawy poświęconej 220. rocznicy pierwszej publikacji niedoścignionego poematu Iwana Kotlarewskiego „Eneida” w Dnieprzańskiej Centralnej Bibliotece Miejskiej (03.05.2018) oraz innej, poświęconej twórczości i 250. rocznicy urodzin I. Kotlarewskiego – „Enej był chłopak motorny…” w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy (27.09.2019). Budujące jest również to, że O. Ternawska została ilustratorką multidyscyplinarnego projektu teatralno-artystyczno-wydawniczego „Chłopak choć gdzie kozak”, dzięki której wyobraźni artystycznej Ukraina kilka lat temu zobaczyła artystycznie odnowioną „Eneidę” Iwana Petrowycza. Właśnie dla niego stworzyła nowe wizerunki postaci sztuk „Natalka Połtawka” oraz „Moskal-czarodziej”, które zachwycają koneserów kultury narodowej swoim kolorytem. Doktor filozofii, profesor katedry ukraińskiej filozofii i kultury Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki Natalia Jurijiwna Krywda, charakteryzując „Eneidę” Iwana Kotlarewskiego, opowiedziała o niepowtarzalności prac Oksany i o tym, jak mistrzyni udało się uchwycić i przenieść w nowoczesny świat promienie ukraińskiego renesansu literackiego od ogniska rozpalonego przez Kotlarewskiego. „…Ternawska zanurza się w żywioł sztuki neobarokowej. Nie ogranicza się w gamie kolorystycznej. Zauważalne jest też to, że manierze wykonania Ternawskiej właściwe są wyrazistość, groteskowość, nadzwyczajna ilość detali. Jej ilustracje jakby same przemawiają do czytelników. Wydaje się, że można tylko na podstawie jej obrazów spróbować odtworzyć fabułę. To nie jest zastąpienie werbalnego niewerbalnym, to taka mistyczna symbolika: w kostiumach, zbrojach rycerzy, w detalach, które przekazują smak życia i rozmaitość odczuć. Uważam, że Ternawska jest jedną z najciekawszych autorek pracujących z odtwarzaniem szeregów symbolicznych. W klasycznej nauce istnieje taki termin – „kapitał symboliczny”, i Ternawska jako artystka absolutnie dokładnie uzupełnia wizualny kapitał symboliczny naszej kultury”. O. Ternawska jest laureatką nagrody „Znaczek roku”: blok znaczków „Kijowsko-Peczerska Ławra 950 lat” (2001), laureatką nagrody imienia Heorhija Narbuta (najwyższe wyróżnienie dla artystów – autorów ukraińskich znaczków, która corocznie przyznawana jest za najlepszy rysunek znaczka): blok znaczków „Szlak od Waregów do Greków” (2003). Budujące jest to, że przedstawiciel SUFN Wiktor Mohylnyj wręczył jej to wyróżnienie na posiedzeniu Rady Redakcyjno-Artystycznej ds. wydawania znaków opłaty pocztowej na Ukrainie. Oprócz działalności ilustratorskiej i artystycznej dużo czasu poświęca swojemu ulubionemu hobby – kynologii. Widocznie dlatego na jej profilu na FB figurują głównie zdjęcia i filmy z jej ulubionymi psami. …Oto tak, choć skąpymi kreskami, ale starając się nie pominąć tego, co najważniejsze, chciało się opowiedzieć o wspaniałej artystce Oksanie Ternawskiej. Jej ilustracje pomagają zobaczyć w zwyczajnym – niezwykłe, w codziennym – wyjątkowe, głębiej poznawać myśli i charaktery postaci literackich, nakreślonych utalentowanym piórem mistrzów słowa artystycznego.
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr SKRYNCZENKO
“Nie trzymajcie się mody – czujcie ją” (Aubrey Beardsley)
Był dandysem i melomanem, a także genialnym artystą grafikiem, który nie posiadał żadnego wykształcenia plastycznego ani nawet ani jednej wystawy indywidualnej. Jednak fenomen jego twórczości uważa się za unikalny w historii kultury europejskiej. Ten czarodziej grafiki to Aubrey Beardsley, genialny angielski artysta. Los odmierzył mu zaledwie 25 lat życia, z których tylko pięć przypadło na aktywną pracę twórczą w dziedzinie grafiki książkowej. W ciągu swojego nie-Rysunek do dramatu “Salome” Oscara Wilde’a długiego życia twórczego artysta zdążył stworzyć ponad tysiąc ilustracji, wśród których znajdują się projekty afiszy, okładki do czasopism, programy teatralne oraz ilustracje do książek – “Salome” Oscara Wilde’a i “Śmierci Artura” Thomasa Malory’ego, które przyniosły mu światową sławę. Głębokie przeniknięcie Beardsleya w tradycje japońskiego drzeworytu istotnie przyczyniło się do harmonijnego połączenia kultur Wschodu i Zachodu oraz ukształtowania sztuk plastycznych w stylu modernizmu. Dziedziczna gruźlica stanęła na przeszkodzie jego planom twórczym. W sierpniu tego roku obchodzony jest 150. jubileusz od dnia urodzin wybitnego artysty.
Jego gwiezdna godzina Urodził się w niezamożnej rodzinie Vincenta Paula Beardsleya i Ellen Agnes Pitt, która pochodziła z rodziny lekarzy. Kilka pokoleń w rodzinie ojca chorowało na gruźlicę, a w 1879 roku siedmioletniemu Aubreyowi postawiono analogiczną diagnozę. Pod koniec XIX wieku choroba ta uważana była za nieuleczalną, dlatego każdy dzień miał być ostatnim dla chłopca. Ponieważ ojciec z powodu choroby nie mógł mieć stałej pracy, matka Aubreya musiała zarabiać na życie jako guwernantka, ucząc muzyki i języka francuskiego. Z czasem dzieciństwo Aubreya i jego siostry Mabel wspominane było jako wyczerpująca walka matki z problemami finansowymi. W rodzinie wcześnie zrozumiano, że Aubrey to cudowne dziecko. Rysować zaczął w wieku czterech lat, a pod wpływem matki pokochał literaturę francuską i angielską. Dzięki jej lekcjom muzyki Aubrey wraz z siostrą zdobyli popularność jako pianiści i z powodzeniem występowali z koncertami – solo i w duecie. Talent plastyczny Aubreya ujawnił się w wieku 10 lat, kiedy kolorowymi ołówkami ozdabiał menu i zaproszenia na przyjęcia arystokracji. Te dziecięce rysunki stały się jego pierwszym osiągnięciem artystycznym, ponieważ przyniosły mu pierwsze honoraria, które z dumą przynosił do domu. Zatem było to pierwsze uznanie jego talentu. Jednocześnie Aubrey cenił swoją reputację bibliofila: pociągały go rzadkie wydania starodruków, których szukał w antykwariatach Londynu, i czytał w oryginale autorów starogreckich i łacińskich. W kręgu jego zainteresowań znajdowała się literatura świata anglosaskiego – Dickens, Szekspir, Byron, Swift i Edgar Allan Poe. Swoich współczesnych zadziwiał zamiłowaniem do baśni Japonii oraz książki Lewisa Carrolla o Alicji. Po szkole spośród wszystkich rodzajów sztuki Beardsley daje pierwszeństwo plastyce. Od tej pory tylko sztuka wypełnia jego życie… Właśnie ten czas stał się gwiezdnym dla młodzieńca, gdyż jego pierwsze prace otrzymały pochlebną ocenę słynnego angielskiego artysty Edwarda Burne-Jonesa, bliskiego kręgowi prerafaelitów. To pomogło nieznanemu artyście otrzymać zamówienie na wykonanie ilustracji do średniowiecznego romansu “Śmierć Artura” Thomasa Malory’ego. Z czasem Burne-Jones przedstawił młodzieńca Oscarowi Wilde’owi, autorowi sztuki “Salome”. Stąd rozpoczęła się profesjonalna działalność młodego artysty…
Grafika i styl modernizmu Ilustracje do “Śmierci Artura” Malory’ego i “Salome” Wilde’a przyniosły nieznanemu artyście światową sławę. Zapewne sprzyjałoPortret Aubreya Beardsleya (Jacques-Émile Blanche, 1895 r.)temu także głębokie przeniknięcie Beardsleya w tradycje japońskiego drzeworytu, w szczególności w twórczość Utagawy Hiroshige i Katsushiki Hokusaia. Grafika stała się uosobieniem stylu modernizmu, a swoją metodę twórczą artysta sformułował w następujący sposób: fantastyczne wrażenie rysunku można uzyskać dzięki wirtuozerskiej cienkiej linii obok plam jednolitego czarno-białego koloru. Nic dziwnego, że jego rysunki przypominały drzeworyty. Nie wykonał ani jednego drzeworytu, jednak jego arkusze papieru to rysunki wykonane czarnym tuszem na białym tle. Zadziwia także technologia jego pracy z rysunkiem, w którym najpierw robił szkice ołówkiem, a potem ścierał niepotrzebne li-Królowa (Thomas Malory “Śmierć Artura”)
gumką, osiągając przy tym doskonałość. W oprawie „Śmierci Artura”, oprócz podobieństwa do średniowiecznej księgi, z jej ornamentyką i wszystkimi graficznymi atrybutami, jest jeszcze zasadniczo inna treść. Beardsley dość swobodnie, wręcz ironicznie obchodzi się z dworskimi bohaterami tego utworu, co widać w pełnych gracji postaciach królowej Ginewry i Izoldy, a także w postaci rycerza Lancelota, które bardziej przypominają mu ekstrawaganckie angielskie damy i dżentelmenów. Nieprzypadkowo „Król życia”, jak nazywano Wilde’a w wyższych sferach, zaprosił Beardsleya do pracy nad sztuką „Salome”. Zapewne byli pokrewnymi duszami w kwestii estetyki życia, których zupełnie nie martwiły przesądy wiktoriańskiej Anglii. Być może właśnie to okazało się najbardziej jaskrawe w tym, że historia z Nowego Testamentu o uwięzieniu i ścięciu Jana Chrzciciela otrzymała nowoczesną interpretację artystyczną. Nie mniej zachwycają graficzne ilustracje Beardsleya do opowiadań Edgara Allana Poego, lakonizm jego rysunku, w których artysta jednym pociągnięciem pióra osiąga najwyższą wyrazistość formy. Niczym genialny dramaturg artysta ustawia swoich marionetkowych bohaterów w płaszczyźnie rysunku, tworząc w ten sposób teatralne mise-en-scène. Co więcej, w jego rysunkach brak zbędnych elementów – tylko istotne, kwintesencja. Rok 1894 przyniósł Beardsleyowi także sukces twórczy: został dyrektorem artystycznym dwóch czasopism literackich o charakterze dekadenckim – „Żółtej księgi” (The Yellow Book) i „Savoy” (The Savoy). Już pierwszy numer „Żółtej księgi” zdobiła żółta okładka wykonana przez artystę, niczym wizytówka tego wydawnictwa. W tych czasopismach drukowano wiele jego rysunków, esejów i wierszy. Dzięki Beardsleyowi i jego działalności artystycznej „Żółta księga” wywarła niezwykły wpływ na życie kulturalne Anglii. Jednak erotyczna orientacja czasopisma przyczyniła się do jego skandalicznej popularności w społeczeństwie, a nawet napięcia, które musiało doprowadzić do wybuchu. I oto nadszedł… W kwietniu 1895 roku, u szczytu sławy i sukcesu, został aresztowany Oscar Wilde i oskarżony o homoseksualne relacje z lordem Alfredem Douglasem, synem markiza Queensberry. Według relacji reportera obecnego podczas aresztowania Wilde’a, udając się do więzienia, sławny Oscar zabrał ze sobą oprócz laski i rękawiczek także „a yellow book”, czyli książkę koloru żółtego. Jednak w doniesieniu prasowym, przez błąd w drukarni, wskazano czasopismo The Yellow Book, co sprowokowało skandal społeczny, w wyniku którego oburzone tłumy ludzi zaatakowały biuro wydawnictwa, rozbiły w drobny mak szyby w oknach, żądając zakazania czasopisma. Oto jak wiktoriańska Anglia zemściła się na artyście, który na zawsze rozstał się z czasopismem i został bez środków do życia… Mniej znane są rysunki Beardsleya do komedii Arystofanesa „Lizystrata”, a także do zjadliwych satyr Lukiana i Juwenalisa. Przez całe życie artysta wiele chorował i niezwykle dużo czytał: książki pozostawały dla niego jedynym sposobem walki o życie, a do przeczytanego tworzył ilustracje. Zachowały się jego rysunki do „Boskiej komedii” Dantego, „Manon Lescaut” opata Prévosta i „Damy kameliowej” Aleksandra Dumasa syna, którego artysta znał osobiście. Rysunki Beardsleya oszałamiały współczesnych, wywołując w nich sprzeczne uczucia szacunku i lęku. Zapewne sprzyjało temu chorobliwe poczucie dysharmonii człowieka, który czuje, że śmierć ma za plecami i każdy dzień może stać się ostatnim. Właśnie tym tłumaczono nieprzyzwoity charakter niektórych erotycznych rysunków Beardsleya, jego pociąg do nienormalności, gdyż genialność i nienormalność, z punktu widzenia przeciętnego człowieka, są pojęciami identycznymi. W społeczeństwie rozpowszechniano brudne plotki dotyczące jego homoseksualizmu, a nawet relacji seksualnych z siostrą Mabel. Jednak żadnych dowodów na to nie znaleziono. Najważniejsze, że artysta żył i tworzył swój bajkowy świat, który do dziś żyje swoim niezwykłym życiem… Pośmiertny los artysty Ostatnią przystanią Beardsleya w życiu stał się „cytrynowy raj” Menton, kurortu we Francji. Zapewne Lazurowe Wybrzeże Śródziemnomorza bardziej sprzyjało leczeniu człowieka chorego na gruźlicę. Jednak los był dla niego bezlitosny: 16 marca 1898 roku, w pełnej świadomości i w obecności matki oraz siostry, którym polecił przekazać pozdrowienia licznym przyjaciołom, Aubrey Beardsley opuścił ten świat. Rok wcześniej ogarnął go strach i pociąg do religii: gorzko żałował swoich nieprzyzwoitych rysunków, a później został przyjęty na łono Kościoła katolickiego. Od niego otrzymał jeszcze rok życia na pracę twórczą. A potem, już przykuty do łóżka, artysta błagał swojego przyjaciela-wydawcę Leonarda Smithersa o „zniszczenie wszystkich egzemplarzy” jego rysunków do „Lizystraty”, a także innych nieprzyzwoitych i wygrawerowanych płyt do nich. Na szczęście nie zostało to wykonane. Na śmierć Beardsleya Algernon Swinburne napisał wiersz: „Wróć do nas – choćby we śnie…”. Fenomen twórczości Beardsleya należy uznać za unikalny w historii kultury europejskiej i światowej. W szczególności wpływ jego sztuki w stylu modern (secesji) uwidocznił się w kulturze Anglii, Niemiec oraz w krajach Europy Środkowej, zwłaszcza w Czechach, Polsce i Rosji. Cechy modernu w sztuce grafiki utrwaliły się także na Ukrainie, w twórczości artystów Heorhija Narbuta i Wsewołoda Maksymowycza. Działalność twórcza Heorhija Narbuta rozpoczynała się w Petersburgu, gdzie brał udział w wystawach stowarzyszenia „Świat Sztuki”. Przyjeżdżał on także na Ukrainę, gdzie studiował starodruki, herby ukraińskich rodów, co pozwoliło mu stać się odkrywcą zabytków ukraińskiej starożytności jako zjawiska estetycznego. Heorhij Narbut stworzył własny świat obrazów i graficzny charakter pisma na podstawie połączenia tradycji narodowych i współczesnych zjawisk artystycznych. Artysta wszedł do historii kultury ukraińskiej jako twórca godła państwowego i pieczęci, pierwszych banknotów i znaczków pocztowych. Rozkwit twórczości Wsewołoda Maksymowycza przypada na lata 1912–1914, kiedy stworzył on swoje najwybitniejsze prace – ogromne panneau, w których odczuwalny jest wpływ Aubreya Beardsleya. Nowe odkrycie oryginalnej twórczości Maksymowycza i wzrost zainteresowania nią nastąpił dzięki wystawie „Skrzyżowanie. Modernizm na Ukrainie, 1910–1930”, która odbyła się w 2007 roku w Nowym Jorku. Publiczność artystyczna była oszołomiona, a wszystkie renomowane gazety zamieściły recenzje z zachwyconymi ocenami artysty. Artykuł w „New York Timesie” zaczynał się od słów: „Dla amerykańskiej publiczności było to odkrycie nowego geniusza sztuki”. Styl modern szybko wyszedł z mody, ale wielu artystów na początku XX wieku przez długi czas odczuwało na sobie wpływ grafiki Beardsleya, nawet kopiowało jego sposób twórczy. O sztuce Aubreya Beardsleya przypomniano sobie w latach 70. XX wieku, na 100-lecie od dnia jego urodzin. Zapewne arcydzieła grafiki artysty wyprzedziły swój czas i stały się żywym symbolem sztuki przeszłości oraz są współbrzmiące z szalonym tempem postępu społeczno-ekonomicznego ludzkości XX wieku.
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCHARENKO Zdjęcia autora Artystka ukończyła Republikańską Szkołę Plastyczną imienia Tarasa Szewczenki oraz Kijowski Państwowy Instytut Sztuki (obecnie Narodowa Akademia Sztuk Pięknych i Architektury Ukrainy). Członkini Narodowego Związku Artystów Ukrainy od 1990 roku. W jej dorobku twórczym jest ponad czterdzieści wystaw indywidualnych. A obrazy znajdują się w kolekcjach Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy, Muzeum Historii Miasta Kijowa, Muzeum Sztuki Współczesnej Ukrainy, w innych miastach Ukrainy oraz w kolekcjach prywatnych Niemiec, Izraela, Kanady, USA, Czech, Słowacji, Bułgarii, Serbii, Czarnogóry. – Przyznam, że było bardzo niespokojnie na sercu jeszcze 23 lutego, czułam, że musi stać się coś strasznego – opowiedziała pani Łarysa. – Choć następnego dnia trudno było uwierzyć w realność tego, co zaczęło się dziać. Postanowiłam zostać w Kijowie ze swoją starą mamą. W pierwszych dniach wojny, jak wszystkim, było bardzo ciężko. Główna myśl – jak przeżyć. Ale już całkiem niedługo postanowiłam wrócić do malowania. Raz na dwa dni chodziłam odwiedzać mamę z prawego brzegu Dniepru na lewy przez most Patona. Właśnie podczas tych podróży zaczęłam znów zajmować się twórczością. Pierwszy etiud namalowałam 15 marca. Tworzyłam go z wielkim pragnieniem, aby nasi wojownicy obronili Kijów. Tego dnia orki bombardowały lewy brzeg stolicy. Bardzo przeżywałam, że zostanie zniszczone piękno rodzinnego miasta. Na etiudach można zobaczyć, jak stopniowo przychodziła wiosna, zmieniała się przyroda, wszystko zaczynało się zielenić. Malowałam prawy brzeg Kijowa, a w tym czasie sama przebywałam na lewym. Jednocześnie z prawego malowałam lewy. Równolegle robiłam zdjęcia tych krajobrazów i umieszczałam je razem z etiudami w mediach społecznościowych. Do mnie niejednokrotnie podchodzili ludzie i dziękowali za pracę. Nie lubię malować ruin. Nawet w zniszczonym Irpieniu starałam się znaleźć pozytyw. Aby przekazać, że to wojna, postanowiłam stawiać na pracach daty. Wyszedł swoisty dziennik. 18 marca malowałam pomnik Tarasa Szewczenki. Chciałam uwiecznić w szkicach także inne pomniki Kijowa, ale, aby uchronić przed bombardowaniem, zostały one zamknięte. Dwa dni malowałam Złotą Bramę. Czułam, że życie trwa dalej. Z każdym dniem krzepła nadzieja, że zdołamy wszystko przezwyciężyć. 25 marca miło było zobaczyć, że na Dniepr wracają rybacy. Na wystawie zaprezentowano etiudy stworzone od 15 marca do 15 maja. Kontynuuję pracę nad tą serią. Maluję z natury tylko w słoneczną pogodę. A jeśli pada deszcz, to maluję w domu słoneczniki. Ostatnio stworzyłam kilka etiudów z kotami pod tytułem „Miau, jesteśmy z Ukrainy”. Chcę, aby wszystkie moje prace przynosiły ludziom radość. Zaprezentowałam także w ekspozycji dwie swoje prace z międzynarodowej wystawy poświęconej jubileuszowi Hryhorija Skoworody. Te obrazy w pierwszych dniach wojny były w Czernihowie. Na szczęście zachowały się. Eksponuję również płótno z portretem młodego Tarasa Szewczenki. Przeprowadzenie wystawy w Muzeum-Warsztacie Iwana Kawaleridzego zaproponował mi dyrektor muzeum Ołeksandr Junin. Wcześniej kilka razy brałam tu udział w wystawach zbiorowych, a indywidualna – po raz pierwszy. Muzeum znajduje się w samym sercu stolicy – na Andrijiwskim Uzwozie. Panuje tu przytulna atmosfera, czuć niepowtarzalnego ducha Kijowa. Dla każdego artysty wielkim zaszczytem jest prezentowanie tu swoich prac. Nawiasem mówiąc, to już moja daleko nie pierwsza wystawa poświęcona rodzinnemu miastu. Jeszcze w dalekim 1983 roku pojawiła się seria „Kijów okresu okupacji”. Długi czas pracuję nad tematem „Kijów i kijowianie”. Prace z tej serii prezentowałam w Muzeum Historii Kijowa, Muzeum Szolema Alejchema, galerii „Irena”, na innych przestrzeniach wystawowych stolicy. Kijów – wieczne miasto, miejsce mocy! Ja go piszę, maluję, kocham. I prawy, i lewy brzeg. W planach – seria „Tańce słoneczników”, a także cykl prac poświęcony zwierzętom podczas wojny. – Znam Łarysę Puchanową z wielu projektów wystawowych w różnych muzeach Kijowa – kontynuuje rozmowę dyrektor Muzeum-Warsztatu Iwana Kawaleridzego, zasłużony pracownik kultury Ukrainy Ołeksandr JUNIN. – Brała ona także udział w kilku wystawach zbiorowych w naszym muzeum. Codziennie widziałem w mediach społecznościowych jej nowe etiudy poświęcone naszej stolicy w dniach wojny. Ta odważna kobieta nie bała się wychodzić pod huk syren i malować rodzinne miasto. Bardzo spodobały mi się jej prace. Zbliżał się Dzień Kijowa i pomyślałem, że dobrym prezentem dla kijowian i gości naszego miasta byłaby wystawa kijowskich etiudów artystki. Jestem wdzięczny, że zaprezentowała także swoje prace na 300-lecie urodzin Hryhorija Skoworody. Od początku wojny nasze muzeum zrealizowało także szereg projektów wolontariackich. Artystka Tetiana Rodkina na Andrijiwskim Uzwozie 21 przeprowadziła warsztaty z mozaiki. Planujemy wspólnie z panią Tetianą przeprowadzić aukcję, a uzyskane środki pójdą na wsparcie kultury, dla pododdziałów ZSU oraz Gwardii Narodowej Ukrainy. Inni artyści w murach naszego muzeum zajmują się twórczością, równolegle zbierając środki dla pododdziałów Sił Zbrojnych Ukrainy. Pracownicy muzeum prowadzą warsztaty z wyplatania lalek (coś podobnego do lalek-motanek, tylko z moskitiery). Na te zajęcia przychodzą zarówno młodzi kijowianie, jak i ludzie starszego pokolenia. Razem robimy serduszka, korale z patriotycznym zabarwieniem. Wiele z tych rzeczy już przekazano naszym obrońcom. Jeszcze jeden projekt nosi nazwę „Zgraja artystyczna”. Realizujemy go razem z ruchem wolontariackim „Zgraja”. Do tej organizacji należą różni ludzie, w tym przedstawiciele środowisk artystycznych – artyści, konserwatorzy, aktorzy. Naszym celem jest zebranie środków na kilka dronów dla naszych chłopaków. Pierwszą na początku szerokoskalanowej wojny z rosyjskimi okupantami była wystawa uczestników Międzynarodowego konkursu „Maluj UA”, którą otwarto w lutym przy wsparciu Ministerstwa Kultury i Polityki Informacyjnej Ukrainy (organizator Tetiana Kolisniczenko). W dalszych planach ekspozycja prac znanego kijowskiego artysty Andrija Kułahina. Dalej – kontynuacja wystawy „Maluj UA”, do udziału w której zgłosili się już artyści nie tylko z Ukrainy, ale i z innych krajów. Przygotowaną przez nas wystawę na jubileusze Hryhorija Skoworody i Iwana Kawaleridzego obecnie oczekują muzea Lwowa, Dniepru i Odessy. Zainteresowali się tym projektem nasi przyjaciele z Wielkiej Brytanii i Litwy. Chciałoby się, aby tę wystawę zobaczyło jak najwięcej ludzi zarówno na Ukrainie, jak i za granicą. W Muzeum-Warsztacie Iwana Kawaleridzego (Kijów) działa wystawa artystki Łarysy PUCHANOWEJ „Witaj, lewy! Pozdrawiam, prawy!”, na której zaprezentowano etiudy stworzone podczas wojny rosyjsko-ukraińskiej. PRZEDPŁATA — 2022 Wartość przedpłaty (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Kod pocztowy — 30617. Strona w katalogu — 66.
Na 1 miesiąc 28 hrywien 14 kopiejek. Na 3 miesiące 79 hrywien 42 kopiejki. Na pół roku 152 hrywny 84 kopiejki. Na 11 miesięcy 276 hrywien 54 kopiejki.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Odpowiedzialna za wydanie
Lubow HOŁOTA
K o l e g i u m r e d a k c y j n e
Lubow HOŁOTA (przewodnicząca),
Pawło MOWCZAN,
Mykoła TYMOSZYK,
Heorhij FILIPCZUK
Zastępczyni redaktora naczelnego ds. produkcji Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCHARENKO 279-39-55 Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Wołodymyr ŻYHUN Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka 3.
Tłumaczenie maszynowe