GAZETA OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWITA» IMIENIA TARASA SZEWCZENKI KWIECIEŃ, NR 4 (23) 1996 ROKU. Dż. Mejs, Mykoła Tkacz. W POSZUKIWANIU UTRACONEGO ROZUMU. Jurij Hnatkewycz. CZY NOWA KONSTYTUCJA UKRAINY OTWORZY UKRAIŃCOM DROGĘ DO NARODOWEGO ODRODZENIA? We wszystkich czasach i we wszystkich państwach, które powstawały na zgliszczach imperiów, przez rządy młodych krajów ogłaszany był kurs na państwo narodowe oraz narodowe odrodzenie. Walka o to zawsze trwała, ponieważ każda metropolia za wszelką cenę (i bardzo często nie bez sukcesu) starała się wykorzenić patriotyzm podbitych narodów, odłączyć je od ojczystego języka i narodowych tradycji. Sukcesy osiągnięte przez rosyjską metropolię na Ukrainie okazały się tak znaczące, że po ogłoszeniu niepodległości państwowa elita nie odważyła się ogłosić kursu na budowę państwa narodowego oraz narodowe odrodzenie Ukraińców. I nie dlatego, że nie ma takiej potrzeby, a dlatego, że większość przedstawicieli państwowej elity, która była wcześniej i jest obecnie u władzy, sama była i w pewnym stopniu pozostała produktem rusyfikacji. W rezultacie serce wielu z nich za sprawą narodową nie boli. Ideę narodowego budownictwa postrzegają leniwie, niechętnie, bojaźliwie, orientując się na budowę nie państwa narodowego, a państwa typu „w ogóle”. Podam przykład. We wszystkich armiach świata istnieje wychowanie patriotyczne. Żołnierzom, kursantom mówi się tam, że są zobowiązani bronić swojej ojczyzny. W naszej armii nikt nie mówi niczego podobnego. Słowo „Ukraina” oraz inne ukraińskie słowa w ukraińskiej armii wymawiane są rzadko: u nas naucza się „wojennogo dieła”. Wczytuję się w artykuł 10 projektu nowej Konstytucji Ukrainy. Ten projekt jest wariantem przyjętym na podstawie konsensusu przez podkomisję roboczą Komisji Konstytucyjnej: każdy chciał czegoś więcej, ale większość zgodziła się na mniej lub bardziej akceptowalny wariant. Oto tekst tego artykułu: „Językiem państwowym (urzędowym) na Ukrainie jest język ukraiński. W miejscach zwartego zamieszkania obywateli, którzy należą do jednej lub kilku mniejszości narodowych, obok języka państwowego może być używany w działalności organów władzy państwowej i organizacji państwowych język akceptowalny dla większości mieszkańców danego punktu osiedleńczego”. Jeśli znaczenie słowa „obok” w odniesieniu do języków w podanym kontekście nie jest do końca zrozumiałe (jak to obok?), to przyczyny kompromisu są zrozumiałe: jedni pozostali zadowoleni z tego, że w tekście nie ma wzmianki o państwowości czy urzędowości języka rosyjskiego, a drudzy wyraźnie widzą w tekście możliwości dla praktycznej realizacji państwowości języka rosyjskiego wszędzie tam, gdzie on taką obecnie faktycznie jest. Wiedząc, że kwestia językowa jest kwestią wielkiej politycznej walki, która będzie się toczyć, spróbuję przewidzieć propozycje, które będą wysuwane w parlamencie. Pierwszą będzie wniesiona propozycja o państwowości czy urzędowości języka rosyjskiego. Przecież niektórzy deputowani zechcą uwzględnić realia („tak historycznie się złożyło!”). Inni będą bronić niechęci metropolitalnych narodów do uczenia się języka narodu, na ziemi którego żyją. Niektórzy zaś języka ukraińskiego za język po prostu nie uważają. Wspomniana propozycja nie zostanie przegłosowana, ponieważ w parlamencie jest wielu deputowanych, którzy rozumieją, że ogłoszenie państwowości czy urzędowości języka rosyjskiego w czasach upadku ukraińskiego doprowadzi do tego, że po pewnym czasie język rosyjski niemal całkowicie wyprze ukraiński, pozostawiając mu jedynie przestrzeń na wsiach, których zaludnienie w rezultacie „zmierzyzacji” będzie stale się zmniejszać, oraz w miastach Zachodniej Ukrainy, stopień upolitycznienia i narodowego patriotyzmu ludności której będzie stale wywoływać konfrontację na tle językowo-narodowościowym. W końcu państwowość języka rosyjskiego może podzielić kraj na dwie części (Ukrainę i Ukrainę), co w przyszłości jest nieuniknione przez stałe referenda (czy przez wojnę domową sprowokowaną wynikami referendów). DIALOG PISARKI Z REŻYSEREM. Wśród tych pierwszych, którzy stali z kamerą filmową nad zrujnowanym reaktorem na dachu trzeciego bloku energetycznego Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej, był nasz rodak z czernihowszczyzny, moskwianin z zameldowania, znany reżyser-dokumentalista Rollan Serhijenko. Styczeń bieżącego roku był dla niego jubileuszowy: związki twórcze, Moskiewska i Kijowska wytwórnie filmowe, bracia-czarnobylcy gratulowali mu sześćdziesięciolecia, jak i wszyscy, którzy cenią znaczący dorobek tego twórcy. Rozmowę z reżyserem prowadzi znana poetka, autorka licznych książek, w szczególności znanego poematu o czarnobylskiej tragedii „Wybuch” oraz zbioru „Wieczność”, narodzonego pod niebem bezludnej Prypeci w osiemdziesiątym ósmym roku, a także powieści „Okienko w strefie” („Witchyzna” nr 9-10 br.) Switłana Jowenko. Str. 8-10
Tłumaczenie maszynowe
Proświta:
1868-1996
Historia proświtiańskiego ruchu na Berestejszczyźnie jest ściśle związana z imieniem Tarasa Szewczenki i zaczyna się w 1905 roku, kiedy z inicjatywy mieszkańców wsi Kobyliany w powiecie berestejskim została założona ludowa czytelnia. W skromnych zbiorach książek tej czytelni, samego w sobie zjawiska niezwykłego, zajmowało wiodące miejsce dzieła właśnie T. Szewczenki, zdobyte dzięki pomocy Lwowskiego Towarzystwa «Proświta». Samą czytelnię jej fundatorzy nazwali imieniem ulubionego poety. W tych samych latach dzięki niestrudzonym wysiłkom wybitnego budziciela ukraińskiego ludu O. Wasylenki (1861-1921, ukraiński pisarz, publikował pod pseudonimem O. Warnak), oficera twierdzy berestejskiej w latach 1902-1914, w Bereściu zorganizowano amatorski ukraiński teatr i chór. W 1911 roku z okazji jubileuszu T. Szewczenki teatr wystawił przedstawienie «Nazar Stodola». Po przedstawieniu, przyjętym przez publiczność z uniesieniem, odbyło się czytanie utworów Szewczenki. Obchody jubileuszowe miały się zakończyć masowym mitingiem wielbicieli poety, ale w wydarzenia wmieszała się policja i zakazała zorganizowania mitingu, jednak miting mimo to odbył się w Bereściu, półjawnie, w jednym z kazamatów twierdzy.
Na znacznie wyższy poziom wzniósł się proświtiański ruch w latach 1917-1920, kiedy Berestejszczyzna należała do niepodległego państwa ukraińskiego (UNR). Większa część Berestejszczyzny weszła w skład Guberni Chołmskiej. W Bereściu znajdowała się siedziba komisariatu gubernialnego. Sprawami kulturalno-oświatowymi kierował komisarz Karpo Dmitriuk ze swoim zastępcą T. Olesiukiem. Zorganizował on kursy nauczycielskie z ukrainoznawstwa dla nauczycieli, po ukończeniu których byli oni kierowani na posady nauczycielskie we wsiach. Takich kursów latem 1918 roku odbyły się trzy turnusy. Wykładowcami byli K. Dmitriuk, profesor Hładkyj i profesor Rudnycki. Przez pewien czas higienę wykładał doktor Dmitriuk. Otwarto szkołę podstawową w Bereściu przy cerkwi bractwa. Założono towarzystwo «Proświta».
Miesięczne | 16.XI – 16.XII 1927 r.
Z Ukrainy do Ukrainy przez granicę
…w powiatach utworzono 150 ukraińskich szkół, do których uczęszczało ponad 7000 dzieci.
W 1920 roku Polesie Brzeskie zostało okupowane przez Polaków, wszystkie ukraińskie szkoły i powiatowe urzędy zostały zlikwidowane, a na ich miejscu powstały polskie instytucje. Zakazano nawet nazywania się Ukraińcami. Tak o tej sytuacji we wspomnieniach pisze pierwszy przewodniczący zalegalizowanego towarzystwa «Proświta» w Brześciu, W. Dmitriuk: «Pojawiło się zarządzenie o paszportach. Kiedy zgłosiłem się do starostwa powiatowego po tak zwany „dowód osobisty”, zapytano mnie o narodowość. „Oczywiście, że ukraińska” – powiedziałem. „Nie ma takiej narodowości – oświadczył urzędnik – tu nie ma żadnych Ukraińców”. „Ale ja jestem Ukraińcem i proszę tak zapisać, innego «dowodu» nie przyjmę”. Po naradzie z innymi urzędnikami i samym starostą, który miał się wypowiedzieć: „A niech tam będzie jeden Ukrainiec”, otrzymałem „dowód” z zaznaczeniem „narodowość ukraińska” i imieniem Wasyl, a nie Bazyli».
Nic dziwnego, że w urzędowej statystyce z 1921 roku ponad 120 tys. mieszkańców Polesia zapisano jako: «Religia prawosławna, narodowość polska».
Legalna działalność towarzystwa «Proświta» została wznowiona w 1922 roku. Pierwszym przewodniczącym towarzystwa, o którym już wspomniano, był poseł do polskiego Sejmu doktor W. Dmitriuk. Pod koniec lat 20. «Proświta» otworzyła 127 bibliotek i izb-czytelni. Otwarto prywatną ukraińską szkołę im. O. Storożenki w Brześciu, a pierwszym nauczycielem był M. Kozar. W 1935 roku towarzystwo zostało zlikwidowane przez polskie władze pod zarzutem skomunizowania.
Oprócz «Proświty» w Brześciu założono filię Związku Ukrainek (fundatorką była żona W. Dmitriuka), otwarto ukraiński bank, którego pierwszym dyrektorem był O. Bazylewicz. Powstała also spółdzielnia rolnicza.
W okresie międzywojennym na Berestejszczyźnie działały również ośrodki «Sielrobu» i «Sielsoiuzu», KPZU, wychodziły ukraińskie gazety «Ridne słowo», «Naje słowo».
ресті но
w 1939 roku Berestejszczyzna została przyłączona do radzieckiej Białorusi. W czasie, gdy w ukraińskich powiatach w 1940 r. było 30 ukraińskich szkół, to już w 1942 r., za niemieckiej okupacji – 161. Inspektorem ukraińskich szkół był wspomniany już Mykoła Kozjar. Wraz z powrotem władzy radzieckiej na Berestejszczyznę w 1944 roku Kozjara aresztowano, a w więzieniu NKWD w Brześciu zakatowano go na śmierć. Bolszewickiemu rządowi BSRR ukraińskie szkoły nie były potrzebne; ostatnie z nich zlikwidowano w połowie lat 50. Od tego czasu aż do 1990 roku w ukraińskim życiu na Berestejszczyźnie zapanowało zastoju.
W 1990 roku utworzono Ukraińskie Społeczno-Kulturalne Zrzeszenie obwodu brzeskiego (UGKO BO). Od 1991 roku ukazuje się gazeta «Hołos Berestejszczyny». Fakultatywnie uczy się języka ukraińskiego w niektórych szkołach rejonów korbińskiego i kamienieckiego, na Uniwersytecie Berestejskim istnieje wydział języka i literatury ukraińskiej. W październiku 1995 roku zarejestrowano nową ukraińską organizację «Proświta Berestejszczyny» im. T.H. Szewczenki, która stała się kontynuatorką tradycji międzywojennej «Proświty». W marcu ukazał się pierwszy numer gazety «Berestejski Kraj», założycielem której jest «Proświta Berestejszczyny».
Oleg PARCHACZ, przewodniczący zarządu Stowarzyszenia Społecznego «Proświta Berestejszczyny» im. T. Szewczenki
Od autora: Korzystając z okazji, w związku z tym, że przygotowujemy książkę o ukraińskim ruchu na Berestejszczyźnie, prosimy wszystkich, którzy mają jakiekolwiek materiały, dokumenty w tej sprawie, o napisanie na adres: Białoruś, 224020, Brześć, ul. Druga Zawodska 9, Łaskowiczowi W.P.
POWIERZYLI PO RAZ DRUGI
Odbyła się sprawozdawczo-wyborcza konferencja Czerniowieckiego Rejonowego Zrzeszenia «Proświty». Podsumowano na niej działalność Zrzeszenia za okres sprawozdawczy, określono zadania na przyszłość.
Kierowanie Czerniowiecką «Proświtą» delegaci konferencji po raz drugi powierzyli Wiktorowi Kosiaczence.
яю
ПРЕ НЕ ОРО
Odbyła się sprawozdawczo-wyborcza konferencja Czernihowskiego Obwodowego Towarzystwa «Proświta». Przewodniczącym ponownie wybrano W. Czepurnego, ponieważ delegaci pozytywnie ocenili zarówno pracę organizacji, jak i jego osobistą działalność. Konferencja przyjęła osobną uchwałę popierającą projekt Konstytucji (w całości), stawiając wymóg zapisania w niej państwowego statusu języka ukraińskiego. Postanowiono także zorganizować w Czernihowie Drugi Ukraiński Targ Książki (19–20 kwietnia).
NIE LICZBĄ, LECZ UMIEJĘTNOŚCIĄ
23 marca we Lwowie odbyła się sprawozdawczo-wyborcza konferencja obwodowego zrzeszenia «Proświta». W jej obradach wzięło udział 273 delegatów z oczekiwanych 300.
Zainteresowanie konferencją proświatowską wyrazili przedstawiciele obwodowej i miejskiej państwowej administracji, kierownicy twórczych związków Lwowszczyzny, przewodniczący Komisji ds. Kultury Rady Najwyższej Ukrainy, deputowany ludowy Mychajło Kosiw, sekretarz Sekretariatu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» Mykoła Nesterczuk oraz przewodniczący zrzeszeń «Proświty» Iwano-Frankiwska (Stepan Szulepa) i Tarnopola (Bohdan Hołowin).
Z wstępnym słowem do delegatów zwrócił się przewodniczący Lwowskiego Obwodowego Towarzystwa «Proświta» Roman Iwaniczuk. Podkreślił on m.in., że NALEŻY przyciągać do kierownictwa organizacji więcej młodzieży, ludzi o nowym sposobie myślenia, którzy lepiej orientują się w sytuacji ekonomicznej i politycznej.
Referent – przewodniczący Rady zrzeszenia Zynowij Mazuryk zaznaczył, że obecnie obwodowe zrzeszenie liczy około 15 tysięcy członków «Proświty», wobec 77 tysięcy w 1990 roku. Lecz, podkreślił, najważniejsza jest nie liczebność, a zorganizowanie zrzeszenia. Przeanalizowano działalność komisji Rady.
Przewodniczącym Lwowskiego Obwodowego Zrzeszenia «Proświta», wybranym w demokratycznych zasadach, został znany pisarz Roman Łubkiwski.
Й на Та сві ОД
и чі.
теє
си
CZASOPISMO SPADKOBIERCÓW UKRAIŃSKIEGO KOZACTWA
їчове ЦІМ СТІ | WIELKIE KOŁO
KOZACKICH SPADKOBIERCÓW
Znany działacz Proświty Anatolij Nosenko jest niestrudzonym źródłem jaskrawych pomysłów, a zarazem ich pierwszym, konsekwentnym wykonawcą. Ukraińska opinia publiczna dopiero co ucieszyła się z wydania redagowanej przez niego gazety «Січове Братство», która od razu zyskała popularność nie tylko w mieście Ordżonikidze, ale i na całej Dniepropetrowszczyźnie, a już na progu czeka kolejny zamysł, taki, który raczej nikogo nie pozostawi obojętnym. Anatolij Nosenko zainicjował przeprowadzenie w dniach 3–9 sierpnia 1996 roku «Wielkiego Zjazdu potomków Kozaków». Zjazd odbędzie się w sławnym, pełnym kozackiej chwały miejscu – w Kapulówce w rejonie nikopolskim. Powołano komitet organizacyjny, do którego weszli znani ukraińscy działacze, współtwórcy święta Kozackiej Chwały, które w swoim czasie zainspirowało Prydnieprze, zjednoczyło najlepsze siły narodowe i wykazało, że w prochownicach spadkobierców Sirka wciąż jest proch, że ludność jego ojczyzny «nie zturczyła się, nie pogrzeczyła się» i czuje się
КооавамЛО
ки - ни -- -ві
Tłumaczenie maszynowe
Й?
--«національ 0-мМОВНИХ питань,
Słowo PROŚWIATY
Г
PROŚWIATA: 1569-1976
і- Кі
NOWINY «PROŚWIATY»
KOMUNIKAT O SESJI GŁÓWNEJ RADY WUT «PROŚWIATA»
16-17 marca br. odbyła się Sesja Głównej Rady WUT «Proświata». Na sesji podjęto decyzję o zwołaniu kolejnego zjazdu Towarzystwa w listopadzie 1996 r. Sesja postanowiła szeroko obchodzić święto kronikarza Nestora oraz przeprowadzić ogólnoukraińską akcję oświatową w sprawie reformy ziemskiej.
"W osobnym oświadczeniu Główna Rada «Proświaty» wezwała do jak najszybszego zatwierdzenia projektu Konstytucji przez Radę Najwyższą i wystawienia go na ogólnoukraińskie referendum. Jednak, jak zaznaczono w oświadczeniu, «Proświata» nie może zgodzić się z próbą, zawartą w art. 10 projektu, w zawoalowanej formie nadania szczególnego prawa jednej z mniejszości narodowych narzucania swojego języka jako państwowego. Ukraina i mieszkańcy miejscowości potrzebują Konstytucji, która ukieruje ich nie na ciągłe referenda i sondaże, nie na dalszą rusyfikację, lecz na odrodzenie narodowe.
Główna Rada «Proświaty» skierowała do Wicepremiera Ukrainy Iwana Kurasa swoje ostre zaniepokojenie w związku z faktycznym zaprzestaniem działalności rządowej komisji językowej oraz niewykonaniem przyjętego pięć lat temu rządowego programu rozwoju języka ukraińskiego i innych języków. Zainicjowano pilne zwołanie wspólnej narady partii i organizacji społecznych o orientacji narodowo-patriotycznej, której celem miałaby być koordynacja działań wokół problemów odrodzenia narodowego i ich odzwierciedlenia w nowej Konstytucji.
OŚWIADCZENIE GŁÓWNEJ RADY
OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO
TOWARZYSTWA «PROŚWIATA» im. T. SZEWCZENKI
Główna Rada Towarzystwa «Proświata», rozpatrzywszy na swojej sesji fakt uchwalenia przez Dumę Państwową Federacji Rosyjskiej postanowienia o przywróceniu ZSRR oraz w związku z tym denuncjację Puszczańskiej (Białowieskiej) umowy o utworzeniu WNP, uznaje, że wspomniany akt organu ustawodawczego Rosji jest kolejnym przejawem rosyjskiego imperializmu i bezpośrednim zamachem na państwową niezależność naszego narodu.
W związku z tym uczestnicy sesji Rady Głównej Towarzystwa «Proświta» zwracają się do Prezydenta, Rady Najwyższej i Prokuratora Generalnego Ukrainy z żądaniami:
1. Wystąpić z WNP, która coraz bardziej przekształca się w narzędzie politycznego nacisku na Ukrainę i odbudowy imperium rosyjskiego.
2. Zakazać na terytorium Ukrainy działalności sił społeczno-politycznych, które opowiadają się za odbudową związku z Rosją, ponieważ taka integracja spowodowałaby znaczne ograniczenie suwerenności Ukrainy, a w konsekwencji całkowitą likwidację państwa ukraińskiego; zatem wymienione hasła i odpowiednie działania są antypaństwowe w swojej istocie. Uważamy, że Komunistyczna Partia Ukrainy podlega zakazowi także dlatego, że jest prawonastępcą KPZR, której zbrodnie przeciwko naszemu narodowi są powszechnie znane.
Rada Główna Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki
W Mołdawii mieszka około 600 tysięcy Ukraińców, tylko w Kiszyniowie – 100 tysięcy. W 400 wsiach w całym kraju od 30 do 100 procent stanowią Ukraińcy. Dawniej ta siła narodu pomnażała liczbę „rusofonów”. Teraz z dumą nazywamy siebie Ukraińcami. I aktywnie odradzamy swoją kulturę, swój język, swoje obyczaje. Mamy co odradzać: nie zamarła matczyna pieśń, wzbogacona miejscowym kolorytem, zachowały się dawne wycinanki babć, „czerwonymi i czarnymi nićmi” w krosnach tkane są oryginalne dywany; w wsiach wciąż noszą świąteczne ubrania, utkane i wyszywane sprzed 200 lat... W Mołdawii jest kto to cenić, chronić, rozpowszechniać. Jest dostatecznie wiele ludzi zdolnych do pracy oświatowej: naukowcy, artyści, dziennikarze, działacze kultury, doskonale władający językiem literackim i rozumiejący swoją misjonarską rolę, utworzyli Towarzystwo «Proświta» w Mołdawii. Notabene, nie na pustym miejscu: tu, w
W Mołdawii przebywali i tworzyli działacze «Proświty», tacy jak Michał Kocjubinski, Iwan Necuj-Lewycki i inni wielcy Ukraińcy; zatem duchowe dziedzictwo jest zapewnione. Plany, według których działają proświtianie w Mołdawii, są dość napięte. Wystarczy wymienić kierunki naszej pracy: to pomoc szkołom, w których uczy się języka ukraińskiego, udzielanie pomocy metodycznej katedrze języka i literatury ukraińskiej, utworzonej wreszcie w Bielcach, występy w radiu i telewizji, działania na rzecz popularyzacji obyczajów i kultury narodu ukraińskiego, organizowanie obchodów znaczących dat z historii i kultury Ukrainy, odkrywanie dawnych związków Mołdawii i Ukrainy. Trzeba dodać, że w Mołdawii zrobiono wiele, aby Ukraińcy mogli odradzać swoją tradycję i język oraz rozwijać się społecznie i kulturalnie. Zadaniem proświtian jest nadanie temu procesowi kierunku i pewnej jakości, przestrzeganie przed profanacją oraz udoskonalanie języka audycji radiowych i telewizyjnych prowadzonych w języku ukraińskim.
W 1995 roku Towarzystwo «Proświta» przeprowadziło szeroko zakrojone obchody 400-lecia urodzin hetmana Ukrainy Bohdana Chmielnickiego, przygotowało i pokazało po wsiach kompozycję pieśniowo-poetycką poświęconą Marusi Czuraiwnej, po raz czwarty zorganizowało święto Iwana Kupały, urządziło bożonarodzeniowe kolędowanie, uczciło 90. rocznicę urodzin wybitnego reżysera filmowego Petra Wershyhory, a jak to zwykle bywa, zareagowało na święto Niepodległości Mołdawii i Ukrainy, które, nota bene, są blisko siebie w kalendarzu. Przy Towarzystwie działają dwa zespoły folklorystyczne: zespół «Selianka» we wsi Stawczeny, niedaleko Kiszyniowa, oraz zespół «Sudarushka» w Kiszyniowie. Śpiewaczki z tych zespołów chętnie przyjmuje się we wsiach ukraińskich. Prawda, dotarcie do wsi również nie jest łatwe: trzeba zawsze szukać pomocy w przedsiębiorstwach, których kierownikami są Ukraińcy, lub uzgadniać wizyty z gospodarstwami wiejskimi. Jakkolwiek by było, praca «Proświty» trwa i jest zauważalna w Mołdawii. Kiedy przyjeżdżają do nas goście z Ukrainy, staramy się
przyjąć ich tak, aby te wizyty długo zapadały im w pamięć; zapewniamy wdzięczną publiczność, ciekawe spotkania, podróże po miejscach historycznych związków Ukrainy i Mołdawii, miejscach hetmańskiej i kozackiej chwały. Gościły u nas zespół «Dźerelo», kwartet «Złote klucze», duet «Nieopalima kupina» z Kijowa — wysokoprofesjonalne zespoły, z którymi nawiązały się stosunki na poziomie osobistym. Często bywają u nas artyści amatorscy, było ich wielu, i chętnie ich przyjmujemy, choć, jak państwo rozumiecie, nie jesteśmy na własnej ziemi. Dlatego jesteśmy wdzięczni krajowi, w którym los nas umieścił, za to, że szanuje Ukraińców i daje możliwość rozwoju duchowego. Kierownictwo kraju, a mianowicie Prezydent, przyjmował przedstawicieli «Proświty», interesował się naszymi osiągnięciami. Wiele problemów ma zostać rozwiązanych w przyszłości. Wciąż nie mamy ukraińskiej gazety; utrudnia nasze plany dla ukraińskiego odrodzenia duchowego nasza materialna niemoc oraz status «amatorski». Wyobraźcie sobie, drodzy przyjaciele, że wszystko to, co już zrobiliśmy, robimy i planujemy zrobić, jest dziełem ludzi zajętych własną pracą, ludzi, których napędza ogromny entuzjazm, ogromna miłość do wszystkiego, co ukraińskie. Cóż, na to zapewne my, 1 jesteśmy proświtianami i potomkami proświtian.
Ż. S-M,
przewodnicząca Towarzystwa «Proświta» w Mołdawii, doktor filozofii, członek Związku Dziennikarzy
WIEŚCI Z PODSTAWOWYCH [ORGANIZACJI]
Proświtianie Obołoni czynią wszystko, aby w życie wprowadzano ukraińską […] Zachowaliśmy strukturę organizacyjną, nawet nieco rozszerzyliśmy swoją sieć. Dziś w rejonie działa 20 oddziałów, które liczą ponad 200 członków Towarzystwa, a także setki sympatyków.
Ponieważ niskie oddziały są podstawą
...wspólnoty «Proświta», to właśnie kierownicy oddziałów są zawsze przewodnikami i organizatorami pracy oświatowej. Wokół nich jednoczą się ludzie, którzy swoją energią wlewają wiarę i nadzieję w przyszłość, słowem i czynem utwierdzają naszą niepodległość. Z ich działalności emanuje dobro i światło. Przede wszystkim chcę wymienić kolektyw Zarządu Budowlanego «Kijówfundamentspecbud» (kierownik – W. Tkaczenko, przewodniczący pierwotnej organizacji główny inżynier zarządu O. Czerniachiwski). Kolektyw pracy zachował się, stabilnie pracuje. Być może dzięki temu pierwotna organizacja się umacnia, cieszy się autorytetem i szacunkiem u ludzi.
Wraz ze wzrostem potencjału ekonomicznego działa spółka akcyjna «Obołoń» (dyrektor generalny – O. Słobodian, przewodniczący pierwotnej organizacji księgowy L. Harbarczuk). Miło zaznaczyć, że przedsiębiorstwo ma ukraińskie oblicze, w poszanowaniu jest język państwowy. Dziś wytwarza się tu ponad 15 rodzajów napojów. Produkcja cieszy się szerokim popytem zarówno w Ukrainie, jak i poza jej granicami. Wystarczy powiedzieć, że średnia płaca pracownika wynosi około 100 dolarów amerykańskich. Główna zasada u kierowników-patriotów – nie
idea.
Kijów, 16.03.96
cc
czekać na mannę z nieba, lecz pracować wytrwale.
Również pewnie czuje się kolektyw Ukraińskiego Instytutu Turystyki (rektor P. Słobodian, przewodniczący pierwotnej organizacji zastępca rektora instytutu Ï. Hawryłyszyn). Zdecydowanie stanęli na pozycjach państwowych i wiele robią, aby rozwijał się przemysł turystyczny w Ukrainie. Takie przykłady można by mnożyć.
Rejonowe zarządy «Proświty» przywiązują wielką wagę do organizowania pracy oświatowej. W tym celu organizowano spotkania z wybitnymi ludźmi w kolektywach, czytano wykłady, prowadzono seminaria i konferencje. W szczególności w zeszłym roku od 1 do 10 grudnia w większości szkół rejonu odbyło się święto literacko-artystyczne poświęcone Dniu 1 grudnia — Dniu Potwierdzenia Aktu Niepodległości Ukrainy. W pedagogicznych kolektywach gościło ponad 25 pisarzy i artystów, wśród nich posłowie do Rady Najwyższej Ukrainy H. Mowczan, P. Osadczuk, poeci M. Som, W. Browczenko, W. Juchymowycz, prozaicy W. Skurativskyj, W. Bojko i inni.
Wielka rola w utwierdzaniu ukraińskiej państwowości przypada kierownikom instytucji i organizacji. Jak oni są nastawieni, tak żyje i działa organizacja. Dla przykładu weźmy szkoły. Tam, gdzie kierownictwo szkoły przyjęło za podstawę pracy wychowawczo-dydaktycznej utrwalanie idei państwowej, tam wyniki są dobre. Wśród najlepszych szkół rejonu można wymienić szkoły nr 9, 226, 246, 239, 222 i inne. Spośród 32 tylko dwie szkoły w rejonie są rosyjskie.
Kontakty służbowe nawiązano ze wszystkimi dziecięcymi placówkami przedszkolnymi rejonu. Członkowie zarządu są częstymi gośćmi u najmłodszych przyjaciół. Przedszkola w rejonie są wszystkie ukraińskie. Najlepszym przedszkolom przekazano nieodpłatnie biblioteczki literatury dziecięcej na kwotę ponad 20 mln karbowańców.
Osobno trzeba powiedzieć o związkach z jednostkami wojskowymi Sił Zbrojnych Ukrainy. Stało się tradycją systematyczne występowanie przed żołnierzami z koncertami artystycznych amatorów, organizowanie spotkań z pisarzami, artystami, działaczami nauki i kultury, pomoc w kompletowaniu ich bibliotek oraz urządzaniu wojskowych świetlic.
CO OKREŚLA PERSPEKTYWĘ?
Jaka praca jest prowadzona w niższych ogniwach przez kierownictwo rejonowego zjednoczenia? Co udało się zrobić? Jakie są problemy? O tym opowiada przewodniczący Mińskiego Rejonowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» Mykoła Nesterczuk.
Od dwóch lat Mińskie Rejonowe Zrzeszenie posiada własne pomieszczenie. To znacznie ułatwia prowadzenie organizacyjno-oświatowej pracy. Przy rejonowym zrzeszeniu działa chór pieśni ukraińskiej „Proświta” (kierownik artystyczny – R. Marczenko), który występuje w zakładach pracy regionu, w jednostkach wojskowych i szkołach, odbywa też twórcze wyjazdy po Ukrainie.
Jedno z głównych zadań rejonowej Proświty widzimy w stałej pracy nad realizacją Ustawy o językach i Państwowego programu. Powiedziałabym, że to codzienna praca każdego członka naszej „Proświty”. Począwszy od 1992 roku zbadaliśmy przyczyny rusyfikacji rejonu. Wszystkie oddziały były zaangażowane w wykonanie tej pracy. W ciągu kilku miesięcy została ona zakończona i przygotowano materiał o objętości 45 arkuszy drukowanych. Dokumenty przekazano Mińskiej Rejonowej i Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej w celu likwidacji skutków rusyfikacji. Ta kwestia pozostaje pod stałą kontrolą naszego zrzeszenia.
Kwestia językowa stale znajduje się w polu widzenia kierownictwa rejonowej Proświty. Od razu chcę powiedzieć, że nie jest to problem lingwistyczny, lecz ogólnopolityczny, dotyczy on całego społeczeństwa.
Zatem zadaniem proświtian jest podnoszenie świadomości narodowej i ludzkiej godności każdego Ukraińca, łączenie tradycji z nowym doświadczeniem w swojej pracy i przedsięwzięciach.
Mam nadzieję, że cała inteligencja rejonu pomoże nam w tym i dołoży swoje ramię do wspólnej sprawy.
Halina ROHOWA
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
Yurij Hnatkewycz
CZY OTWORZY UKRAIŃCOM DROGĘ DO
NARODOWEGO
ODRODZENIA NOWA KONSTYTUCJA?
Zakończenie. Początek na str. 1
Poza wszelką wątpliwością, do Rady Najwyższej zostanie złożona propozycja, by ograniczyć się w tekście Konstytucji do lakonicznego zapisu: „Państwowym językiem na Ukrainie jest język ukraiński”. Autorzy takiej propozycji będą wychodzić z tego, że Ukraina jest państwem narodu ukraińskiego, i że wszystkie mniejszości narodowe, które w niej żyją, łącznie z rosyjską, muszą ten fakt szanować. Zwolennicy takiego podejścia powiedzą: mało tego, że Rosja przez stulecia trzymała Ukrainę w niewoli; mało tego, że rosyjscy szowiniści wytracili najlepszych synów naszego narodu na Sołowkach i Syberii; mało tego, że celowo wietrzyli z Ukraińców narodową dumę i na różne sposoby ich rusyfikowali; tak oni jeszcze chcą utrwalić sukcesy, osiągnięte przez rosyjski imperializm, by dokończyć dzieła denacjonalizacji Ukraińców.
Przedstawione wyżej stanowisko jest tak historycznie, prawnie i moralno-etycznie uzasadnione, że mogłoby zostać przyjęte bez zastrzeżeń nawet przez Rosjan, przynajmniej tych, którzy nie są otwartymi wielkorosjanami i aktywnie nie marzą o „odbudowie jednej i niepodzielnej”. Jednak realną przeszkodą dla ukraińskiego odrodzenia nie są Rosjanie, lecz tak zwani „ukraińcy”, którzy z różnych powodów i w różnych okolicznościach odcięli się od języka swoich przodków. I nie jest wcale dziwne (bo zdrajcy najczęściej stają w szeregu z boku), że właśnie „ukraińcy” w naszym parlamencie tak zawzięcie bronią idei państwowości języka rosyjskiego
Ukrainie. Czynnik wielkiej liczby „ukrainiejców”. W Radzie Najwyższej deputowani muszą zwrócić się do omówienia różnych „kompromisowych wariantów”. Kompromisy są jednak niebezpieczne tym, że ten, kto je proponuje lub na nie przystaje, rozkłada znaczeniowe akcenty tak, jak mu się podoba. Przykładem jest tu przytoczony wyżej Artykuł 10, który w razie przyjęcia w przedstawionej redakcji można interpretować i stosować na różne sposoby. Bo w górnej części artykułu mowa jest o prawie mniejszości narodowych, a w dolnej części mówi się o prawie większości mieszkańców. Mniejszości i mieszkańcy to różne kategorie prawne.
Jeśli projekt Artykułu 10 „przyłożyć” do uporczywej niechęci jakiegoś urzędnika czy szefa do posługiwania się językiem ukraińskim, dajmy na to, gdzieś w Dniepropetrowsku (a taka niechęć jest tam powszechna), to on świadomie nie zauważy w tekście słowa „narodowych” obok, za to bardzo dobrze będzie widział wyrażenie „dla większości mieszkańców” i nigdy nie wypowie ani jednego słowa ukraińskiego, nawet gdy do jego gabinetu wejdzie zwykły wiejski chłop. Przy tym dniepropetrowscy szefowie będą mieli jeszcze konstytucyjne uzasadnienie: „Język rosyjski jest «przyjemny» dla większości ludności Dniepropetrowska”. Dowody szefowie znajdą, a jeśli nie znajdą, to wymyślą, a jeśli nie wymyślą, to „zorganizują”, jak zrobiono w Doniecku i Ługańsku. I nigdy nie zobaczy on naszego chwalebnego narodu, odrodzenia narodowego, na charkowskiej ziemi, w Ukrainie i w ojczyźnie szewczenkowskiej, które zostały zawstydzone przez większość. Dzieci wiejskie, mieszkańcy wsi, wstydzą się, a większość depcze ukraińskie wartości i wstydzi się ich, Mykoła...
...ukraińskich uczelni, w tych uczelniach żadnym językiem nie wykłada się, bo tak zechciało... powstanie [...] większości ukraińskim językiem [...] bo [...] grupy, to [...] instytucji [...] wspierania. Przyszłemu mieszkańcowi będzie to oznaczać, że w [...] narodowego odrodzenia Ukraińców już nikogo [...] będzie „będzie” totalna rusyfikacja po [...] opinii, dla wyjaśnienia [...] językowa polityka przeważnie mniejszości [...] naczelników na Wschodzie [...] na Ukrainie [...] wprost czy skrycie zmierzająca do hamowania [...] ukraińskiego odrodzenia, a także do pozbawienia Ukraińców prawa do otrzymywania informacji i nauczania we własnym języku. Siedem lat po uchwaleniu ustawy o językach i prawie pięć lat po proklamowaniu niepodległości nie zaprzestano masowych naruszeń praw językowych Ukraińców, a w żadnej sferze [...] na wschodzie i południu Ukrainy właśnie dzięki powoływaniu się na prawa „większości”. Otóż gdyby w nowej Konstytucji wyraźnie zapisano, że inny język może funkcjonować jako urzędowy równocześnie z językiem ukraińskim tam, gdzie Ukraińcy etniczni stanowią mniejszość (jak na przykład na Krymie i w wielu jego miejscowościach), byłoby to znacznie bardziej zgodne ze sprawiedliwością. Jednak nawet w takich warunkach używanie słów „większość–mniejszość” jest w aspekcie prawnym i politycznym bardzo niebezpieczne. Po pierwsze, jakim mechanizmem prawnym będą określane większość i mniejszość? Po drugie, czy zawsze uda nam się uniknąć starć i wzburzeń podczas sondaży i głosowań przy rozstrzyganiu kwestii narodowych w „określonych miejscowościach”?
(...) ukraińskiego [...] na [...] prawne podłoże [...] na swoich [...] w swoim państwie. Nowa [...] Konstytucja [...] dla
...dla zachowania, rozwoju i upowszechniania kultury narodowej, jej narodowym językiem, rodzimym... Ale... państwowych urzędników wszystkich szczebli i rang władania językiem ukraińskim. Nowa Konstytucja powinna dać wszystkim prawo do nauki w języku ojczystym, ale zobowiązać wszystkich, którzy się uczą, [...] Konstytucja powinna przekształcić Ukrainę w kraj o wysokim poziomie kultury językowej, w społeczeństwo o wysokiej kulturze porozumiewania się, zmieniając przede wszystkim stosunek do języka ukraińskiego ze strony obecnego rosyjskojęzycznego pokolenia [...] i tu redakcja Artykułu 10 z tym szlachetnym zadaniem
Nie poradzi sobie z tym... Ona realizuje nie podejście prawne, lecz doraźne podejście do rozwiązania kwestii językowej, a więc nieuchronnie uzakoni rosyjskojęzyczne regiony, w których mieszka większość Ukraińców. Jeśli zaś Ukraińcy będą musieli iść na przymusowy kompromis w kwestii językowej z „ukrainofobami”, to jedynie na podstawie redakcji Artykułu 10, którą przedstawiamy poniżej do uznania czytelnika.
Językiem państwowym (urzędowym) na Ukrainie jest język ukraiński. Państwo zapewnia odrodzenie narodowojęzyczne ukraińskiego etnosu, upowszechnienie języka ukraińskiego na całym terytorium we wszystkich sferach państwowego i społecznego życia. Państwo gwarantuje opanowanie językiem państwowym w systemie oświaty. Państwo ukraińskie zapewnia wszystkim mniejszościom narodowym i grupom prawo swobodnego posługiwania się i nauki w ich języku ojczystym w jednostkach administracyjno-terytorialnych lub w miejscowościach, gdzie zwarcie zamieszkuje rdzenna grupa narodowa albo gdzie etnicznie Ukraińcy stanowią mniejszość; w pracy organów państwowych i instytucji mogą równocześnie z państwowym być używane inne języki.
70 lat komunistycznego barbarzyństwa zamieniło perłę Morza Czarnego w coś, czego nawet utalentowany Babel nie zdołałby opisać. Zniszczono ponad 30 soborów, cerkwi, synagog i innych obiektów kultowych, a także dziesiątki tysięcy niewinnych ludzi. Nie bez powodu dziesiątki tysięcy odessytów uciekały za granicę w epoce stagnacji brieżniewowsko-susłowskiej. Wszystko to będzie badane przez setki lat. Tym bardziej, że „sprawa Lenina żyje” nie tylko w Odessie. W piątym roku niepodległości mamy w Odessie prawie 100 pomników katów cywilizacji: w sanatorium KGB – Dzierżyńskiemu, na placach miasta i na terenach niemal wszystkich zakładów, sanatoriów – Leninowi itd. Jednak wkrótce Odessa oczyści się z tego. Odeski miejski komitet wykonawczy, kierowany przez posła ludowego Ukrainy Eduarda Hurwicza, przyjął szereg radykalnych decyzji dotyczących oczyszczenia Odessy z komunoimperialnej symboliki. Równocześnie rozstrzygane są kwestie przywrócenia prawdy historycznej w Odessie, upamiętnienia w nazwach ulic i placów miasta chwalebnych imion ukraińskich patriotów, wybitnych odessytów i działaczy światowego postępu. W tych decyzjach jest coś czysto odeskiej oryginalności, zważywszy, że zostały przyjęte po „historycznym” nalocie (wizycie?) rosyjskich neoretrokomunistów na Kijów. Czyż nie jest ciekawe, by psychologowie zastanowili się nad poziomem inteligencji i moralności kandydata na prezydenta Rosji, który oświadcza, że w ZSRR Ukraina była absolutnie suwerennym państwem. Rzeczywiście, jak kiedyś mówił Bismarck: „Chroń nas, Boże, od przyjaciół, a z wrogami sam sobie poradzę”.
Warto przypomnieć czytelnikom, że latem 1992 r., w wykonaniu dekretu Prezydenta L. Krawczuka (od którego ten się wzbraniał, odwiedziwszy Odessę w 1993 r.), przedstawiciel Prezydenta w obwodzie odeskim podjął decyzję, a odpowiednia decyzja odeskiego miejskiego komitetu wykonawczego dotyczyła likwidacji komunistycznej symboliki. Ale tych decyzji nikt nie wykonał. Dopiero latem 1994 r., kiedy przewodniczącym odeskiej rady miejskiej został pan E. Hurwic, zaczął się jakiś zauważalny ruch we wszystkich kierunkach odeskiego życia. Przede wszystkim zlikwidowano nazwy ulic Lenina, Dzierżyńskiego, Czicherina i innych bandytów. Niedobitki komunistycznych band podniosły takie wycie, że Odessa zadrżała. Zniknęła nazwa ulicy Piotra Wielkiego – kata Ukrainy. Otóż, pisząc te wiersze (2.3.96 r.), słyszę w wiadomościach UTN, że do Emiratów Arabskich przybył ukraiński statek – pływająca klinika «Piotr Wielki». Cóż za szyderstwo, cóż za mankurtyzm hoduje się w Czarnomorskiej (ukraińskiej?77) żegludze! Statek pod ukraińską banderą nosi imię kata narodu ukraińskiego! Rzeczywiście, takiego na świecie jeszcze nie było. (O ile mi wiadomo, na żadnym statku Czarnomorskiej Żeglugi, nie wiem jak na innych, nie ma ani jednego napisu w języku ukraińskim). Jak widzicie, od wielkiego do małego – jeden krok. Ale wróćmy do Odessy. Ostatnia decyzja miejskiego komitetu wykonawczego utrwala w nazwach odeskich ulic imiona Hruszewskiego, Wynnyczenki, Iwana i Jurija Łypy, Wasyla Stusa, Wasyla Symonenki, Walerija Marczenki, Mykoły Woronoho i Romana Szuchewycza. Wkrótce będą też ulice Sicz Strzelców i Jewhena Konowalcia. Przygotowania trwają. W przeciwieństwie do poprzednich decyzji, teraz nazwy będą wykonane wyłącznie w języku ukraińskim (wcześniej napisy dublowano po rosyjsku). Co ciekawe, dawny budynek KGB przy ulicy Żydowskiej (przywrócono dawną nazwę, sprzed czasów czekistów) zostanie rezerwatem. Trzeba będzie tu wypisać imiona wszystkich sekretarzy odeskich komitetów rejonowych i obwodowych. Rada miejska zwróciła się do premiera J. Marczuka o zgodę na zniesienie tych idoli, które są wpisane do państwowego rejestru. Mamy nadzieję, że pan Marczuk zrozumie odesytów.
Podjęto decyzję o odbudowie największej w Odessie Katedry Świętego Przemienienia, zniszczonej przez komunistów w latach 30. Teraz potrzebna jest praca organizacyjna Patriarchatu Kijowskiego. W tym roku zostanie wzniesiony pomnik koszowego Antoniego Hołowackiego oraz pamiątkowy znak dla kozaków-pierwszych budowniczych Odessy – decyzja została podjęta.
Znacznie gorzej wygląda sprawa języka ukraińskiego w zakładach edukacyjnych. Problem tkwi tu przede wszystkim w mankurtyzmie rodziców oraz w braku elementarnej kultury i patriotyzmu organów oświaty, od góry do dołu, w braku państwowej polityki wobec języka państwowego, co znów jest dowodem niskiej kultury postkomunistycznych urzędników Ukrainy – czy kulturalny człowiek będzie się chwalił nieznajomością języka narodu, który mnie karmi...
i zaułka im. Romana Szuchewycza. Może z czasem stanie się to SBU? Czyż nie przeniosą się tam byli «bojownicy» z ukraińskim burżuazyjnym nacjonalizmem do tych pomieszczeń? A najważniejszą i oryginalną decyzją jest decyzja o likwidacji pomników wodzów komuno-faszyzmu i utworzeniu w parku im. Leninowskiego Komsomołu (ta nazwa pozostaje) muzeum symboliki komuno-totalitaryzmu. Tutaj zostaną przeniesione wszystkie tablice pamiątkowe i pomniki...
PROSWIATA
ODESA DEKOMUNIZUJE SIĘ
W odeskiej, a ogólnej...
...karmi, chwalić się nieznajomością języka swoich ojców – oczywiście, że są to swoiste eksponaty dla nowego odeskiego muzeum totalitaryzmu. Szkoda, że takie muzeum obejmuje prawie połowę terytorium Ukrainy, a mankurty rodzą i wychowują tylko mankurtów. Więc to już nie jest problem...
Można jeszcze powiedzieć, że coś się robi na poziomie obwodowym. Szczególnie Zarząd Kultury Obwodowej Administracji Państwowej. Ale większość rejonowych ośrodków...
...rezerwaty... postkomunistycznego... Problem... ...
w kadrach. Przede wszystkim faktycznie brakuje ustawodawstwa o samorządzie terytorialnym, którego wymagają warunki Rady Europy. Pozostał i działa, i znacznie szkodzi rozbudowie państwa stary zasada: «ja szef, ty głupiec, ty szef, ja głupiec». Dlatego działa ona niezawodnie, jeśli «wyżej stojącemu» (siedzącemu) kierownikowi nie spodoba się jakaś decyzja «niżej stojących», wtedy w poparciu «wyższych» podnosi się cała siła maszyny państwowej. Dlatego też będzie nowa próba zjedzenia
Odeski miejski komitet wykonawczy «w odzieży» SOLI za radykalną dekomunizację. Chociaż zewnętrzny wizerunek Odessy, bo na poziomie obwodowym faktycznie rządzi obkom KPZR, szef administracji obwodu siedzi we własnym gabinecie partyjnym, a jego otoczenie, «czeladź», to jego partyjni podwładni. Różnica w tym, że skład kadrowy jest znacznie lepszy, ponieważ na państwowym chlebie pozostali «partyjni» ostatniego gatunku. Komu była klepka w głowie, ten przytulił dobre szmaty «общенародной собственности» (ogólnonarodowej własności) i kuje swoje szczęście w komercyjnych dżunglach Ukrainy. Takich «obkomów» teraz na kalacz nie zwabisz; sami się nimi karmią.
Dużo jeszcze można powiedzieć o «Odessie». Ale powinni to robić nie tylko miejscowi, lecz także kijowscy dziennikarze, bo inaczej do Kijowa dociera informacja profilowana przez tych samych obkomowskich kadrowców. Telewizją Odeskiego obwodu kieruje człowiek nie tyle «partyjny», co daleki od telewizji z zawodu. Ale komunista «любо дело по плечу» (każda sprawa mu po barkach): dziś kieruje telewizją, jutro obejmie kierownictwo hodowli kukurydzy itd. Znacznie lepiej wygląda sprawa odeskiego radia państwowego, gdzie pracuje patriotyczno-zawodowy zespół. Prawda, na komercyjnych kanałach nie usłyszysz ukraińskiego słowa, nawet na kanale założonym przez firmę. Czy to kogoś w Kijowie obchodzi??? Państwowe środki, a przez państwowe środki techniczne idzie obcojęzyczne, ukraińska, całodobowa... «kijowski wujaszek» nie wie i nie słyszy. Może dlatego... Tak więc znaki zapytania znacznie
Fragment jest nieczytelny. Tekst źródłowy składa się wyłącznie z zniekształconych ciągów znaków powstałych w wyniku rozpoznawania OCR, z których nie da się odtworzyć treści, dlatego nie można go wiarygodnie przetłumaczyć.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
RIS R RCHR RSR rech raz
PR SIRA DROV NO R OR RA OR V
JĘZYK – JEDYNY
Młodym koguciątkom, którym TYLKO CO przebił się głosik, a które są zachwycone swoimi wokalnymi zdolnościami, z początku pewnie wydaje się, że to właśnie na ich dziarskie „kukuriku!” wschodzi Słońce. Jednak nabrawszy pewnego doświadczenia życiowego, w końcu przychodzą do zrozumienia, że sprawa ich jest kogucia: wykukuryczeć, czego życzy sobie ich gospodarz, a czy po tym wzejdzie Słońce, czy nie, to już sprawa Pana Boga. Dlatego pieją zaspani w środku nocy, wypełniając, że tak powiem, „zamówienie społeczne” swojego gospodarza, wcale się nie przejmując tym, czy od ich pianie się rozwidni, czy też przeciwnie, ciemność nocy jeszcze bardziej zgęstnieje...
Tak i niektórzy autorzy, niezbyt troszcząc się o to, aby ich twory rzeczywiście światłem wiedzy i prawdy rozpraszały mrok niewiedzy, ciągle sobie pieją... Oto i taki sobie dobrodziej O. Karevin nagle, jak ten kogut w środku nocy, zaryczał, a dokładniej, jeśli skorzystać z terminologii byłego wielokrotnego mistrza świata w podnoszeniu ciężarów w wadze ciężkiej W. Aleksiejewa, „wykukuryczał” na łamach czasopisma „Nowosti” (Ławra Kaganowicza nie daje spokoju niektórym w niepodległej Ukrainie. 05–12.02.1996) o strasznym zagrożeniu, jakie niesie Ukrainie „przymusowa ukrainizacja”.
Nie przeciążając się zbytnio argumentacją: «Jak wiadomo, do 1917 roku wielkorusini, ukraińcy (małorusini) i białorusini uważani byli za należących do jednego narodu rosyjskiego». Otóż po pierwsze, jeśli nawet «uważano», to wcale nie oznacza, że tak naprawdę było, choć przeciętny obywatel rzeczywiście mógł sobie pozwolić na to, by po prostu «uważać». Nawet odwołanie się do tego, że deputowany ówczesnej «Dumy» jest «wołyńskim chłopem Andrejczukiem» i powiedział: «My jesteśmy Rosjanami — i nikt nie ma prawa nazywać nas inaczej», zupełnie nie świadczy na korzyść przytoczonego postulatu, ponieważ to, że ten wołynianin nazwał siebie «ruskim», w żaden sposób nie oznaczało, że uważa się za Rosjanina — dobrze wiadomo, że to właśnie Ukraińcy nazywali siebie ruskimi i Rusinami. Autor wyciąga na światło dzienne porządnie przemielony przez mole wielkomocarstwowy mit o «jednej rodzinie trzech narodów braterskich». I na
na tle niegasnącej nostalgii za czasami bezwzględnej dominacji rosyjskojęzyczności na ukraińskiej ziemi «z osobliwą kpiną i słabo ukrywaną złośliwą radością», jak powiedziała T. Kutkowiec o niektórych mistrzach rosyjskiej estrady, którzy «rodzili się, wyrastali, zdobywali wykształcenie i zaczynali swoją karierę na Ukrainie» («Украинский ОБОЗРЕВАТЕЛЬ», 10, 1993, Moskwa), O. Karewin «opisuje» usiłowania niedołężnych Ukraińców, by zaprowadzić własny porządek na rodzinnej ziemi. Czuć, że temu dobrodziejowi aż skręca się wnętrzności od wszystkiego, co dzieje się na Ukrainie w sferze tzw. «ukrainizacji» (przyznam, że i mnie gorzko od TEGO, że Ukrainę trzeba nawracać do jej naturalnych – ukraińskich – korzeni). Nie tylko dzisiejszej – w najlepszych tradycjach radzieckich wywodzi on korzenie tego drażniącego jego świadomość procesu od «wodza światowego proletariatu», który «uwielbiał... wszelkie eksperymenty i jako jeden z nich postanowił zlikwidować na Ukrainie używanie języka rosyjskiego». Nie podejmuję się wnikać w prawdziwe zamiary «wodza», jednak wiadomo, że zamiary rzeczywistej ukrainizacji Ukrainy powstawały u wielu wybitnych Ukraińców (przypomnijmy choćby cyrylometodiejczyków) i na długo «przed 1917 rokiem». Jednak dobrodziejowi Karewinowi nie przypada do smaku nie tylko sama «leninowska» idea, lecz także metody, jakimi ją przeprowadzano. «Administracyjnymi metodami ukrainizowała się działalność wydawnicza, prasa, radio, kino, teatr...» – A czy pan Karewin nie przypomni sobie, jakimi właśnie metodami – czy
ньо ван тоже сю ож
być może nie «administracyjnymi» – przez długi czas poddawana była deukrainizacji ta «działalność» oraz wiele innych sfer życia ukraińskiego narodu? Takich dekretów, obficie przesiąkniętych wyniosło-zwierzchnim «zakazać!» wobec wszystkiego, co ukraińskie, było bez liku.
Podlegało imperialnej regulacji nawet to, co można było kochać bardziej, a co koniecznie mniej. Tak na przykład w 1847 roku, po rozgromieniu Towarzystwa Cyryla i Metodego, gdy „zesłano Szewczenkę, Kulisza, Kostomarowa i innych” (Iwan Ohijenko. Kultura ukraińska. Krótka historia kulturalnego życia narodu ukraińskiego. Reprint wydania z 1918 roku. Kijów: „Abris”, 1991, s. 207), wtedy też „cenzorom surowo nakazano”, aby pilnie śledzili literaturę ukraińską, „nie dopuszczając, by miłość do ojczyzny (Ukrainy – M.Ł.) przeważała nad miłością do imperialnej ojczyzny”...
To jedynie drobina z wielkiej liczby zakazów wydawanych wyłącznie przez najwyższe instancje imperium, a gdyby dołączyć jeszcze te, które wydawały miejscowe organy, to takich zakazów nie sposób byłoby policzyć... Następczyni cesarskiej Rosji, Rosja Radziecka, także nie pozostawiała „kwestii” ukraińskich bez uwagi, począwszy od uchwały KC WKP(b) i Rady Narodowych Komisarzy z 14 grudnia 1932 roku o zaniechaniu ukrainizacji, a skończywszy na cyrkularzach Breżniewa (1978) i Andropowa (1983) o nasileniu nauki języka rosyjskiego, i wreszcie na cyrkularzu Gorbaczowa (1989) o jedynym oficjalnym języku w ZSRR, rosyjskim (P. Wolwacz. Dokąd i dlaczego
POLEMICZNY KOMENTARZ
DO KWESTII PEWNYCH OSOBLIWOŚCI PÓŁNOCNEJ PSYCHOLOGII
prawie powszechne unicestwienie ukraińskiej inteligencji. Tylko w latach 30. „straty ukraińskich kulturalno-twórczych kadr wyniosły około 80 procent” – zaznaczył w swoim wystąpieniu na Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Hołodomor 1932–33 w Ukrainie: przyczyny i skutki” („Українська газета”, 16, 7–20 października 1993) przewodniczący Komitetu Organizacyjnego ds. przygotowania i przeprowadzenia przedsięwzięć w związku z 60. rocznicą hołodomoru w Ukrainie, wicepremier Ukrainy M. Żulynski, którego autor, oczywiście, odbiera wyłącznie jako „okulawionego”. A rzeczywiście, jeśli „kultura ukraińska i rosyjska mają jedne, wspólne korzenie” (zapewne sama skromność nie pozwoliła O. Karewinowi kontynuować: „przechodzące w jeden wspólny korzeń”), i do tego „milion Ukraińców uważa rosyjską kulturę za swoją”, to czy w ogóle potrzebna jest jeszcze jakaś odrębna ukraińska kultura czy język, a zatem i jakaś „własna” inteligencja, a wreszcie – odrębny naród ukraiński? Jak widać z całkowicie przejrzystego stanowiska autora, wszystkie te „nieporozumienia” zasługują tylko na jedno: zniknąć z powierzchni ziemi.
Cóż więc znaczą dla O. Karewina ofiary, które poniósł naród ukraiński w procesie imperialnego „nauczania” pokory – od najmniejszych rezultatów jego przeklętej ukrainizacji aż go wywraca. „Na ukraiński przełożono cały system edukacji. Język stał się głównym przedmiotem wszędzie – od szkoły podstawowej po techniczną uczelnię wyższą. Tylko w nim można było prowadzić pracę pedagogiczną i naukowo-badawczą. W tym samym czasie zaś nauczanie
znikają Ukraińcy na bezkresnych przestrzeniach imperium? -- «Самостійна Україна» [Samostijna Ukraina], nr 19, 17.06.1993). Czy też to nie tylko administracyjnymi metodami wychowywano u Ukraińców szczerą miłość do imperialnego «otiestwa» — przypomnijcie sobie, jaką niesłychaną rzeź, bez precedensu od czasów bezlitosnego wycinania kijowian przez północną hordę «świętego» A. Bogolubskiego («и не бысть помилования ником уже...», oznacza to Ławrentjewską kronikę Nikona) — krwawą łaźnią naznaczyli zdobycie Kijowa, wówczas stolicy Ukraińskiej Republiki Ludowej, zbiry Murawjowa. Przytoczmy zaledwie kilka «suchych» świadectw z oficjalnego wydawnictwa (Bohaterowie Krut. — Ukraiński kalendarz historyczny '95 / Pod red. akademika P. Tołoczka. — K., 1995): «Bohaterski czyn, którego dokonała ukraińska młodzież pod Krutami, wstrzymał szybki marsz wojsk Murawjowa. Dopiero 9 lutego 1918 r. bolszewicy zajęli Kijów, gdzie okrutnie rozprawili się z ludnością. Według niepełnych danych zamordowano wówczas ponad pięć tysięcy (później liczba miała sięgnąć milionów! — M.Ł.) osób. Na ulicach rozstrzeliwano wszystkich, którzy mówili po ukraińsku, nosili wyszywanki lub choćby w jakikolwiek sposób sympatyzowali z ruchem narodowym. W Parku Maryjskim z rozkazu Murawjowa (tego ideowego kontynuatora innego kata Ukrainy, A. Bogolubskiego — M.Ł.) rozstrzelano 200 uczniów gimnazjów i szkół zawodowych wyłącznie za to, że figurowali na listach ukraińskiej młodzieżowo-sportowej organizacji wojskowej». A wy coś tam gadacie o «administracyjnych metodach ukrainizacji»,..
| to był dopiero początek bolszewickiego «oswajania» upartych Ukraińców — przed nimi były jeszcze makabryczne Hołodomory, masowe deportacje,
że
…znajomość języka rosyjskiego stawała się nieobowiązkowa». Pomyśleć tylko – i to w Ukrainie! No, jeszcze można by to jakoś zrozumieć, gdyby we Francji nagle «przenoszono cały system edukacji», powiedzmy, na język francuski. Albo, powiedzmy, w Rosji zamierzano by «prowadzić pracę pedagogiczną i naukowo-badawczą» «wyłącznie»… po rosyjsku. Ale żeby w Ukrainie – i to wszystko po ukraińsku! Tak, «żeby wszystkie sprzątaczki, woźnice i kurierzy przeszli na «rodzimą mowę»» (czujecie «subtelny» sarkazm autora? Nic, z czasem przywykniecie, bo jego twórczość jest przepełniona wyłącznie gołym sarkazmem). No, wiecie – to już w żadne wrota nie wchodzi! Z tego powodu wylewa łzy dobrodziej Karevin: «dzieci przedstawicieli «niekorzennej narodowości» dla otrzymania wykształcenia w języku ojczystym były zmuszone wyjeżdżać do RSFSR». Moim zdaniem rozsądniej byłoby im nauczyć się języka ukraińskiego, jeśli zamierzali dalej mieszkać w Ukrainie. Dokładnie tak «zmuszeni» działali miliony Ukraińców, których – kogo «pierniczkiem»,
Radio OBS (Jedna Baba Powiedziała...)
a kogo i batogiem wciągali do Rosji albo do innego obcego kraju. Ale i to dobrze, że te dzieci przynajmniej miały dokąd «udać się» «w celu otrzymania wykształcenia w ojczystym języku». A dokąd mógłby, zdaniem pana Karevina, «udać się» dzieci rdzennej narodowości w Ukrainie, aby otrzymać wykształcenie w swoim języku, skoro, jak przyznał kierownik dawnego Związku M. Gorbaczow (Нет иного выхода, как поменять власть [Nie ma innego wyjścia, jak zmienić władzę] – «Российская газета», 19.08.1993), nad językami narodowymi w ZSRR zawisło «realne zagrożenie», ponieważ w republikach «nauczanie odbywa się powszechnie w języku rosyjskim. Wkrótce literatury wydawanej w języku białoruskim (ukraińskim, mołdawskim, litewskim itd. – M.Ł.) nie będzie kto czytać...»? Dokąd mają się udać te dzieci, jeśli na własnej ziemi nie można otrzymać wykształcenia w ojczystym języku, ponieważ «powszechnie odbywa się po rosyjsku», a poza zrusyfikowaną Ukrainą nigdzie nie mają schronienia? Cóż, temu «obrońcy» sprawiedliwości milionów Ukraińców (w odróżnieniu od «rosyjskojęzycznych Ukraińców», których «praw» naruszenie autor szczerze leży mu na sercu) – wszystko, co ukraińskie, po prostu go wścieka. A co do języka ukraińskiego, to oczywiście jest on wyłącznie «sztucznie spolszczonym galicyjskim dialektem», a ukraińska terminologia naukowa po prostu nie może być inna niż «wykrzywiona» albo «naprędce wymyślona, niezrozumiała». Ci zaś, którzy śmieją się – wbrew upodobaniom autora – wprowadzać tę «rodzimą mowę», a raczej «narzucać» ją – tu zalicza on między innych Zynowija Kulika, Iwana Dracza, Pawła Mowczana, a także, mimo «innych «obrońców naszej kultury» («wzięte w cudzysłów» O.K. – M.Ł.), trafia tu również Ołesia Honczara, «jednego z inicjatorów nowej ukrainizacji») – to są oni, oczywiście, nikim innym, jak «duchowymi dziećmi» Kaganowicza, «komisarza KC WKP(b)», który w kwietniu ukrainizacji...
Oto, rzekomo, kim są ci nacjonaliści! Może jacyś prostaczkowie w to uwierzą...
Na koniec, skorzystawszy z rady tegoż O. Karewina, pozostawmy na sumieniu autora jego nieustanne małoruskie błazeństwa wobec wszystkiego, co ukraińskie. Ci «dobrodzieje», którzy żyją na ukraińskiej ziemi, wśród ukraińskiej ludności, jedzą ukraiński chleb, a nienawidzą wszystkiego, co ukraińskie, budzą współczucie, bo Bóg już ich ukarał. Zauważmy jednak, że oskarżając «współczesnych ukrainizatorów» o zapożyczenia «z arsenałów stalinowskiego pomocnika», pan Karewin sam działa w duchu całkowitego naśladowania nieśmiertelnym testamentom wiecznie pamiętnego połtawskiego gubernatora von Boggowuta, który w «raporcie ministrowi spraw wewnętrznych o środkach przeciwko narodowi ukraińskiemu» m.in. zalecał (L. Zaliznjak, tamże, s. 118–119): «Konieczne jest subsydiowanie niektórych gazet w Kijowie, Charkowie, Połtawie, Jekaterynosławiu itd. w celu walki z Ukraińcami. W gazetach należy dowodzić tożsamości Wielkorusów z Ukraińcami i wyjaśniać, że język małoruski ukształtował się w drodze spolszczenia (autor używa bardziej nowoczesnego terminu: «opolszczenie» – M.Ł.) dawnego języka ruskiego… Należy dowodzić konieczności wielkoruskiego języka jako ogólnopaństwowego i literackiego, a że małoruski, jako ludowy, nie ma ani literatury, ani przyszłości».
Uderzający zbieg, prawda? O gazecie, która udostępniła swoje łamy do publikacji tego ukrainofobicznego paszkwilu, nie powiem – to jest na jej sumieniu. Co do reszty jednak – pełna zgodność... «Wierną drogą idziecie, towarzysze» karewini!
Mychajło ŁUKINIOK, starszy wykładowca Narodowego Uniwersytetu Technicznego Ukrainy «KPI», przewodniczący
„ . zjednoczenia oddziałów «Proświty»
1925 roku został «generalnym sekretarzem Komunistycznej Partii (bolszewików)» i kierował programem «ukrainizacji». Sprytnie powiedziane!
Tłumaczenie maszynowe
ty nie «
-.о0ЮО 0
DO OBOWIĄZKOWEGO PRO-PYTANIA ROZUMU
DŻEJMS MEJS, doktor nauk historycznych
W POSZUKIWANIU UTRACONEGO
Chcę porozmawiać o najstraszniejszej stracie Ukrainy w tym stuleciu. Chociaż zajmowałem się historią hołodomoru na Ukrainie w latach 32-33 i dobrze wiem, jak niezliczone ofiary naród ukraiński złożył na ołtarzu krwawego komunistycznego bożka, to jednak istnieje strata dla Ukrainy jeszcze straszniejsza: utrata politycznego konsensusu z 1 grudnia 1991 r., ponieważ może ona wprost wepchnąć Ukrainę i jej naród w kolejny samobójczy wir społecznych eksperymentów, z którego nie będzie już wyjścia. Czas dla nich, odmierzony historią, dobiegł końca zarówno dla Rosji, jak i dla Ukrainy. Dla Rosji pytanie stawia się tak: czy stanie się ona wreszcie cywilizowanym, demokratycznym państwem, które będzie szanować wolę i prawo własnych oraz innych narodów, czy też znów będzie wymachiwać nad głową całego świata albo atomową, albo komunistyczną pałką. Dla Ukrainy i Ukraińców pytanie stoi jeszcze radykalniej: czy Ukraina będzie istnieć i czy naród przetrwa nawet fizycznie.
Dlatego dziś, gdy po ulicach Moskwy i Kijowa jednocześnie niesie się portrety Stalina, nieuchronnie pojawiają się wątpliwości co do woli narodu ukraińskiego do życia. Ponieważ niepodległość Ukrainy to przede wszystkim niezależność od Moskwy. A to, co dzieje się obecnie w państwie, prowadzi wprost do państwowego, narodowego samobójstwa. Różnej maści politycy tłumaczą to «zmęczeniem ludności», jej społeczną amorficznością, skutkami globalnego kryzysu gospodarczego, który doprowadził do utraty przez ludzi wiary w jutro.
Politycy, jak zawsze, wszystko wiedzą.
Jest przekonany, że tu istnieje niemal niewidoczne, dość ukryte, a jednak realne narzucanie narodowi Ukrainy pewnego schematu myślenia, odczuwania, postępowania, pewnej ideologii, zgodnie z którą jedyną panaceum na wszystkie nieszczęścia, jedynym wyjściem ze wszystkich problemów jest powrót wstecz, w przeszłość, do tego, co było, a więc w objęcia starszego brata». Po raz kolejny już, ukraińskiej sprawie zagraża duch Sowdepii. Że takie nastroje płyną nie z dołu, lecz mają intelektualne zaplecze z góry, świadczą ostatnie publikacje kierownika sektora informacyjno-analitycznej służby Administracji Prezydenta S. Wieretiennikowa, doradcy Prezydenta ds. polityki wewnętrznej D. Wydrina (obecnie byłego), doradcy Prezydenta Ukrainy ds. polityki regionalnej W. Hriniowa, zastępcy kierownika Służby Kontrolnej Administracji Prezydenta Ukrainy A. Derkacza, głównego konsultanta informacyjno-analitycznej służby Administracji Prezydenta Ukrainy A. Jermołajewa, szefa Administracji Prezydenta D. Tabacznika, którzy podsycają atmosferę nieufności wobec Zachodu, który rzekomo dąży do zniszczenia (słowami Wydrina i Tabacznika) «gigantycznej eurazjatyckiej przestrzeni, przekształcenia jej w geopolityczną i geoekonomiczną czarną dziurę». Krytykują samą ideę państwa narodowego, a także w ogóle istnienie na terytorium Ukrainy własnego państwa, opowiadają się za osłabieniem rzekomo dominującego wpływu przedstawicieli obwodów zachodnich w strukturach władzy oraz za przeorientowaniem polityki kadrowej na najwyższych szczeblach władzy na rzecz Rosjan. Kierunek takiej «ideologii» jest zupełnie oczywisty, jak wyraźnie widać, a jej ostateczny cel... Przewodniczący ukraińskiego organu ustawodawczego, rzekomo główny gwarant przestrzegania ukraińskich praw, Ołeksandr Moroz otwarcie wzywa do «usunięcia» «rządzącej elity», opowiada się za integracją z Rosją, a ponadto stale przewodniczy na tych mitingach i forach, które odbywają się pod sztandarami byłego ZSRR i pod podniesionymi w górę portretami głównego kata Ukrainy – Józefa Dżugaszwili. Te portrety nie wywołują w nim oburzenia, podobnie jak nie wywołują oczywistego oburzenia, czy po prostu ludzkiego żalu i współczucia.
miliony zmarłych z głodu, miliony represjonowanych, zamordowanych, rozstrzelanych, zesłanych ukraińskich pisarzy, naukowców, lekarzy, historyków, artystów, rzeźbiarzy, architektów, wojskowych, a nawet WŁASNYCH braci socjaldemokratycznej ideologii — ukraińskich socjalistów i wielu ukraińskich komunistów, którzy zostali zniszczeni jako nacjonalistyczni odchyleńcy, szpiedzy, szkodnicy itd., najwyraźniej zbyt poważnie potraktowawszy ideę możliwości istnienia Ukrainy choćby pod komunistycznymi hasłami i pod dominacją Rosji. Ukraińscy komuniści i socjaliści występują dziś za sprawiedliwością społeczną, którą rozumieją przede wszystkim jako zatrzymanie procesu prywatyzacji, a przede wszystkim prywatyzacji ziemi, oraz za nieskończoną wojną przeciwko tzw. „wyzyskiwaczom”, którzy w doświadczeniu światowym są najskuteczniejszymi generatorami dóbr materialnych dla wszystkich
Dziś już dokładnie wiadomo, że GUŁAG był centrum starego reżimu, że kiedy Chruszczow uwolnił milionową armię zeków, system został skazany na zagładę. Stalin, za cenę straszliwych ofiar więźniów GUŁAGU, pozostawił po śmierci 2049,8 tony złotego zapasu. Te liczby cytuje Dm. Wołkogonow na podstawie danych z osobistej teczki w Archiwum Prezydenta Federacji Rosyjskiej. Wiemy, jak powstał ten złoty zapas, na przykład na Kołymie. A kiedy Chruszczow podjął próbę nieco uczłowieczyć zwierzęcą twarz Systemu, nie dopuścić do śmierci ludzi z głodu i zakończyć masowe represje, jedynym wyjściem było kupowanie chleba na Zachodzie właśnie za to krwawe złoto. Działo się tak, mimo że mieszkańcy spichlerza ZSRR, Ukraina i Kubań, żyli w głodzie.
Można podawać liczby według lat. Na przykład w 1975 roku na zakup 30 milionów ton chleba wydano 15 mln ton ropy, 1,6 mln ton oleju napędowego, benzynę, mazut, a co najważniejsze 397 ton złota. Obrazowo mówiąc, kiełbasny socjalizm Breżniewa mógł istnieć wyłącznie dzięki totalnemu ograbianiu własnych potomków. Takich zapasów nawet w Moskwie dziś nie ma, nie ma takich zapasów ropy, metali, rudy i lasu.
Że System nie mógł przetrwać długo, dobrze rozumieli moskiewscy władcy.
Teczka z danymi o wydatkach
z pedantyczną konsekwencją dla sekretarza generalnego
ostatnie ... tak błyskawicznie finansowe
banków
złota ...
jeszcze ...
Gorbaczow, przypadkowo
Komunistyczna Partia
dziś komuniści i socjaliści
to znaczy albo dobrze wiedzą, co robią, kiedy
na politycznej scenie podnoszą portrety Stalina,
to znaczy z powrotem ...
do wojny przeciwko własnemu narodowi
i ... ekonomicznego jej politycznie
... wojenne władze starymi ... terytorialne
... Publikacja ... Gabaczni
...faktyczny manifest tzw. «Nowej grupy» ... byłego czerwonego dyrektoriatu zajmowali się pośrednim wytwarzaniem ... reintegrację przez przemysłowo-finansowe ... jako ich jedyne, zbiorowe ocalenie.
Wystarczy przypomnieć skutki rozkazu Jelcyna, nie ... zrozumieć niebezpieczeństwo handlu z ... wielokrotnego ... zależności EKONOMICZNEJ.
Czy przez ... niedoświadczenie, czy z głupoty, czy celowo, ale rząd zrobił wszystko, aby stawiać przeszkody rozwojowi NOWEJ, prywatnej, dochodowej produkcji, bez której Ukraina nie powstanie.
Czy z zamiarem, czy bez zamiaru, ale ukraiński establishment polityczny zrobił wszystko, aby zdyskredytować w oczach narodu narodowe, patriotyczne siły, zrzucić na nie winę za siedemdziesięcioletni grabież zasobów ekonomicznych, surowcowych i intelektualnych Ukrainy.
Trzeba otwarcie powiedzieć, że dzisiejsza Rosja, niezależnie od orientacji swoich sił politycznych, odbiera istnienie Ukrainy jako śmiertelną obrazę. Kultura polityczna i pamięć historyczna Rosji nigdy nie przyjmują Ukrainy inaczej niż jako oderwanej części spuścizny Rosji. Wystarczy wspomnieć choćby obecnie trwającą wystawę w Petersburgu skarbów scytyjskiego złota, zrabowanych z ukraińskich kurhanów, jako przykład chwały historii rosyjskiej, bezczelną demonstrację swojej pogardy dla nas. Rosja dla Ukrainy to kraj Emskiego ukazu. Kultura polityczna Rosji, carskiej i sowieckiej, wymagała i będzie wymagać stałej czujności wobec ukraińskiego separatyzmu, mazepinstwa, petlurowszczyzny, banderowszczyzny, wobec odrębnej od Rosji ukraińskiej tożsamości.
Nie trzeba być prorokiem, by przewidzieć, co się stanie, jeśli Rosja otrzyma wolną rękę w swoich działaniach w Ukrainie i wobec Ukrainy. Palone książki, zakazane pieśni i w końcu rozstrzelani pisarze oraz głodujący chłopi.
Nie urodziłem się na Ukrainie, moi przodkowie wędrowali po innych krajach, ale ci, którzy mnie znają, wiedzą, że poświęciłem wiele lat wysiłku sprawom Ukrainy, by dziś pozostawać z boku tych groźnych procesów, które tutaj obserwuję.
Widzę Ukrainę w niebezpieczeństwie. Widzę tylko jedną realną siłę narodowo-patriotyczną, zdolną przeciwstawić się tym procesom, a jest nią ukraińska inteligencja, która już straciła swoją masową publiczność. Widzę tylko jedną drogę do odbudowy politycznego konsensusu z 1 grudnia 91 r.: nacisk sił narodowo-patriotycznych na struktury władzy w celu przyspieszenia realnych, ukierunkowanych reform gospodarczych, po drugie, odbudowę i poszerzenie swojej przestrzeni ideowo-informacyjnej poprzez struktury wydawnicze, prasowe, radiowe, telewizyjne, artystyczne, oświatowe, proświatiańskie i tym podobne. Tym razem nie na wymachiwanie pustymi hasłami czy przekleństwami pod adresem ideowych przeciwników, lecz dla «kiz» organizacji prawdziwego procesu państwowotwórczego.
Kiedyś ukraiński student, studiujący w Holandii, opowiedział mi o jednym ze swoich kolegów, Irlandczyku z Ulsteru. Ten chłopak jest przekonany, że język irlandzki nikomu nie jest potrzebny, że Irlandczycy są nacjonalistami i nie wiadomo za jakie grzechy nienawidzą Anglików. Wkrótce potem przeczytałem w gazecie «Wieczirnyj Kyjiw» fragmenty listu starszej inżynier z Połtawy, Iryny Myroszniczenko, która pisze dosłownie tak: «Jestem Ukrainką z Połtawy. Skończyłam szkołę ukraińską, instytut. Znam doskonale język ukraiński, ale mówię tylko po rosyjsku, bo bardziej go lubię za jej inteligentność. Na Ukrainie żyją nie tylko Ukraińcy (nie daj Boże), ale też ludzie innych narodowości...»
W losach Irlandczyków i Ukraińców jest wiele wspólnego. Oba narody mają głębokie korzenie historyczne, dawne tradycje kultury i duchowości. Oba przez długi czas znajdowały się pod kolonialnym jarzmem swoich sąsiadów, którzy systematycznie niszczyli kwiat narodu i hodowali janczarów i mankurtów. Ten irlandzki student i inżynier z Połtawy Myroszniczenko to typowi mankurci, czyli ludzie pozbawieni historycznej pamięci. Ich nieszczęście polega nie tylko na tym, że nie znają historii własnych narodów, ale też na tym, że nie chcą jej poznać. Utraciwszy, nie z własnej winy, miłość do ziemi ojczystej, przestali być pełnowartościowymi ludźmi, bo „najcenniejsze i najdroższe dobro każdego narodu to jego język, ta żywa skarbnica jego ducha, jego bogata skarbnica, do której naród składa swoje dawne życie i swoje nadzieje, doświadczenie, uczucia. Język to istota żywa, tak jak naród, który go stworzył, i kiedy naród porzuci swój język, nastąpi śmierć jego duszy, śmierć wszystkiego tego, czym odróżnia się od innych ludzi” (Panas Myrnyj).
Każdy normalny człowiek może żyć we własnym domu, dbać o porządek i spokój swojego domu, bronić go, być jego gospodarzem. Kochając rodzinną ziemię, człowiek będzie kochał swoje miasto, swój kraj, swój naród, będąc pełnowartościowym przedstawicielem własnego narodu, a jednocześnie jest nierozerwalną częścią ludzkości wielojęzycznej, wielopieśniowej, wielokulturowej, wielorasowej. Słowem, rozmaitej jak barwna łąka.
HOŁD NIECH NAM NIE MANKURCI WYZNACZAJĄ DROGI
Wszystkie światowe imperia starały się zniwelować indywidualne cechy kolonialnych narodów, narzucić im swój język, swoje obyczaje, swoje postrzeganie świata, pozbawić ich własnego domu. Łesia Ukrainka w 1896 roku pisała w wierszu „Do przyjaciółki na pamiątkę”:
Nawet własnego domu nie mamy,
Wszystko jest u nas otwarte dla tiurmowych klucznikow.
Nie nam, obdartym niewolnikom, mówić
Dumne słowa: „Mój dom – mój hram!”
Tak było w Imperium Moskiewskim czasów carskich. W dobie bolszewizmu brak domu-hramu uczyniono przedmiotem dumy i z zachwytem śpiewano:
Mój adres – nie dom i nie ulica,
Mój adres – Związek Radziecki!
Pewnego mojego przyjaciela wezwano kiedyś do szkoły i «przerabiano» go za to, że źle wychowuje syna, bo ten, słysząc od nauczycielki «стolica nashej Ojczyzny — Moskwa», zapalczywie wykrzyknął: «NIE, stolicą naszej Ojczyzny jest Kijów!».
Historii Ukrainy nie uczono, język ukraiński stopniowo wypierano niemal ze wszystkich dziedzin, a najmniejszy przejaw ukraińskości kwalifikowano jako nacjonalizm, z wszystkimi nieprzyjemnymi, a nawet tragicznymi konsekwencjami, które z tego wynikały.
Patriotę i budowniczego Ukrainy Iwana Mazepę oddano pod anatemę i codziennie przeklinano w cerkwiach, które on wzniósł. Kata Ukrainy Piotra «Wielkiego», donosicieli pokroju Iwana Iskry i Wasyla Kocubeja ogłoszono dobroczyńcami narodu ukraińskiego.
Najpotężniejsze źródła naszej duchowości — Zaporoże, Połtawę — starano się zamulić i zamulono je jak najbardziej.
W Połtawie wciąż pozostaje pompatyczne muzeum Bitwy Połtawskiej, w wyniku której imię Ukrainy na ponad dwa wieki zniknęło z mapy świata.
Wiele narodów znajdowało się w sytuacji kolonialnej, jednak po wyzwoleniu wracały do grona wolnych państw, pokonując liczne przeszkody i trudności. Wracały «TRUDNO», pokonując liczne przeszkody i bariery. Nam, Ukraińcom, nie dopisuje szczęście.
Szczególnie, na przykład, w Czechach nie było muzeum, które sławiłoby bitwę pod Pragą na Białej Górze z 1620 roku, po której naród czeski przez 300 lat
przebywał w kolonialnej niewoli. A gdyby takie muzeum istniało, Czesi dawno by je zamknęli albo przeprofilowali na placówkę wychowania narodowego.
U nas jak dotąd nie ma szczególnych zmian. Dotąd w większości wyższych uczelni wykłady prowadzi się w języku dawnej metropolii. Dotąd większość audycji telewizyjnych prowadzi się w języku rosyjskim. Dotąd na całej Ukrainie stoją symbole bolszewizmu i totalitaryzmu. Dotąd ukraińska symbolika narodowa nie zajęła należnego jej miejsca na całej ukraińskiej ziemi. Dotąd chętnie oskarża się naród ukraiński o bezliczne grzechy śmiertelne za to, że wreszcie chce poznać swoją historię, swój język i kulturę. Dotąd wysoko szanowanych cudzoziemców, którzy przyjeżdżają do Kijowa, wozi się do Babiego Jaru, gdzie stoi pomnik poległych Żydów, a pomnika poległych tam samych Ukraińców nie ma. Dlaczego nikogo nie wozi się do Lasu Bykowniańskiego, gdzie leżą niewinne ofiary bolszewickiej samowoli?
Można by ten smutny spis wieść dalej. W takich warunkach trudno przewychowywać mankurtów na patriotów. Aż chce się wykrzyknąć wierszem wielkiej Łesi Ukrainki, napisanym już w 1904 roku:
Ale teraz? Jak mamy szukać
Ziemi swojego narodu? Kto nam roztrzaskał
Tablice serca, testament ducha?
Kiedy skończy się ta wielka niewola,
Która nas przyjęła w ziemi obiecanej?
Dokąd ojczysty kraj będzie Egiptem?
Kiedy zginie nowy Babilon?
O, bądźmy pesymistami! Pracujmy dla Ukrainy, by mnożyły się szeregi tych, którzy mogą o sobie powiedzieć, nie stając się mankurtami, lecz patriotami:
nie szukam do ciebie ani ścieżki, ani drogi
w piersiach moich, w czole i w rękach.
Upadnę gwiazdą, mój wieczny narodzie,
na tragiczny i długi Szlak Mleczny twój.
(Wasyl Symonenko)
Kiedy wszyscy Ukraińcy staną się prawdziwymi patriotami, wtedy nasza droga przestanie być tragiczna, będzie szeroka i jasna, i nikt nas z niej nie zawróci.
(Ołeksandr Nomariw)
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
со ето т но
ПР ЕН ПР ДИР
Р нд т. 0 0 0
Р - й
НЕЗАПОМНIANY
о с І І ЖІ
ДЖФІРФИА
ДФ ГОФОКЧАРА
Z kwietnia bieżącego roku Ołesiowi Honczarowi skończyłby się 78 lat. Jego talent dał mu taką sławę, takie wyżyny, że żadne epitety już nie są potrzebne: jest Ołesiem Honczarem, na zawsze pozostanie w sercu narodu, w sercu literatury, jest naprawdę niezapomniany. Ktoś znał go bardzo blisko, komuś dane było kilka spotkań, ktoś był po prostu czytelnikiem. Ale wszyscy my boleśnie odczuwamy jego nieobecność. I ta strata odczuwana jest każdego dnia coraz mocniej, staliśmy się sierotami, jak sprawiedliwie zauważył niedawno Paweł Zahrebelny, z tym trudno się pogodzić, do tego nie sposób się przyzwyczaić. Dlatego, wspominając go, człowieka o jasnej pamięci, mówmy o nim jak o żyjącym.
Pozostały jego powieści, opowiadania, artykuły, wiersze, gdzieś na kasetach zachował się jego wizerunek i głos, ale już nigdy nie zamajaczy postać tego niezwykle przystojnego mężczyzny na progu Związku Pisarzy albo na zielonych alejach parku naprzeciwko wydawnictwa «Ukraiński Pisarz». Nie ma już komu wysłać swojej książki i ucieszyć się maleńką powitalną telegramą, którą on obowiązkowo wysyłał w odpowiedzi. Ta strata jest ciężka i smutna, musimy z nią teraz żyć. Oczywiście, teraz łatwiej towarzyszom Symonence i Morozowi, im jest łatwiej, bo to niemała rzecz – spojrzeć w oczy Ołesiowi Honczarowi i nawet po prostu wiedzieć, że na Ukrainie istnieje mała wyspa honoru i sumienia – samotna i zatroskana. I nie każdemu dane jest stanąć na niej i nie każdy ma do tego prawo. Ale my, ptaki z gniazda Ołesia, musimy stać się mądrzejsi, powinniśmy wydać jego książki, zebrać wspomnienia, nakręcić filmy i, zapewne, co najważniejsze – uszanować jego wierną żonę, panią Walentynę, wesprzeć w tak ciężkim smutku tę niezwykle mądrą i piękną kobietę, okazać jej tę uwagę i miłość, których nie doczekał się od nas, swoich niemądrych i niewdzięcznych dzieci, Ołeś Honczar.
Tylko raz w życiu miałam cud osobistego spotkania z Ołesiem Honczarem i jego żoną. I tak bardzo chciałabym, żeby choć raz każdy człowiek przeżył taki dzień i taką drogę. Drogę do Honczara...
Właściwie sama nie zostałam zaproszona. Po moim wywiadzie w „Голосі України” z doktorem z USA Jamesem Mace'em, znanym uczonym-historykiem, który był etatowym dyrektorem amerykańskiej państwowej komisji do zbadania głodu na Ukrainie... Referent wicepremiera M.H. Żulińskiego, Mykoła Kowbasiuk, poinformował, że dzwonił do niego Oleś Terentijowycz Honczar i zaprasza Jamesa Mace'a na obiad. James wówczas jeszcze gubił się w niezwykłej atmosferze innego kraju, z trudem przyzwyczajał się do języka, dlatego kategorycznie nalegał, że będę mu towarzyszyć, tym bardziej że okoliczności, zajętość i nieustanne wyjazdy służbowe Mykoły Hrihorowycza Żulińskiego nie pozwoliły mu wówczas być obecnym w Kijowie i samemu przyjąć to zaproszenie, a zatem rozwiązać kwestię transportu. Ja zaś chcę, żeby James na pewno spotkał się z Olesiem Honczarem, czytam mu na głos jakieś fragmenty utworów, a częściej opowiadam to o „Gronce”?, to o „Soborze”, i opowiadam, jak przez wszystkie lata swojej pracy w wydawnictwie „Радянський письменник” chodziłam do pracy drogą, po której Honczar często spacerował, i marzyłam choćby o jednym osobistym spotkaniu, rozmowie. Nareszcie...
Myśmy jechali złotego, wietrznego dnia, latały drzewa, świeciło słońce, drżały babie lato pajęczyny.
Pani Walentyna przestrzegała, byśmy odezwali się z stacji metra Wydubećkiej, ale spróbuj się odezwać, skoro tam, jak na złość, nie ma ani jednego telefonu. Poszłam do pokoju milicjantów, zapytałam, czy wiedzą, kim jest Honczar, posterunkowi z nieufnością coś wymruczeli, wyjaśniłam im, że muszę zadzwonić do Olesia Honczara, bo trzeba, i żeby mi nie przeszkadzali. Wykręcam numer, pani Walentyna dziwi się: „Jak więc, Natalko, zadzwoniła pani, skoro tam nie ma telefonu. Po prostu zapomniałam, że go tam nie ma”. „Milicja 73” – odpowiadam. Ona szczerze się śmieje, a drżenie w mojej duszy ledwo przygasa.
Mimo wszystko nie mogę pozbyć się zdenerwowania, bo nikt mnie tam nie zapraszał. Bez przerwy powtarzam Jamesowi, że tylko go odprowadzę i poczekam na ulicy, choć sama dobrze wiem o sobie: będzie, co będzie, ale pod żadnym pozorem nie przepuszczę takiej okazji, by spotkać się z Hončarem. James mnie uspokaja, ale denerwuje się chyba nawet bardziej ode mnie. Jedziemy autobusem, idziemy... Idziemy do ukraińskiej cerkwi, gdzie bywał Czyngiz Ajtmatow, Wiktor Astafjew, kto tylko tam nie bywał. I wydaje mi się, że zaraz zobaczę coś niezwykłego, majestatycznego, z kolumnami i złotem, tyle legend o daczy Hončara się nasłuchałam. A widzę wśród złotych drzew, w jesiennym przygasaniu, małą, schludną wiejską chatkę i dziwię się, jaka ona mała, i
і РАДА,
ту й, У , Я чего А
СД "ИЙ й 4
т
й Ра б
Portret i dedykacja O. Hončara z książki «Człowiek i jego broń», wydanej w języku angielskim
rozumiem, że inna ona być nie może. A w środku wszystko bardzo proste: proste meble, proste ściany z półkami, obrazy. I prosty wiejski obiad: barszcz, pieczone warzywa, czarny żytni chleb. Proszę Państwa, wybaczcie, na Boga. Przypominaliśmy sobie z Jamesem, co było na stole, i doszliśmy do wniosku, że nigdzie i nigdy nie jadło się smaczniej, ale szczegóły się ulatniają, znikają, tak bardzo oboje się denerwowaliśmy, a ja tak chciałam się napatrzeć na Ołesia Terentijowycza, że czasami po prostu przestawałam słyszeć, chciałam przyjrzeć się z bliska, zrozumieć, w czym tkwi urok, tajemnica i siła tego człowieka.
Oni z Jamesem dużo rozmawiali o hołodomorze na Ukrainie. Hončar bardzo zainteresowany, nawet z pewnym zakłopotaniem, jak mi się wydawało, dopytywał Jamesa, czy to prawda, co napisano w naszym wywiadzie? Czy to prawda, że Roosevelt, na grobie którego podczas każdej podróży do USA składa kwiaty wdzięczności za stanowisko w czasie Drugiej Wojny Światowej, wiedział o głodzie na Ukrainie?
- Wiedział - odpowiada James. - Proszę mi wierzyć, wiedział dokładnie. Ludzie do niego pisali. Pisali do jego żony. Nawet jeden senator rozmawiał z nim o głodzie, a Roosevelt obiecał porozmawiać z sekretarzem stanu. Widziałem i cytowałem dokumenty z Archiwum Narodowego USA. Działo się to jeszcze w kwietniu 1933 r. Roosevelt dopiero co został prezydentem, pół roku przed tym, jak uznał ZSRR. Wszystkie państwa zachodnie wiedziały.
Twarz Olesia Honczara mrocznieje:
- Bolą mnie te słowa. Jestem starym wojakiem, pamiętam, jak Amerykanie pomagali nam lotnictwem i produktami dla naszych wojsk. Bardzo nam wtedy pomagali, a proszę, cały naród zdradzili w 33., i oficjalnie uznali ZSRR.
- Świat zdradził - dodał James.
Honczar opowiada, że uważnie przeczytał ŚWIADECTWA OCZYWIDKÓW, opublikowane przez komisję Mejsa (to trzy ogromne tomy, liczące 200 arkuszy wydawniczych). Zachwyca się ludową mową.
- Ta mowa jest już niemal utracona, Jamesie. Stworzył Pan "czarną Iliadę" narodu ukraińskiego - Honczar patrzy na Jamesa z tak szczerą miłością, że aż łza się toczy.
- Nie chciałem, żeby żywe gwary tamtych czasów, zachowane na emigracji, zostały przełożone na jakieś normy literackie. Chciałem, żeby świadkowie mówili o sobie, za siebie, własnym językiem. Czy to nie słuszne?
- Dobrze, że została zachowana, zapisana. To nasz skarb, skarb Ukrainy, droższy od złota Polubotka.
Przez te kilka godzin Honczar nieustannie wraca do tematu hołodomoru. Najwyraźniej ten temat interesuje go nieprzypadkowo, to go boli.
Co więcej, wrażenie jest takie, że coś w sobie przemyśla. Myślę, że ma rację Ljubow Hołota, kiedy przypuszcza, że Honczar przygotowywał jakąś pracę o okresie głodu 33. roku. Już nie napisze. Śmierć nie zdołała zabrać tego, co stworzył, ale zabrała to, co jeszcze mógł stworzyć.
Pani Walentyna krząta się przy obiedzie, a z Olesiem Terentijowyczem. Szepcze mi, że jest bardzo chory, zapewne obawia się, by ten temat go zbytnio nie poruszył. Dżejms jeszcze wszystkiego nie rozumie i trudno mu formułować myśli, ciągle się wtrącam, tłumacząc mu jego słowa Olesiowi Terentijowyczowi z ukraińskiego na ukraiński. Honczar mówi, że Raisa Iwanczenko i Jurij Muszkietyk jeszcze nie powiedzieli swojego słowa, na pewno je powiedzą, ale on się tego nie doczeka. Na dzisiaj mamy od tych mistrzów dwie wyjątkowe powieści „Na brata brat” i „Trucizna dla księżnej”. Jakże by się ucieszył Olesь Honczar!.. Rozmowa dotyczy sytuacji literackiej, politycznej, problemów kształtowania ukraińskiej państwowości, języka, historii, kultury, nauki, a nawet radia i telewizji.
Honczar:
- Ja już słuchać nie mogę, od pięciu dni z rzędu w radiu zajmują się biciem Tyczyny.
I opowiada, jak bardzo Pawło Tyczyna przeżył uchwalenie ustawy o udoskonaleniu nauczania języka rosyjskiego w szkołach i uczelniach. Faktycznie, na znak protestu przeciwko tej rusyfikacyjnej presji złożył dymisję ze stanowiska ministra oświaty USRR.
Rozmowa przechodzi na Michajła Stelmacha, i Honczar mówi, że nie wolno sądzić pisarzy za to, że byli razem z narodem, kiedy było najtrudniej; młodzi pisarze nie zdają sobie sprawy, jaką tragedię przeżyło wielu ukraińskich pisarzy, na jakie kompromisy musieli iść, by ratować samą możliwość tworzenia w języku ukraińskim. Honczar opowiada, że pewnego razu musiał być obecny na jednym posiedzeniu KC, kiedy jakiś funkcjonariusz partyjny rozdawał na prawo i lewo zadania ukraińskim pisarzom. Dość „Stelmachowi nieobchodimo bylo jechat' na Donbass i pisat' o szachterach” i jak popularnie wyjaśnił wtedy Stelmach, że jest ukraińskim pisarzem, żyje na swojej ziemi i nikomu niczego „nie dołżen”. W takich warunkach trzeba było pracować.
Tym samym jest to znak, że wystąpienie Jewhena Paszkowskiego „Literatura jako zbrodnia” Oleś Terentijowycz już przeczytał. Nie unika tej rozmowy. Czyta wszystko, co nowego pojawia się w literaturze, i uważa, że do literatury wchodzi wielu utalentowanych młodych literatów. Uważa też, że konflikt pokoleń jest nieunikniony, zwłaszcza w czasach przejściowych. Mimo to stawia pytanie: porzućmy wszystko, znów przekreślmy samych siebie, co wtedy pozostanie?.. Znów inteligenci pierwszego pokolenia? Samojedztwo? Oto teraz krytykują mnie za „Prapороносців”, a wy sami wiecie, Jamesie, jak po wojnie postrzegano Ukraińców na Zachodzie: kolaboranci, pomocnicy faszystów, kaci. Właśnie wy, Jamesie, przez to ucierpieliście, kiedy wyniki komisji nie zostały uznane przez naukowe kręgi Zachodu. Ja zaś wprowadziłem w „Prapороносцях” obrazy Ukraińców – nie tych, którzy uciekali na Zachód, lecz tych, którzy walczyli z faszyzmem, ludzkich, kochających, pieśniarzy, szczerych. I to rzeczywiście zadziałało na rehabilitację Ukraińców w świecie.. Hončar znów wraca do artykułu Paszkowskiego i mówi, że młodość nie jest zasługą, a starość nie jest zbrodnią. Tak toczy się czas. Zasługą nie jest nawet talent, lecz mądrość, a mądrości trzeba szukać z trudem.
Czas ucieka. Oleś Terentijowycz podarowuje Jamesowi książkę „Człowiek i broń” w języku angielskim. James opowiada, jak na Zachodzie przyjęto zwolnienie go ze stanowiska przewodniczącego Związku Pisarzy oraz jakie oburzenie i niepokój wywołało to w kręgach emigracji.
Hončar znów marszczy brwi i odpowiada z jakimś wręcz wyzwaniem:
- A jednak nie kazałem aresztować ukraińskich pisarzy. Nie wydałem ani jednego człowieka, choćby mnie łamano, grożąc aresztowaniem i ogłoszeniem wrogiem ludu. Dopóki byłem, nie pozwoliłem na to.
Wiedzieliśmy o tym, Olesiu Terentijowiczu, wszyscy o tym wiedzieliśmy. Dziękujemy, że nam wybaczyłeś, tylko jak my teraz sami sobie wybaczymy, że pozwoliliśmy, w jesieni Twojego życia, w czasie, gdy patrzyłeś już w oczy wieczności, na krzywe słowo pod Twoim adresem. Niech sami tego nie wypowiedzieli, ale pozwoliliśmy...
A piszę o tym, bo niedługo zjazd pisarzy i dobrze wiem, jacy zawzięci stają się Ukraińcy, gdy wyruszają na łowy szczęścia i stopni. W literackich i politycznych batalach jednak nie zapominajmy, że odpowiadamy za naszą Ukrainę i że, jak stale przestrzega mnie moja nieuczona mama-chłopka: ludzie patrzą, i to przecież patrzą na nas jasnymi oczami Honczara. Na Boga. Szanujmy się, bracia!
Dzień ucieka. Pani Walentyna coraz bardziej niespokojnie spogląda na Honczara, martwi się: jak on się czuje? Olesiu Terentijowiczu jest blady, dusi się. On naprawdę jest bardzo chory i naprawdę czas. Wracamy od jego małej wiejskiej chatki w złocie jesiennego dnia i ściska się serce. A ja dopiero wtedy przypominam sobie, że nie zapytali mnie ani pani Walentyna, ani Olesiu Terentijowiczu: dlaczego, z jakiego cudu przekroczyłam próg ich domu. Dopiero potem dotarło do nas od Dżeja Mejsa, przez wielu ludzi, dobre słowo tych mądrych ludzi, które przyjęliśmy jako błogosławieństwo...
Natalia Dziubenko-Mejs
а М Лі
Ї оздтаі сію - У т Н кі. "б я і -фи "ру «І "и А І. п ; Ро й - г 1 . "ії -», Ки ПО і Р Р о "ТМ й РА г 4 РУ Г , -м у | ФА п, й Щ й
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
ВІД ПЕРШОЇ ОСОБИ
НАШІ ПРОЗРІННЯ МИ НАЗВЕМО ЧОРНОБИЛЬСЬКИМИ
х 4з
в'єг | ов "В ч | У тів Ре і і га ВВа і РІ яві чо я , ій ? и РА й ї ь
S.J. – Drogi Rollanie, nasze spotkanie w Czarnobylu w maju osiemdziesiątego ósmego roku było dla mnie darem losu. To, że Pan przyjął mnie, dziennikarkę z jednorazową przepustką do strefy, do swojej ekipy filmowej, dało mi możliwość nie tylko pewnej swobody poruszania się, ale także dostatecznie dużo czasu, by dokonać odkrycia samobytnej twórczej osobowości reżysera R. Serhijenki, zarówno jako artysty, jak i obywatela.
Mój osobisty ból – postawiona na kolana jak ostatnia żebraczka! – literatura oddała, tak samo jak Pan, ukraińskiej sztuce trzydzieści lat swojego życia. Dlatego nieprzypadkowo już w osiemdziesiątym szóstym roku w poemacie «Wybuch» napisałam: «STREFA – WYROK NASZ». W polityce kulturalnej państwa, w moralno-etycznych parametrach społeczeństwa, także w jego duchowości, jak straszliwy, śmiertelny ropień, dojrzewa Własny Czarnobyl. W takiej atmosferze powszechnych heroicznych wysiłków na przetrwanie (ale nie na pełnowartościowe życie i duchową samorealizację) każdy artysta szczególnie zobowiązany jest do tego, by przekazać współczesnym wszystko, co przemilczane, co jest niezwykle ważne i pozostaje «za kadrem». Wychodzi zupełnie tragicznie, gdy to «za kadrem» to nie tylko ujęcia ekranu, ale i najbogatsze doświadczenie unikalnego, niepowtarzalnego ludzkiego losu.
Tak więc odważmy się i zgódźmy się ze mną: podarujmy czytelnikom to niekonwencjonalne słowo, dalekie od oficjalnie przyjętego, które przemawiałoby do ludzkich serc. Niech to będzie jak w kinie: plan najbliższy i plan ogólny Pańskiej twórczej
1 Przez dziesięć lat Pan nieustannie powracał do tematu Czarnobyla. Przez czas jubileuszu – pora na lokalne, a masowe podsumowania dokonanego i przeżytego. przed Nauczycielem» i Spójrzmy z tej wysokości na Pana pierwsze prace sprzed trzydziestu lat. Co pozostało w przełomie R. Serhijenki z dawnego młodego studenta
«Więc wypijmy za wasze zdrowie!..» Dlatego obejdziemy się bez jubileuszowych przesad, dobrze? Po drugie, jestem bardzo wdzięczny za propozycję szczerej rozmowy o ważnych dla mnie (mam nadzieję, że nie tylko dla mnie) istotnych sprawach.
Co pozostało we mnie dzisiejszym, sześćdziesięcioletnim (Boże!) z tego dawnego?.. Wszystko. Czasem wydaje mi się, że ludzie w ogóle się nie zmieniają. To jest piękne, a zarazem straszne. Dawno temu napisałem nawet wiersz! Po prostu my, każdy na swój sposób, albo się budzimy, albo zasypiamy. Jak kto. A dokładniej: w nas coś się budzi albo zasypia... Wydaje mi się, że długo spałem, obudziłem się dopiero po śmierci Dowżenki. Ale on mnie budził, pragnął mnie obudzić. Może jednak coś we mnie śpi do dziś. Czy się obudzi?
S.J. – Może i to jest Boży zamysł, że Dowżenko, wasz Nauczyciel, i wy, jego sumienny uczeń, pochodzicie z tej samej czernihowskiej Sosnicy? Aleksander Dowżenko całą duszą rwał się na Ukrainę; dla was droga Moskwa–Kijów–Czarnobyl wydaje się jakąś fatalną Golgotą – oto o czym ja osobiście zrobiłabym film, gdybym była reżyserką...
Proszę o wybaczenie dygresji, rozmowa koleżeńska – nie czysto dziennikarski wywiad; być może właśnie dlatego jest cenniejsza, mam nadzieję, że tak. Jak sądzicie, co powiedziałby Dowżenko, słysząc swoich uczniów, jakimi się stali, wyrzekłszy się z nim jedności, w filmie, gdzie autor-reżyser – także jego uczeń,
p. S. – Niedawno mój przyjaciel powiedział mi: „Jak ja się zmieniłem! Jak zmieniło się życie! Jak zmieniło się wszystko – kryteria, OCENY, wartości!”
Zdziwiłem się. W odróżnieniu od mojego przyjaciela, czy raczej od jego wyobrażenia o świecie, w odróżnieniu od wielu ludzi (ich imię – legion!) ani POGLĄDY, ANI oceny, ani system wartości – nic dla mnie się nie zmieniło. W końcu nic się nie zmienia. Dobro. Zło. Uczciwość. PODLOŚĆ. Wierność. Zdrada. Miłość. Nienawiść. Światło, Ciemność... „Tak – tak. Nie – nie. A co nad to, od złego pochodzi”.
Tak, jesteśmy różni, dawni uczniowie Dowżenki, i nasze losy zupełnie do siebie nie pasują. Nie tylko nie pasują, ale często są wręcz przeciwne. Przypomnijcie sobie słowa cioci Kasimowej i litewskiego Kumialisa o Związku, o Moskwie, o Powołżu...
radować się, cząstki jednej płaszczyzny, — nie płaszczyzny — objętości. Uważajcie mnie za grzesznika, tę cechę nazywajcie «wszystkożernością», ale zrozumieć, uwierzyć w szczerość, wybaczyć, a więc przyjąć do swojego serca każdego z nich mogę! Przyjmuję.
S. J. — Ja chyba też mogę zrozumieć, chociaż takie stanowisko jest absolutnie niepopularne. Mogliby je zakwalifikować najbardziej gorące głowy jako mieszczańskie, filisterskie, by nie powiedzieć wprost... Polityka zawsze wymagała wyraźnego wyboru, określenia stanowiska po jednej stronie barykad — w żadnym wypadku nie «nad» nimi. Nad — tylko Bóg. Ale przecież, gdyby On rzeczywiście istniał — jako Wszystkowidzące Oko — czy pozwoliłby, żeby dzieci jednych rodziców, jednej, jak mówicie, płaszczyzny, strzelały do siebie, i to nie w siedemnastym ani w dziewięćdziesiątych latach, lecz zawsze, odkąd istnieje człowiek na Ziemi?!
R. S. — Mogę powiedzieć, kto jest mi bliższy duchem — Wińgranowski czy Ioseliani — skoro z Mykołą mieszkaliśmy obok siebie już czterdzieści lat, a pierwsze cztery lata w jednym pokoju akademika; skoro niemal wszystkie jego wiersze z lat 1955–60 powstawały na moich oczach; skoro na moich oczach go zabijano jako poetę filmowego, a jego ból i udręka były także moim bólem? Skoro wiem, że Otar Ioseliani nie z dobrej woli znalazł się w Paryżu, i pamiętam, jak na bankiecie rządowym po zakończeniu Tbiliskiego Festiwalu Filmowego w 1972 roku Otar odszedł od naszego stołu gości, podszedł do stołu rządu i głośno rzucił: «Świnie! W Gruzji zawsze podawano gościom lepsze wino!» Zabrał im butelkę i postawił przed nami... Skoro każdy jego film jest dla mnie wielką radością — nie tylko estetyczną, ale i ludzką. Moja radość z powodu przyjaciela. Film Otara Ioselianiego, wiersze i proza Mykoły Wińgranowskiego. To jest moje. Żyje we mnie, jakby było częścią mnie samego.
Co powiedziałby nam dzisiaj Dowżenko? Myślę, że by nas żałował. Każdego. Jak siebie. Za to, że każdy z nas zrobił niewiele. Za to, że u nas wiele zostało okaleczone, zniekształcone. Za to, że niektórzy z nas, jego uczniów, upadli, załamali się... A czymś, zapewne, byłby zadowolony. Czymś by się chlubił. Tam, gdzie się ostaliśmy. Gdzie pozostaliśmy sobą. osiągnęli mądrość, bez której prawdziwe osiągnięcia w twórczości są niemożliwe.
Ś. J. – Swoim filmem „Spowiedź przed Nauczycielem" łączy Pani dialog czasów Dowżenki, swojej naiwnej młodości, czasu gorzkiego przejrzenia w dziesiątą rocznicę Czarnobyla. „Przeszłość nigdzie nie odchodzi. Nikt nigdy nie umiera" – czy to Pani słowa?
R. S. – To Hemingway. Ja tylko go zacytowałem, z tymi słowami jestem więcej niż zgodny. To naprawdę tak. Przeszłość rzeczywiście nigdzie nie odchodzi. Kim jesteś w tej chwili, takim zawsze jesteś.
Ś. J. – Jak Pan rozumie w świetle „czarnobylskiej smutnej rzeczywistości" myśli O. Dowżenki o „pełzającej" i „skrzydlatej" prawdzie? Jednak co, jeśli trzeba było „wybierać między pięknem a prawdą" („nagą prawdą"!), a Pani Nauczyciel wybierał Piękno?! Wierzył, że „prawdziwe jest to, co piękne"? Czy nie są to lekcje pseudoromantyki „Poematu o morzu", które zakwitło nadzieją na sprawiedliwy ustrój – model nieatrakcyjnej dyktatury totalitaryzmu, powstającej w ruinach sprzedanej, zdradzonej rewolucji? Zastrzegam przy tym, że wierzyłam Dowżence-poecie, jak najbardziej romantycznym mitom-obietnicom socjalizmu i przysięgom towarzyszy partyjnych. Notabene przysięgom, które okazały się podstępem przystosowania się aż do krańca…
R. S. – Niestety, w tym skomplikowanym pytaniu „Piękno i Prawda" i Pani, Swietłano, dała się Pani złapać na haczyk wulgarnych dowżenkoznawców. To rzeczywiście dość niełatwa sprawa – wybór; jestem gotów napisać na ten temat cały traktat z zakresu historii sztuki, a nawet filozoficzny traktat, gdyby tylko był czas…
Słowa, które często cytują badacze twórczości Dowżenki, nie należą do Dowżenki, lecz do Anatola France'a. Dowżenko zapisał je w swoim dzienniku, przepisywał je, powtarzając kilka razy. Podchodząc do tej myśli nie dosłownie, nie powierzchownie, musimy utożsamiać Piękno z Prawdą, czyli Piękno rozwrzeszczane, nie fałszywe, wymalowane, ale też nie fotograficzne, ślepe, bezdarne i nierozumne.
Dowżenko był po stronie France'a. Ten hymn estetyzmu został bowiem ogłoszony przeciwko przemożnej wojowniczej mieszczańskiej „sztuce”, iluzorycznie prawdziwej, która w rzeczywistości była wroga i Prawdzie, i Pięknu! Powiedzmy tak: brzydota niszczy człowieka. Ratuje go piękno. „Piękno zbawi świat” – to znana idea Dostojewskiego. Sama zaś Prawda jest tym samym Pięknem. Oto jeszcze myśl Szukszyna: „Moralność to prawda”.
Pamiętam, jak boleśnie uraziło mnie twierdzenie oficjalnego estetyka, oficjalnego „badacza Dowżenki” W. Kudina, że nawet śmierć w utworach Dowżenki zawsze jest przedstawiona estetycznie, „pięknie”. Chciałbym mu przypomnieć scenę śmierci od gazu, genialnie i okrutnie zagraną przez Buczmę w „Arsenale”. Przypomnieć kadry „Bitwy o naszą Ukrainę”, zamarzniętych trupów, powieszonych, ludzkie odcięte głowy w błocie drogi. Wiem, że w oczach masowego widza nazwisko Dowżenki wiąże się z produkcją Kijowskiej Wytwórni, która nosi jego imię, produkcją, która w większości nie miała ani najmniejszego związku z Dowżenką. Wiem, że „Poemat o morzu” ocenia się i osądza na podstawie filmu Ju. I. Sołncewej. Przeczytajcie jednak Dowżenkę, zwłaszcza zestawiając jego scenariusz z dziennikowymi zapiskami o Morzu Kachowskim, a zobaczycie prawdziwego Dowżenkę, zobaczycie, jakim grzechem jest pochopny sąd i powierzchowność wniosków. Wiem, że Dowżenko nieprzypadkowo odszedł z tego świata przed rozpoczęciem zdjęć do filmu, nie nakręciwszy do niego ani jednego epizodu.
„Życie w rozkwicie” to poemat o twórczości, a nie o selekcji, nie o łysenkowszczyźnie. Obraz Miczurina u Dowżenki to obraz artysty, twórcy, takiego, jakim rozumiał go Oleksandr Petrowycz – z bólem, z mękami, z cierpieniem, samozaparciem i szczęściem.
S.J. – Oto i jest piękno, to rzeczywiście prawda: szczęście, Rollanie Pietrowiczu, mieć uczniów, którzy nie zdradzą cię ani w życiu, ani w śmierci. Jesteś godnym uczniem Dowżenki.
R.S. – Jeszcze skomentuję Pańską myśl o „poetyce mitu”, w której są pierwsze oznaki tragedii ładu. Nasz „Ziemski raj” stał się „folwarkiem zwierzęcym” Orwella. „Folwark zwierzęcy” był, jest i będzie, tak samo jak niemożliwe jest przekształcenie w zło raju, który każdy nosi w swoim sercu. Jeśli to serce jest obdarzone rajem.
S.J. – Proszę pozwolić, że się z Panem nie zgodzę. Jednak, zważywszy na to, że ani miejsca, ani czasu na polemikę nie ma, oto Panu, Rollanie, bliższe i bardziej konkretne pytania. Pańskie filmy „Ritm zadano światu” (1971) i „Prawo Wiernadskiego” (1983), zrealizowane w studiu „Kijewnaukfilm”, otrzymały nagrody M i XMI Ogólnozwiązkowych Festiwali Filmowych. Przy czym „Prawo Wiernadskiego” zostało uhonorowane pierwszą nagrodą. Co udało się Panu odkryć tymi filmami? Co nowego powiedziały czasowi, jakimi walorami zdobyły uznanie surowego jury?
R.S. – To pewnie samemu jury widać lepiej. Nawiasem mówiąc, film „Ritm zadano światu” otrzymał także pierwszą nagrodę w kategorii filmów krótkometrażowych. Jestem szczęśliwy, że zrobiłem te filmy. Nie tylko zapoznawały widzów z osiągnięciami współczesnej nauki, dla wielu nieznanymi, lecz także pomagały, mam nadzieję, komuś POCZUĆ swoją nieizolowanność, swój udział w światowej harmonii i – gdybym tylko chciał w to wierzyć! – może pomogły komuś poczuć szczęście nieśmiertelności:
(Karamyszewej o gwiazdach w kałużach codziennych dróg, Szengelaja i Ioseliani o korzeniach i o „mierzost”). Są rzeczywiście biegunowo przeciwstawne z gruntu. A ja zgadzam się z martwą wodą i w życiu, i w sztuce, a poetyzacja Miczurina czymś w obu filmach… W obu filmach chodziło o globalne pytania dotyczące budowy Wszechświata: a więc?
z nimi wszystkimi. Rozumiem słuszność każdego z nich, bo ich słowa przypominają apoteozę łysenkizmu, od którego zaczął się pogrom genetyki. Istnieje budowa życia. Oni na poziomie nauki mówili o wzajemnym powiązaniu, wzajemnym wpływie, wzajemnej zależności wszystkiego na świecie ze wszystkim, i o jedności.
wystradane i szczere, choć pozornie wzajemnie sprzeczne! Czyjeś stanowisko może być dla kogoś z moich przyjaciół niemiłe, nieakceptowalne. Ktoś kogoś nazywa «komuchem», a tamten jego «burżujem». A jednak wszyscy oni – w tym samym czasie, u jednego nauczyciela, pod jednym reżyserem – nie są ani aktorami, ani postaciami.
ПИВ а Р С нн м-н -- с
dziś także spojrzenie na kinobarok, określony całym zbiorem Dowżenki. Wreszcie, [nieczytelne] w poetyce mitu pierwsze oznaki tragedii ładu, który ogłoszono ziemskim rajem, a który wyszedł jako ciężki, jakby kacowy groteska «Folwark zwierzęcy» z obrazowego systemu Orwella – parodia
--
ЗЕРТР ий пр нн р ш-
ludzkiego życia, życia każdego organizmu ze wszystkim, co go otacza: o niemożliwości, po prostu o «nieistnieniu» samotnej, o nieoddzielności człowieka z jednej strony od najmniejszej cząstki materii,
РН б г -г бе ня ня ше вини нан плин ання" т
й
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
РЕ
Клово ПРОСВІТИ
--'--ио 0 нн -
-- со - РЕННЯ ри
здругоговід глибин космосу Першми з них доводив це на рівні вчення про ритм від галактичних -- ДО ритмів клітини шулося про іхнє переплетіння та взаємоФормування Другий -- ма основі геніального вчення В. Вернадського про бюгеожмію, про живу та неживу речовину,
про неминущісСть ноосфери Я адячний долі за те, що підчас роботи |
над цими фільмами близько познайомився з геніальним пулковським астрономом М О Козирєвим, з видатними вченими М. О. Шульцем, 8. м. Максимовим 8 П. Казначеєвим, В. Ягодинським, А. М Тюрюкановим, з прекрасною сімдДесяЯТтИрічною тоді хранителькою спадку Вернадського 8 С. Неаполітанською, з дружиною 0. Л Чижееського Н В Енгельгарт. Обидва фільми були й спробою довести наоснові наукових данихіснуванняи Бога, не кажучи про це віДКритим гекстом, не називаючи його. Обидва Фільми говорили про неминучктть, невідворотність того, що буде
До речі, моя дипломна робота в сценарії і у виробництві так і називалася: «Неминучість Дле потім редакція і керівництво ЦСДФ, на акти я знімав СВОЮ двОЧастівку, примусили назву поміняти. Вона, назва, здалася ім надто трагічною Я ж сприймав і сприймаю це слово, як ствердження, як твердження, як даність, що 1! майже завжди сприймають із острахом, немудро Фільм «Ритм задано світові» закінчувався словами геніального Велеміра Хлебнікова «Люди майбутнього, знаючи майбутнє, будуть наказувати мому прийти. Ніхто не виконує наказів краще за Сонце, якщо йому наказати зіЙТИ наступного ДНЯ»
с. Й. -Здавалосяб, Роллан Сергієнко -- непересічний режисер, дістав світове визнання й відзнаки, атимчасом Фільм про Григорія Сковороду, нашого мандрівного філософа «Відкрий себе» (1972 р.) аж двадцять років пролежав на полиці, не допущений «ідеологами - кінознавцями» до українського глядача Про цей фільм немає згадки навіть у ДОВІДНИКУ «Спілка кінематографістів України», ХОЧ ВИХОДИВ ВІН за рік до аварії у Чорнобилі ії коли 6 не напередодні традиційно запізнілого ганебного прозріння тих самих діячів, які роками активно гудили й цю картину, ! її автора Але ж Р. Сергієнко, відзначений сімдесят першого року призом кінофестивалю через рік навряд чи поміняв свої погляди. 1 от з Фільму «Відкрий себе» знищують уСі! фонограмні плівки пере! інного запису Івана Миколайчука, ховають цю стрічку «заживо» й немовбито безповоротно Чине правда, така «гола правда» Факту ближча до істини, аніж «краса» кінофестивального святкового віншування?.. Знову ж таки триває суспільне лицемірство:
за давній Фільм про Сковороду по двадцяти роках його заборони | присуджують найвищу державну Шевченківську премію чи не ті Самі
його хулителі... Цеколи Р. Серпієнко незрівнянно змужнів виріс як майстер, колистворено потрясаючі, унікальні в своєму роді сергієнківські перші фільми про Чорнобиль. Певно й той «лауреатський» фільм Ви зробили б тепер інакше, може, жорстокіше Чи отакі трагікомічні парадокси Вам не нагадують звичне для українців запопадливе
«прозріння» на кшталт «нікуди дітися», ЯК, бува, водномоментних |
базових спектаклях «посмертної шани»?..
Р с.- Починаючи від згаданої двочастівки «Неминучість» («Я Землю люблю»), яку захистила від розправи кафедра режисури ВДІКу (М. Роммі С. Герасимов), від звинувачень у фаталізмі, коСмополіТизмІ, богошукацтві, абстракціонізмі | 1962 рік!), починаючи від мого першого повнометражного документального фільму «Освідчення в любові», З приводу якого скликалася Колепя Держкіно СРСР (ставилося питання про його заборонучерез «очернітєльство» нашого радянського ладу та
«зпологетику жептовності», моїх акторських (ігрових?) фільмів «Білі |
хмари» (1967-68 у р.) за сторінками роману Олександра Сизоненка, ЯКІ малитричичотири редакції, «Щастя Никифора Бубнова» | 1982 р.) за повістю «Прощання» Б. Горбатова, про які тодішній начальник главку, не приймаючи Фільм (чи не з київського научення?)на союзний екран грізно прорік «Цевам не шістдесяті роки"» -- не хочу й згадувати, через якустрашну кіном'ясорубку пройшли мої! ФІЛЬМИ. є Майбутнє починається сьогодні» та «Вячеслав Павлович Губенко, хірург». А є Відкрий себе»?! і що вже говорити про драму, а може, трагедію з фільмом "Іду до тебе» за сценарієм |. Драча про Лесю Українку?.. Після нетя кілька років вважав що вженіколи не зможу, не примушу себе переступити поріг «СВОЄЇ» студії їм. 0. Довженка. Державну премію за давній фільм було присуджено вже в нові часиї, гадається мені, що не без впливу людей, які знали мене (спасибі їм!), зокрема, Олеся Гончара | Ліни Костенко Вручаючи премію, Б. І. Олійник прошепотів мені: «Ну, нарешті» С.Й. -Язналавже тоді, вісім років тому, підчас нашої зустрічі
на подвір'ї будинку Урядової Комісії в Чорнобилі, що Ваш перший |
чорнобильський фільм зустрінуто було «в штьки», Івін був затриманим. Фільм покійного (світлої пам'яті) Володимира Шевченка, здається, зроблено було чи не пізніше за Ваш. Відомо, що різні державні відОМСТВа зажадали також ідо ЙОГО Стрічки, удостоєної посмертно (7) державної премії, сотні поправок. А як було насправді! ІЗ Вашим «Дзвоном Чорнобиля»?
Р. С.--Щостосується моїх чорнобильських фільмів, то тут були вже інші проблеми. Найважчим було пробитися в Чорнобиль, одержати дозвіл заїхати в зону На початку травня в Держкіно було сказано «Мовчіть. Не сіпайтесь--ця тема--не нашрівень» Довелося з підказки друзів звернутися з листом до головного ідеолога на тойчас: секретаря ЦК Лігачова із закликом про необхідність заФільмувати для історії героїчний подвиг у подоланні народної біди «КолоколЧернобьля», який мизнімаливід ЦСДФ з 24 травня 1986 року, був закінчений виробництвом у листопаді того ж року. | тоді ми зіткнулися з Урядовою Комісією,
-Очолюваною В. Є Щербиною, як коса з каменем, - - ТІЛЬКИ ІСКРИ полетіли. На нашому боці була документальна правда, на боці Щербини ІГоловатому -- «інтереси держави» Нам запропонували докорінно переробити фільм, інакше він ніколи не побачить світу. Залякували, амовляли, пропонували «просвердлити дірочки ка лацканах», якщо будемо «розумними». Провокували «Ваші китвські колеги мудріші за вас!» Нарешті повезли стрічку у "велику хату Тамсекретар ЦК Долги»
- . -- р -- 10 чинни зе ВЕР щ - си - Рі - ни о
ВІД ПЕРШОЇ ОСОБИ
и -- ДИНИ - ПЕРА ДА РР ЕЕ нин еснаннннннвннко безниенннннввеееннннннннххапаннх но наннниннниннничнинняАНх унією оон пт
нжртнни 0
нь ни
нн і -- с-ще - - -
ЕРЕНРАР ин
Щербина довго «роз яснювали нам хибність нашо! ПпПОЗИЦІ Фільм тримали»
Тимчасом у Берліні на нього вже чекали на кінофестивалі Москва кдозволуне давала. Несподівано на Московському Міжнародному форумі за виживання, дякуючи академіку беліхову, знайомому По Зоні, нам адалося нелегально показати фільм. Оприлюднити В присутності вчених і журналістів іноземних Ітим самим -- легалізувати І відразу ж розпочалася метушня: фільм терміново (") відправили в Берлінітам позаконкурсом в останню ніч фестивалю |люди чекали!) фільм було показано. Посипалися запрошення. У Фінляндію. Бельлю. Швеицарію Португалію... | - призи міжнародних кінофестивалів Московського, в Ліоні (Швейцарія), в Тройя (Португалія) у Лейпцигу. ..
С.Й. -Посуті, якщоне брати до розгляду постійні короткометражні чорнобильськю сюжети українського телебачення, зокрема, у програмі «Дзвіни Чорнобиля» упродовж кількох років, то Ваші шість ФІЛЬМІВ, ЯК болісні концентричні кола від епіцентру аварії, - це посвяченість одержимої громадянським обов'язком людини невигойному болю Й трагедії наших народів -- українського, білоруського, російського. Я бувала на прес-конференціях із західними журналістами, де не разчула запитання іноземних колег про Роллана Сергієнка. Безмежно шкода, що цей пієтет світудо Вашого імені на батьківщині у певних впливових колахобертається на повну протилежність, і кожен Фільм дається Вам
спаленими нервами і коштує крові. Яне запитую Васпро здоров'я, бо |
досить точно передбачаю Вашу реакцію інтелігентної, виняткової совісності й делікатності людини, яка нелюбить привертати увагу до своєї «персони», Проте знаю гаразд, що тим, хто стояв з камерою на даху третього блоку над зруйнованим реактором, це так собі не минулося, Отож не зловживатиму Вашим терпінням.
Р. С.--Приздачі другого чорнобильського фільму визнання світом «Дзвону Чорнобиля» не допомогло. | це правда про «спалювання
Р ТА, С Р
Р Р '
2 и : З а Ж лю - Р б ; я и б ка - . "З ли. 25 | у сабя й - ; о ь - й Ро ка - 3. РУ б Ї на р
нервів». В Головатомі на Ординці сказали: «Більше вам протягнути, проштовхнути своє кіно не вдасться». Якщо «Дзвін» тримали кілька місяців, то «Поріггчекав виходуна екран (не виходу-- дозволу на вихід!) майжерік. А так, щоб він ішов десь у кінотеатрах, як «нормальний» фільм, я процен чогоне знаю. Здається, в кінотеатрі «Київ» кілька днів. Вони-- Головатомі К/ - навчилися. більше вони не зупиняли, не
забороняли фільми, вони просто домовлялися з кіновладою (Держава), | і фільми, прийняті до випуску, -- не випускалися. Так сталося 1 з | двосерійним: «Не питай, по кому б'є дзвін» та «Дзвін б'є по тобі», 1 З | | фільмом «Наближення до Апокаліпсису. Чорнобиль поруч». Їх бачили
ів Швейцарії, ІВ Італії, ів Німеччині, ів Японії - Тільки не показували у нас: анів Україні, нів Росії. Ніна телеекранах, ні в кінотеатрах. Лише на спецлереглядах у моїй присутності--в Будиніву кіно, на з'їздах Союзу «Чорнобиль», в Славутичі.
Шостий мій фільм «Чорнобиль. Тризна» показали по УТ вдень. Ми його привозили в Чорнобиль на прем'єру, показали в Синьому залі Київського Будинку кіно -- Ото і все. | більше ніде. Ні разу. Цегірко! прикротим більше, що попередні фільмия показував глядачам, окрім уже перелічених країн, ще й У Данії, в Люксембурзі, в Чехословаччині, Австрії, Франції. У Португалії не був - туди їздив мій співавтор сценарію журналіст В. Синельников, ая вцейчас-- у Фландрію, де був, крім того, ще й членом жюрі Гентського кінофестивалю. Якщо це називати «благополуччям», то тут більше підходить слово інше - «ЩаСЛИвВИЙ» Поталанило. , дякуючичорнобильським Фільмам, зокрема «Дзвону Чорнобиля», з якого й почалося моє знайомство зі світом: мене запросили до Фінляндії на семінар документального кіно скандинавських країн, де я познайомився з двома десятками самовідданих документалістів, молодих душею, відвертих і щирих режисерів. | самя був з ними відвертим щирим. І вперше відчув себе вже немолодим Наша історія країна (а кожна країна -- має свою історію!) робили все
о же 0 Р ій Р
и Р РЕ --
для того, щоб ми старішали раніше За Свій ВІК І вік Своїх ровесників на Заході Іімудрішали
С И --І| все ж Роллане, таке вІДКриття творчості цілому світу водночас віДКриття світів для себе учас, коли дорога від Москви до Києва багатьом не по кишені -- це рідк іСсним УСПІХ Отож бійтеся заздрості колег, бо то страшна сила. Гірко, одначе, що світ відкриває Вас, аподекуди й Україну як географічне поняття, через Чорнобиль. й щодо благополуччя ..я, наприклад, якічимало МОЇ» побратимів по перу, усвоєму творчому зеніті и скромному ювілеї! немаю змоги показатисвої нові ТВОРИ (і прозу, и поезію, 1есРіСТИку) навіть мінімальним тиражем, бо державні видавництва не мають коштів на папір та поліграфвитрати, а приватні правлять з письменників за видання Тисячі доларів... Останні мої книжки - чорнобильська «Віч-на-віч» та вибрана лірика (понад 500 сторінок) вийшли 1983 року коли після тривалого поневіряння у лікарнія прийшла до київської книгарні «Поезія», щоб викупити для себе кілька пачок своїх книг, які точно, абсолютно точно! -щеневстигли б бути розпродані (цілий підвал книгарні завжди затоварено книжками), Визнаєте, що я побачила?.. Жодної з українських книг прекрасних авторів, виданих у ті роки, не було вже на полицях. Гадаєте, український читач «прозрів духовно» і кинувся споживати духовний харч-- поезію замість ковбаси?! Гадаєте, книготоргівля незалежної України виявила нарешті чудеса реклами ї нашонального просвітянства?! Коли б то!.. Як страшну таємницю мені повідали, що ціни на книжки були ще старі, такі мізерно-умовні, а на макулатуру вже настільки відчутно більші, нові, що задля «вигіДНОГО бізнесу», бо магазин затоварений і не мав виручки, усю українську поезію того часу продали «під ніж», Тайкома і без свідків. Ніби в поезії, як у бакалії обмежений строк споживання!.. А про ту мою лірику, між іншим, писав «Новьій мир»: «то нестихи о любви - -зто стихи любви, той опасной, предельной облученности чувством, когда само слово -- бессмертная воплощенная страсть»... Отож, навійніякна війні. Усі «благополучні» по-своєму. Для господарів життя ані кіно, ні поезія, ні, тим паче, думка інакомислячого нічого не важать, Коштина них-- це зайвий клопіт для «скотохутора».
Даруйте, але й тим, хто пройшов крізь гама-проміння, знайома «облученностьчувством» інавіть Саркофаг імтільки смертельнетло для справжньої людської цінності -- любові... А спитати я хочу Вас, Роллане, про конкретне й важливе: поезію Прип'яті і весни 86-го у Вашому фільмі. Я присвятила велику статтю Вашому художньо-публіцистичному фільму «Поріг» (кіностудія мені О. Довженка). Розумію, що батькові кожна дитина дорога, тачине здається Вам, що саме цей фільм своєю в кращому смислі довженківською виразністю йкрасою, одухотвореністю молодих героїв припав до душі глядачам як жоден інший з Вашого чорнобильського циклу? Тут і гармонійно-прекрасне єднання поколінь у скорботномучасі: старий, приречений променевою хворобою дозиметристінституту біофізики АНСРСРМ. М. Єлманов зі своєю «лебединою піснею» - вічна йомупам'ять! - -і Зовсім іще молоді поети прип'ятської літстудії «Прометей» Любов Сирота і Володимир Шовкошитний, унікальні свідчення любительської плівки прип'ятчан М. Назаренка та В. Євтушенка, зняті у Прип'яті 26-27 квітня 1986 року, І суворі роздуми фахівця-психолога А. Хараша як перші підступи до обпікаючої знов-таки некрасивою, а «голою правдою» кстини--усетут, певно, потрясло б і Вашого вимогливого Вчителя 0. П. Довженка... Глядач почув і побачив такої сили публіцистику в час обережнодозованої інформації, що її можна зрівняти хіба що з нещадними щоденниковими записами самого геніального автора «України вогні».
д Вам не страшно було знімати демагогічно-велемовного Горбачова після такого зболеного вихлюпу страждання ошуканих сердецьмолодих героїв «Порогу»? Аджеколи Любов Сиротачитає вірш про «безучастье кнашим бедам тех, кому, может, так жевот придется статьничем в один-единьій день», - це й пронас з Вами, про нашу Духовністьна паперті--ннауку, літературу, мистецтво -- це навідмаш обвинувачення цинічним можновладцям!
Р. С.-Яможузрозуміти, чому Ви віддаєте перевагу «Порогу». Окрім того особистісного, що Ви вважаєте достоїнствами Фільму, тут були й емоційні, спрямовані до серця пісні Шовкошитного, які часто (я сам бачив) викликали у глядачів сльози. Діяли і шокуючі страшні фото азфії лікарні Мо б неофіційно (потайки!) передані нам тамтешнім лікарем, і прекрасне, нетільки репортажне - -художнє зображення О Коваля, музика М. Тарівердієва... Алея не можу сказати, що це краща дитина серед нещасних моїх чорнобильських дітей Мої «Дзвони»--я вживаю це слово у множині, бо кажу зараз про три фільми: «Дзвін Чорнобиля», «Непитай, покому б'є дзвін» «Дзвінб'є по тобі» (я ЗавЖДИ був проти плутанини назви, яка йшла від асоціації з «Дзвонами Хатині», бо вважав, що життя -- одне, смерть-- одна, Бог-- один, дзвінтежодин) --мої «Дзвони» не менше мені дорогі. Сподіваюся, це відчуття не надто суб'єктивне.
У першому фільмі-- матеріал перших місяців після катастрофи. Я подавав його, свідомо нічого не педалюючи просив не педалювати композитора ОлегаКараванчука, все максимально аскетично, ніби зовам безсвого ставлення до Події, До тих чи Інших СВІДЧень. Тайлюди, Свідки, майжевсі, ховали свою розгубленють за удаваним спокоєм, за нервовою усмішкою.. Протеодин вдумливий глядач-професіонал після перегляду фільму підійшов до мене і сказав приголомшено: «Враження таке, нібити присутній пристрашному, відчайдушному крику, який бачиш, аленечуєш, бо його затиснуто в горлі. |це вражає ще страшніше».
В основудвох наступних «Давонів» ліг матеріал суду над інженерами ЧАЄС ісвідчення, як розкривають офіційну фальш, брехню й лицемірство держави, що все робила для того, щоб приховати справжні розміри трагедії, самасобі виносячи вирок. Досвід неприйняття попередніх ФІЛЬМІВ у нас уже був, мизнали, про що говорили. Переступивши поріг, межу терпіння суспільства, СРСР як доржава вичерпала себе.
-
«Закіпчения на стор. 10 і
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
о ані ПЕ званннннонийо
OD PIERWSZEJ OSOBY Słowo Proświty
заненанннннннино ння с
вне
«Zakończenie. Początek na s. 1, 8–9
metaforycznie. Ale niezależnie od zamysłu autora tekst ma kilka odczytań. W «Progu» ideową dominantą jest środowiskowa energetyka atomowa, a przede wszystkim ekologia ducha, ekologia sumienia społeczeństwa. Oburzenie narodu oszukaństwem wyższych urzędników. Ogólnie państwo ma granicę progową. To jak w radiologii termin: progowa dawka napromieniowania. Ви стверджували, що й terpienie ludzkie ma swoją progową granicę, której nie można przekroczyć, masa krytyczna wybucha nieuchronnie, nie można jej pokonać. To jest próg między starym, zastojowym, minionym a nowym, które ma przynieść zmianę. Jeszcze nie wiemy, jakie będą społeczne kontury tego «nowego». Nie widzieliśmy jeszcze takiego krwawego rozlewu w Czeczenii, jeszcze większego zubożenia narodu. Dążono do ideału, zwiastunem jego, pierwszym haustem powietrza wolności i demokracji była odwaga Pańskiej obywatelskiej postawy, Rollanie, było nowe społeczne myślenie w artystycznym ucieleśnieniu na ekranie kina. Stwierdzałam, że ten, kto nie ma obywatelskiej odwagi, pozostanie za progiem w przeszłości. Bo dla niego nie jest prawdą nowy czas, nie dla niego i filmy Rollana Serhijenki.
R. S. – Po pierwszych dwóch filmach niemiecki dziennikarz, korespondent «Sterna» Marię Dltérichs zapytał mnie: «Dlaczego Pan cały czas mówi o problemach etycznych, moralnych/społecznych i nie mówi wprost – jest Pan za energetyką atomową czy przeciw?» Mówiąc szczerze, z początku w ogóle mnie to nie interesowało, choć potem coraz częściej stykałem się z «maszyną», która za tym stała, i tym bardziej rozumiałem związek «maszyny atomowej» z «maszyną państwową». W ostatnim czasie przywykliśmy używać słowa «totalitaryzm», mając na myśli system polityczny. A totalitaryzm to pojęcie znacznie szersze, energetyka atomowa jest jednym z przejawów tego pojęcia.
Sześć lat temu musiałem wystąpić w szwajcarskim parlamencie w Bernie, dokąd zostałem zaproszony wraz z Ju. Szczerbakiem i W. Kolińkiem. Pokazywałem na ekranie parlamentu kadry z mojego przyszłego filmu: dziewczynkę Irinę Subotę, wówczas jeszcze żywą, chorą na białaczkę, i wzywałem do pomocy w jej uratowaniu. Mówiłem wtedy, że kiedy duże sąsiednie państwo – na przykład Francja, na granicy z inną, małą, na przykład Szwajcarią – wbrew protestom jej ludności buduje kilka elektrowni atomowych (a absolutnie bezpiecznych elektrowni atomowych w zasadzie nie ma), to jest to jeden z przejawów totalitaryzmu. Mówiłem wtedy: «My już wiemy, niech Boże uchowa, abyście i wy się dowiedzieli». Po pewnym czasie szwajcarscy lekarze przyjechali na Polesie, gdzie mieszkała Irinka, ale było już za późno – na trzy dni przed ich przyjazdem umarła. Film «Zbliżenie do Apokalipsy. Czarnobyl obok» był protestem przeciwko totalitaryzmowi cywilizacji technicznej i mam nadzieję, że stał się odpowiedzią dla Mario Dieterhsa. Ale i tego filmu nie pokazywano ani w telewizji, ani w kinach...
Jeśli chodzi o nagrania «demagogicznego, dużo mówiącego» Gorbaczowa, to jest to właśnie ten przypadek, o którym, parafrazując znane powiedzenie Woltera, można powiedzieć: «Gdyby go nie było (w filmie), trzeba by go wymyślić». Wzoru człowieka, który chce być oszukiwany, trudno sobie wyobrazić. Dlatego
Podczas montażu wstawiono ze zdjęć wizyty M. Gorbaczowa w Czarnobylskiej Elektrowni Atomowej, gdzie słowa – wstawka: mityng protestu przeciwko budowie Krymskiej Elektrowni Atomowej z transparentem [...] ludzi, którzy zginęli od Czarnobyla – nie tylko w elektrowniach atomowych, ale i na ich najętych adwokatach – uczonych-medykach Lnych, Bułdakowych, Romanienkach, na urzędnikach-gadułach.
S.J. – Strasznie przepowiadać przyszłość naszych dzieci i wnuków, prawda? Zajrzeć choć w połowę następnego stulecia – jakie ono będzie: bezjądrowe?.. Czy całkowicie nafaszerowane wynalazkami-minami? Minami o opóźnionym działaniu «pokojowego atomu», «pokojowej chemii pestycydów, herbicydów», trującego tchnienia elektrowni cieplnych, czego jeszcze?.. A tymczasem w ekologicznie
«благополучнішому» XIX stuleciu jeszcze nie groziły «potwory cywilizacji», człowiek w wielu przypadkach dożywał do czterdziestu lat. Pewnie amoralność uczonych, nauki w jakiejś diabelskiej, szatańskiej zaprogramowaniu na śmierć, postawiła ludzkość wobec problemu Czarnobyla. Moja bohaterka w powieści «Kobieta w strefie» płaci zdrowiem za swój «czarnobylski romantyzm». Ale wróćmy do kina.
Czym różni się praca różnych operatorów w Pana czarnobylskich filmach? Czy są w Pana wczesnych pracach kadry, których dramatyzm i uderzająca symbolika jakby zaglądały w dzisiejszy dzień?
R. S. – Kiedyś, w dalekim dzieciństwie, w wieku siedmiu–ośmiu lat, kiedy rozróżniałem pieśni po kolorach (dzieci są zdolne znacznie bardziej niż dorośli, bywa, że nawet na granicy geniuszu, a z latami te nierozwinięte zdolności blakną, gasną, jakby uśpione), zrozumiałem, że ludzie widzą świat bardzo indywidualnie, każdy – po swojemu, nie tylko psychologicznie, ale i fizjologicznie, fizycznie. Być może z czasem, być może ze stanem, z
nastrojem „obiektywy się zmieniają”. Na przykład mojemu postrzeganiu świata bardziej odpowiadają obiektywy „długoogniskowe”, od 180 mm i więcej (przepraszam za operatorskie terminy). Dobrze, gdy „obiektywy” reżysera i operatora się pokrywają. Ale najważniejsze – być zjednoczonym jednym pragnieniem, jednym dążeniem, jedną ideą (rozumową i emocjonalną). Wtedy film nabiera harmonijnej spójności. Dziękuję Bogu, że ze mną pracowali operatorzy niebojący się, zjednoczeni ze mną ideą, którzy czuli często z pół słowa, a czasem nawet bez słów, w którą sekundę trzeba włączyć kamerę. A w filmie dokumentalnym poczucie tej sekundy jest niemal najważniejsze. „Dzwon Czarnobyla” i część materiału dwóch kolejnych „Dzwonów” kręciło trzech operatorów Centralnej Studii Filmów Dokumentalnych (CSFD): Kostiantyn Durnow, Iwan Dwojnikow i Wołodymyr Frołenko – prawdziwi kronikarze, mistrzowie reportażu. Do dziś wspominam z ciepłem, z jakim poświęceniem kręcili kadry niemal z bliska przy zniszczonym 4. bloku (a w duchu jestem dumny z tego, że żadnego ujęcia, z wyjątkiem ujęć z helikoptera, nie nakręcili bez mnie samodzielnie. Nie pozwalałem sobie tam, w hali, a zwłaszcza na stacji, ani na krok odejść od nich, ryzykować ich inicjatywą, która kosztowałaby zdrowie). To powiązało nas na całe życie, jak przebywanie w jednym boju. Wspominam, jak znakomicie K. Durnow nakręcił wywiady z prostymi wieśniaczkami, zwłaszcza z Wasylyną Pryver. Z nim właściwie
00 - с
одЯнаннаствстьль с на ПТ
заненннннннй ння ОХ
нн
i my nakręciliśmy dwa ostatnie „Dzwony” oraz „Zbliżenie do Apokalipsy”
Zupełnie inna manera u Ołeksandra Kowala, który był za kamerą podczas zdjęć do «Progu» (niektóre ujęcia do tego filmu nakręcili Wira Berdaszkewycz i Hiorhij Jepifanow). Jego znam i lubię od dawna, od 1965 roku, od czasów «Wyznania w miłości». Z nim kręciłem także filmy «Odkryj siebie» i «Przyszłość zaczyna się dziś», z nim spróbuję dokręcić swój siódmy czarnobylski film «Czarnobyl. Posłowie», następny film. Mistrz dokumentu, który doskonale włada kamerą, wyróżnia się spośród innych operatorów niezwykłą miłością do plastyki, do malarskiego rozwiązania obrazu, bardzo mi bliskiego.
Najmłodszy – Ołeksandr Radynski, z którym kręciłem «Czarnobyl. Tryznę», a potem dwuseryjny film o Mykole Bażanie «Granica». Włada zarówno metodą reportażu, jak i ceni piękny obraz. Ponadto ma jedną cechę, której mu zazdroszczę: nie boi się tłumu (ja może nie bałbym się tłumu, ale wstydziłbym się, byłoby mi niezręcznie przed nim). Radynski zaś, mocny, krępy, bez wahania wchodzi z kamerą w tłum i filmuje, filmuje, filmuje. Jednym z najlepszych przykładów tego są – moim zdaniem – błyskotliwe ujęcia pożegnania byłych czarnobylców ze swoją ojczyzną, każdego z każdym – przedostatni epizod «Tryzny».
Co do ujęć – spojrzenie w dzisiaj z dwudziestoletniej, trzydziestoletniej odległości dawności, to mi się wydaje, że tak, jest niemal w każdym filmie. Bo z jednej strony moje filmy – to wszystko jest nieprzerwany ciąg, a z drugiej – „ten, kim jesteś w tę chwilę, takim jesteś zawsze”. Czy wy mówicie o czymś innym? O proroctwach? Takie same o nich…
S. [...] Pamiętacie, zaczęłam rozmowę od tego, że każdy artysta to przede wszystkim człowiek z własnym niepowtarzalnym losem, własnymi korzeniami, okolicznościami życia i otoczenia, od których w dużej mierze zależy kształtowanie się twórczej osobowości. Zazwyczaj wszystko to pozostaje „za kadrem”. Zgódźcie się, że to niesprawiedliwe wobec rodziców, którzy dali Wam świat, być może charakter i sposób widzenia świata, a także wobec najbliższej osoby, matki Waszych dzieci, z którą Rolan Serpienko od wielu lat dzieli pół na pół zmartwienia, niepokoje i radości. O Waszej żonie Olenie Oleksijiwnie w kołach filmowców mówi się jako o współpracowniczce i rzadkim typie kobiecego oddania, poświęcenia mężczyźnie, o zapleczu, na którym opiera się Rolan Serpienko. Zapewne to najcenniejszy talent: bezgraniczny słuch, zrozumienie i miłość. Jednak jej specjalność to zapewne nie tylko „żona”, nie „cień Dantego”, jak pisała o kobiecie innego artysty Łesia Ukrainka. Kim ona jest, jaka jest — to inspiratorka Waszej męskiej pewności siebie i szczęśliwego, ufnego uśmiechu, którym Bóg obdarza tylko mężczyzn kochanych bezgranicznie?.. W strefie „temat kobiety” od czasów wachtowych jest bolesny i niejednoznaczny. Pisałam o tym w mojej powieści czarnobylskiej. Pisałam i płakałam. Oto bohaterki mojej pobudzonej, dysharmonijnej prozy, prozy o takim życiu. Szczególnie naznaczone cynizmem, zniekształcone w zwierciadle konsumpcyjnego egoizmu męskich przygód intymnych. Bez miłości, bez nadziei na zmianę swojego życia, bo do tego trzeba przede wszystkim zmienić świat, zwłaszcza męski. Nie zaprzeczajcie, znam ten temat lepiej... Wasz świat, Rolanie, to świat szczęśliwej rodziny, pięknej bajki. Rzadkość, jak dziś. Czy wierzycie w to, że miłość nie przemija?..
S.—Nie tylko wierzę, dzięki Bogu, ja to wiem. Jestem z rodziny nauczycieli szkolnych. Ojciec był nauczycielem chemii, matka nauczycielką fizyki. W „Spowiedzi” już mówiłem, że dziadek mojego ojca, Korniej, był dumny z tego, że w jego rodzie nie było poddanych chłopów pańszczyźnianych, lecz wolni Kozacy. Ostatni raz widziałem ojca, gdy miałem pięć lat, na peronie dworcowym latem 1941 roku...
Mama urodziła się w Kamieńcu Podolskim. Od młodości pięknie grała na pianinie, a przed wojną nawet czasami występowała ze swoją przyjaciółką, znaną w swoim czasie śpiewaczką Mariną Wiktorżewską, akompaniując jej. Od najwcześniejszego dzieciństwa pamiętam, jak grała „Drugą rapsodię” Liszta, „Węgierskie tańce” Brahmsa i „Pory roku” Czajkowskiego. Mama marzyła też o „Zaczarowanej duszy” i „Janie Krzysztofie”. Dlatego nazwała mnie od nazwiska ich autora, Romena Rollana. Akurat na krótko przed moimi narodzinami przyjeżdżał on do Moskwy. Wojna zniszczyła jej marzenia. Okupację, ciężkie powojenne lata, głód lat 1946–1948 przeżyła dzielnie, z czworgiem dzieci na rękach... Obroniła pracę doktorską i została wykładowcą Słowiańskiego Instytutu Pedagogicznego. W 1956 roku, po XX Zjeździe, wstąpiła do partii. A dwadzieścia pięć lat później, w pewnej cichej, odpowiedzialnej chwili, kiedy byliśmy we dwoje, wyjawiła mi tajemnicę, o której nigdy nikomu nie mówiła: jej ojciec był duchownym, księdzem parafii św. Piotra i Pawła w Kamieńcu Podolskim.
Про to także związane z dziadkiem, ojcem mojej matki, że nie był on nikim innym... GUŁAG-u, a dziadek – KSIĄDZ. Po raz pierwszy: mój dziadek... Twoje intuicyjne, genetyczne, można powiedzieć, przyciąganie do Boga... poszukiwania dowodów jego istnienia, które w wczesnych filmach... ATO... były ideologami-ateistami.
Może. A może coś innego. Rodzinna tajemnica mojej żony. Przez długi czas oni to ukrywali, ... pochodzenia japońskiego? Chociaż matka mojej żony urodziła się we Władywostoku jeszcze w 1909 roku, dopiero niedawno bała się o tym mówić. Obie matki – moja i mojej żony – każda na swój sposób, każda o swoim bały się nie tylko o siebie, a może jeszcze bardziej o swoje dzieci. Takie były czasy. Jeśli mojego ojca zabrała wojna, to ojca żony – obozy.
A poznaliśmy się z Leną i pokochaliśmy się niemal czterdzieści lat temu, w 195/-go roku, a dziś ona jest dla mnie nie tylko niezawodnym zapleczem, nie tylko mądrym pomocnikiem i doradcą. Czasem, żartem, parafrazuję Gorkiego: «Wszystkim dobrym we mnie zobowiązany jestem Lenie». Czasem nawet wydaje mi się, że i reżyserem, jakim jestem, zawdzięczam żonie. Choć chyba odkrywam znaną prawdę.
W małżeństwie on i ona zawsze wpływają na siebie nawzajem, kształtują się wzajemnie, miłośnie tworzą harmonijną jedność. Szczególnie wiele zależy od kobiety. Bo ona jest żoną, a także matką, w tym muzą i podporą swojego mężczyzny. Jak można nie wierzyć w to, że miłość przemija? Ja wiem to.
I oto przedstawiliśmy czytelnikom szczęśliwego człowieka, nie «nieszczęśliwego», ale «szczęściarza» jako reżysera (Pana słowa!). Rozmowa byłaby niepełna, gdybyśmy pominęli temat Mistrza wśród mistrzów, Mistrza i młodych. Wiem, że młodzi wielbiciele, Rolanie, po filmie «Próg» niemal jak chrzestnego ojca Pana ubóstwiają.
Ostatni czarnobylski film «Tryzna» zrealizował Pan we współautorstwie z wybitną osobowością, znaną ze swojej odwagi poetką Liną Kostenko. To, że scenariusz, tekst filmu i samo czytanie go przez Linę Kostenko wynosi «Tryznę» jako dokument na wyjątkową wysokość. Nawet kiedy Lina Wasyliwna «gniewnie» ucieka z kadru, pokazując kamerze plecy, jest to organicznie uzasadnione.
Powiedzmy czytelnikom: film dotyczy też smutnej 800-lecia Czarnobyla, z wycieczkami w historię, z ciężkimi żałobnymi lamentami wielkanocnymi w strefie (oto jak odradza się folklor tej utraconej poleskiej ziemi), w zawodzeniach matek za dziećmi, które jeszcze za życia zostały naznaczone i przygarnięte przez czarnobylskie skrzydło nowoczesnej śmierci nuklearnej.
Jestem szczęśliwy, że zrobiłem «Tryznę». Jestem szczęśliwy, że pracowałem w warunkach przyjaźni z Liną Kostenko. Z nią znamy się już trzydzieści pięć lat. Kiedyś marzyłem o tym, by nakręcić film na podstawie jej utworów, nakręcić film o niej!
Dziś z radością i wdzięcznością wspominam nasze WSPÓLNE WYJAZDY w strefę, pracę, zdjęcia w Czarnobylu, w Kopaczach, w Czystohaliwce, Zamoszniu, Korohodzie, Rozjeżdżaniu (?), Opaczyczach, Krasnem, Lubiance. Rozmowa była natchniona, ukierunkowana i wzniosła. Czasem było lekko. Czasem trudno. Czasem bardzo ciężko. Ale nic w tym dziwnego nie ma. Poruszaliśmy zbyt trudne, ważne problemy, dotykaliśmy zbyt delikatnych wibracji, a w końcu z jakiegoś powodu byliśmy zbyt różnymi ludźmi. Ale najważniejsze: czy jestem zadowolony z artystycznego poziomu tego filmu? Tak, inaczej nie postawiłbym kropki w pracy nad nim. Czasem wydaje mi się on najdoskonalszym z moich czarnobylskich filmów. Inna sprawa, że uważam go za niedokończony. Inaczej nie dążyłbym dziś do nakręcenia swojego siódmego, miejmy nadzieję ostatniego filmu o tragedii Czarnobyla. Inna sprawa, że spośród moich długich, zawsze „przeciągniętych” filmów ten wydaje mi się, być może, „najbardziej przeciągnięty”. Świadomie. Z punktu widzenia czechowowskiego „krótkość — siostra talentu” jestem zapewne bezdarnym reżyserem. Prawda, pocieszam się doświadczeniem Marcela Prousta... Poza tym ze swojej natury jestem chyba nudziarzem. Kiedy Pani zahaczyła o tytuł „Odkryj siebie”, mógłbym opowiedzieć Pani o wielowymiarowości, przynajmniej trójjedyności, wieloznaczności tego tytułu.
S.J. – A dlaczego? Za prawem góry lodowej coś ważnego o sobie Pan zataił. Zatem ja szczerze się starałam, lecz tak Pana nie rozmówiłam! Szkoda. Wydało mi się, że Sergijenko posiada dar odkrywania, bo skąd by się wzięło to dumne hasło Pana filmu „Odkryj siebie”? Nie o Skoworodzie. O Panu. O wszystkich, którzy są obok Pana. „O umarłych, żywych, nienarodzonych”. Czy szczerze wierzy Pan w ciągłość, w nieśmiertelność? Ja wierzę czasem. Kiedy piszę wiersze, ciekawe, oto co. Czy często odkrywa Pan siebie innym? Jakim widzi się Pan, powiedzmy, w oczach przypadkowo spotkanej, prawie nieznajomej „kobiety w strefie” Swietłany Jowenko?
R.S.–Po pierwsze, uważam, że w tym ŚWIECIE w ogóle nie ma przypadków: «Kto wierzy w przypadek, nie wierzy w Boga, kto wierzy w Boga, nie wierzy w przypadek». Po drugie, bardzo cieszę się z tej znajomości!
Im dalej, tym więcej. Bo zobaczyłem siebie oczami jako mężnego, utalentowanego, doświadczonego reżysera-czarnobylca, a to dla mnie, stale niepewnego siebie, ma niewątpliwie dobroczynne znaczenie. Ludzie powinni sobie pomagać, wspierać wiarę w siebie nawzajem. Tak więc, dzięki Panu, staję się lepszy.
S.J.–Reżyser Rollan Serhijenko kocha ludzi, zwłaszcza pokrzywdzonych i niewysłuchanych – o tym mówi Pana sztuka. A w życiu, w codzienności, czy Pan jest z tych, którzy dają radość? Czy i krzywdy też, jak u wszystkich wielkich?
R.S.–Jakże Serhijenko «kocha pokrzywdzonych»? Gdyby kochał, rozdałby pieniądze, które ma, sprzedałby rzeczy, bibliotekę! oddałby wszystko pokrzywdzonym, żebrakom, których widzę codziennie setki razy. Gdyby mógł w życiu, w codzienności stale dawać radość – jaka to byłaby radość! Ależ nie! Ile przykrości sprawiam ludziom, zwłaszcza najbliższym! Zapytajcie żonę, siostrę, moich braci. Listów – tego nie mogę policzyć!
S.J.–Z wszystkiego, co Pan nakręcił na czarnobylskich ziemiach, z czarnobylskim echem wszędzie, wynika, że nie da Panu, Rollanie, spokoju aż do ostatniego Pana twórczego zamysłu – jaka to nierozwiązywalna dylemat? Co powiedziałby Pan czytelnikom «Słowa Proświty» na progu następnego stulecia? Tysiąclecia?
R.S.–Najpierwszym, najsmutniejszym, najtragiczniejszym z doświadczenia czarnobylskiego jest uświadomienie sobie tego, że niczego się nie uczymy. Nie dawaliśmy ludziom lekcji, ostrzeżeń – oni niczego nie przyjmują. Dokładniej: przyjmują, przeżywają, boleją – ale się męczą. A w rezultacie – zmowa) dostają lekcję. Znowu ślepsi, obłudniejsi, i znowu na próżno. I tak – do noosfery… Boże! Czy kiedyś się nauczymy?
Chce się zawołać: «Czemuż to my tak niczego się nie uczymy!»
Tłumaczenie maszynowe
- нії ні
РР ни он
и ем Р нн ожини
тю
- ло ПРОСВІТ
заочні" ПИ б зт
-- "
нти
Za dawnych czasów każdy ród, każde plemię czy związek plemion miały swoje stosunki z przyrodą: zawsze wiązały się z naturą, z jej pełnią i żywiołem. Ukraińcy – odwieczni rolnicy i pasterze (Scytowie). Dlatego nie dziwi, że dusza Ukraińca zawsze jest zgodna z przyrodą; w stanie roślinności. Dlatego też, może nie najważniejszym, lecz dla nas jednym z najważniejszych świąt, jest to, co oznacza wiosenne odrodzenie, wiosenne odrodzenie się ziemskiej duszy. Dzień, okres, który łączył i uporządkowywał siły przyrody i otoczenia, kierując je ku wznoszącej się harmonijności (ładowi) Ziemi i Nieba, nasi przodkowie-poganie czcili jako Święto Wielkiej Łady albo Wielkanoc. Z nim samo związane jest wiosenne zmartwychwstanie przyrody. W tym dniu zwyczaj nakazywał zapomnieć wszystkie niezgody, przebaczać sobie nawzajem krzywdy i urazy: tak jak w przyrodzie, tak i w duszy ludzkiej ma panować ład miłości. Tradycje ludowe sięgają siwej starożytności.
Dlatego każdy element dawnego obrzędowego działania czy zwyczajowej normy także ma głębokie korzenie, co pozwala ukazać światopogląd przodków we współczesnym świetle. Tak więc w swoim czasie w wielu miejscowościach Ukrainy Wielkanoc nie wyobrażała sobie bez tradycyjnej huśtawki-oreli (reli). Ustawia się ją według zwyczaju w przeddzień święta na placu lub w pobliżu cmentarza. Czasem na leśnej polanie. Huśtawka dawniej była swoistym epicentrum ludowej zabawy, toteż gdzieniegdzie święto Wielkanocy miało jeszcze nazwę święta Oreli. W ludowych wierzeniach huśtawka-relia jawi się jako swoiste urządzenie, pozwalające oczyszczać i odmładzać organizm.
Wraz z nastaniem chrześcijańskiego bytu i przyjęciem na Ukrainie-Rusi nowego światopoglądu religijnego, gdy na szczycie bytu stoi obraz Syna Człowieczego, którym stał się Syn Boży i który własną śmiercią pokonał moc śmierci, dając początek temu nowemu bytowi, Wielkanoc oznaczała już nie tylko zmartwychwstanie przyrody i otoczenia, lecz zmartwychwstanie żywej duszy – Jasne Zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa.
Prawa natury są niezmienne i sprawiedliwe we wszystkich czasach. Podlegają im wszystkie wydarzenia i wszystkie zjawiska. Nie jest tu wyjątkiem również śmierć i Zmartwychwstanie Chrystusa. To wydarzenie mogło nastąpić tylko w określonym czasie, w określonych okolicznościach i tylko w określonym miejscu. «Nie sądźcie, że przyszedłem znieść Prawo albo Proroków. Nie przyszedłem znieść, ale wypełnić» (Ewangelia św. Mateusza, 5,17). Jednak dla wypełnienia Prawa, które ma zapoczątkować Nowe Istnienie, czas istniejący musi zostać sprowadzony do jednego, określonego punktu. Oczywiście, w modelu rytualnej huśtawki-reli będzie to chwila jej przebywania w zenicie, tzw. „martwy punkt”. A na przykładzie zegara, w obrazowym określeniu różnych poziomów obiegu czasu, jest to chwila, gdy wszystkie wskazówki schodzą się na cyfrze 12.
Zrozumiałe jest, że sprowadzenie czasu istniejącego bytu do jednej, zerowej wartości parametru warunkuje szczególne położenie ciał niebieskich, przy którym ich pola siłowe wzajemnie się wykluczają, tworząc tym samym zamkniętą płaszczyznę względną – pas zerowy, w rzucie którego powstaje strefa nicości. Właśnie takie uwarunkowania wstępne ukształtowały się w godzinę śmierci i zmartwychwstania Syna Bożego. Jezus Chrystus, wypełniając Prawo, połączył w sobie wszystkie poziomy obiegu czasu, doprowadzając je do punktu zerowego – pierwotnego stanu bytu. Według istniejących pisemnych świadectw został zaprowadzony na Golgotę i ukrzyżowany razem z dwoma łotrami 23 marca w piątek, w czternastym dniu miesiąca w pełni, 24-go w sobotę spoczął w grobie, a od 25-go w niedzielę zmartwychwstał. Przyjrzyjmy się tym dniom i liczbom.
23 marca w astronomii oznacza się zjawisko wejścia pola siłowego Ziemi w strefę zerowego znaku rocznego obiegu. Jednocześnie był to piątek, szósty dzień stworzenia świata według Księgi Rodzaju, kiedy Bóg stworzył człowieka na swoje podobieństwo, jako obraz odbicia. Był to także 14. dzień miesiąca, czas przeciwstawienia prostego i odbitego światła (w takim położeniu Słońce i Księżyc znajdowały się w dniu swojego stworzenia według Księgi Rodzaju, ponieważ Bóg wszystko tworzył w dokonanych obrazach), co warunkuje wzajemne wykluczanie się pól siłowych, stan zerowy.
Strefa zerowego znaku w rocznym kole Ziemi to tak zwany „punkt wiosny” albo równonoc wiosenna, czas, gdy ekliptyka (wielki krąg sfery niebieskiej, po którym odbywa się widomy roczny ruch Słońca) przecina niebiański równik. W tym czasie na całej kuli ziemskiej dzień równa się nocy i zapada energetyczna równowaga między biegunami. W światopoglądzie przodków okres równonocy wiosennej i jesiennej, jak również zimowego i letniego przesilenia, ograniczał się do trzech dni, mitologicznego kroku Ziemi. Zatem 25 marca, kiedy Chrystus zmartwychwstał z martwych, jest punktem wyjścia Ziemi ze stanu energetycznej równowagi, ze stanu zerowego. Jednocześnie była to niedziela, pierwszy dzień stworzenia świata według Księgi Rodzaju. Ponadto w kalendarzu chrześcijańskich świąt religijnych 25 marca obchodzone jest świętem Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny, kiedy poczęła z Ducha Świętego. Jak widzimy, w rocznym kole to czas wejścia i wyjścia.
Dzień 24 marca, kiedy Jezus Chrystus spoczął w grobie, jest czasem przebywania pola siłowego Ziemi w strefie zerowego znaku rocznego koła, w „punkcie wiosny”. Jednocześnie była to sobota, siódmy dzień stworzenia świata według Księgi Rodzaju, kiedy Bóg spoczął po pracy. W okresie pełni Księżyca jego zaćmienie jest możliwe. Zatem nastanie ciemności wskazuje na stan wewnętrznego chaosu. Prawdopodobnie w okresie śmierci Syna Bożego osiowe względne płaszczyzny pól siłowych Słońca, Ziemi, Księżyca i galaktyki znajdowały się w połączeniu w stworzeniu. Obrazowo
— drzwi całego świata zamknęły się. Z drugiej strony absolutne odbicie światła w przestrzeni, które oznaczało się pełnią księżyca (14. dzień), doprowadziło do pochłonięcia światła — nadejścia ciemności w jego ognisku. Zatem w czasie ukrzyżowania, śmierci i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa świat przeszedł przez punkt nieistnienia. Był to wewnętrzny, niewidzialny koniec świata. Wyjście z niego ujawniło przezwyciężenie stanu kolapsu i duchowe odnowienie bytu. Tak oto huśtawki reli (kajdoli), wzniósłszy się do zenitu (w tym punkcie człowiek na reliach się przewraca — umownie umiera), wychodzą z martwego punktu i zaczynają nowy ruch. w strukturze pól siłowych ten ruch charakteryzuje się przesunięciem osiowych płaszczyzn relatywnych. Obrazowo mówiąc — drzwi całego świata rozwarły się. I w nich pojawił się obraz Syna Bożego. Jego pośrednictwem odnowiła się łączność informacyjna wszystkich ogniw bytu: mikro- i makrokosmosu, przeszłości i wiecznego, ciała i duszy, człowieka i Boga.
«Ja jestem drzwiami: jeśli ktoś przeze Mnie wejdzie, ten wejdzie i wyjdzie, i pastwisko znajdzie» (Ewangelia wg św. Jana, 10, 9).
Zatem w czasie świąt wielkanocnych, w ciągu tygodnia od chwili zmartwychwstania Pańskiego, zgodnie z przepisami religijnymi główne drzwi ołtarza — carskie wrota — pozostają otwarte.
Wielkanoc i wielkanocny świąteczny stół trudno wyobrazić sobie bez krasanek i pisanek. Wymienia się nimi, daje je w prezencie, bawi się w różne obrzędowe gry, a w czasie Proświtów toczy je po ziemi i zostawia na grobach zmarłych krewnych. Dziewczęta, aby mieć piękną urodę, myją się wodą, w której leżały krasanki. Zwyczaj farbowania i zdobienia jaj symbolicznymi wzorami sięga jeszcze czasów przedchrześcijańskich.
Związek jajka jako symbolu ze świętem Wielkanocy jest dość istotny i uwarunkowany wieloma okolicznościami. Jajko, dopóki nie dostanie się w pewne wstępnie uwarunkowane środowisko temperaturowe, znajduje się, że tak powiem, w trybie zamkniętego zerowego cyklu. Dlatego struktura energetyczna jajka zawsze pozostaje w zgodzie ze strukturą energetyczną otoczenia i przejmuje w siebie jego wewnętrzny świat. Tak więc, według podań, jeśli jajko zanurzyć w szczególnym naparze z ziół i schować w ciemnym miejscu, to pojawią się na nim różne wzory, zarysy niewidzialnego kosmosu. Przygotowywanie takiego naparu było znane nielicznym, przede wszystkim znachorom i wołchwom. Na tej podstawie rzekomo rozwinęło się pisankarstwo.
Warto zaznaczyć, że w ludzie do dziś zachowało się rozumienie przynależności danego wzoru pisanki do określonego święta. Tak więc na święto „Sorока” jajko zdobi się czterdziestoma klinami, na Zwiastowanie maluje się Berehynię i tym podobne. A na Wielkanoc wszystkie wzory zlewają się w „słoneczko” i jajko staje się jednolitego koloru. Dlatego też na Wielkanoc, zgodnie ze zwyczajem, przygotowuje się krasanki.
Legendy podają, że gdy Jezus Chrystus zmartwychwstał, powiedział żołnierzom, którzy strzegli Jego grobu, aby poszli i opowiadali wszystkim ludziom o zmartwychwstaniu Chrystusa. A na znak prawdziwości swoich słów, aby im uwierzono, Zbawiciel wziął ze swojego grobu krasankę i dał żołnierzom. Pisanki zaś, według większości podań, pisała Matka Boża.
W mitologii światowej jajko jest symbolem, z którego powstaje wszechświat, rodzi się Bóg-Stwórca, Niebo, Ziemia, Słońce. Nasi przodkowie wierzyli, że w jajku zamknięty jest świat: dobro i zło. Jako akumulator energii psychicznej jajko wykorzystuje się w wielu czynnościach obrzędowych, zaklęciach, szeptankach i tym podobnych.
W ukraińskich obyczajach krasanki są jedną z głównych potraw obrzędowych we wszystkie dni świąt wielkanocnych. Ogólnie zwyczaj pozwala spożywać jajka w okresie od Wielkanocy do Wniebowstąpienia, a jako zyniatok do Trójcy Świętej. Do Wniebowstąpienia powinna stać także huśtawka. A w okresie od Wielkanocy do Wniebowstąpienia zwyczaj nakazuje witać się słowami: Chrystus zmartwychwstał! Odpowiedź: Prawdziwie zmartwychwstał. Przy tym krewni i bliscy całują się.
Przed Wielkanocą poprzedza ją święto Niedzieli Palmowej, a po Wielkanocy — Darna lub Przewodnia Niedziela. Nazywają ją także Chominym Paschą. Jest to zatem gęsta sieć świąt, co zgadza się z istnieniem trójjedynego pola siłowego Ziemi oraz przestrzennym przesunięciem fazowym wektorów napięcia.
W związku z tym święto Narodzenia, jako zjawisko energetycznych prądów wewnątrz Ziemi, jest proporcjonalne do święta Przewodów, Chrztu Pańskiego — do Niedzieli Palmowej, a święto Wasyla — do Wielkiego Dyla.
Związek wierzby z wodą jest niewątpliwy. Gałązkę wierzbową wykorzystuje się jako wskaźnik miejsca położenia dokeu
RR WARE: tp - en -
BE AN z pan y -
ródeł wody. A korzenie wierzby sprzyjają oczyszczaniu podziemnych źródeł. Dawny Jerozolim uchodził za dysereł duchowego początku, miejsce najbardziej sprzyjające duchowemu zjednoczeniu człowieka z Bogiem. Ale w tamtym czasie kanały duchowego zjednoczenia tak bardzo zanieczyściły się ludzką grzesznością, że praktycznie połączenie było już niemożliwe. Obrazowo mówiąc — doszło do zamulenia źródeł. Dlatego uroczysty wjazd Jezusa Chrystusa do Jerozolimy (święto Niedzieli Palmowej) symbolizował początek oczyszczenia. Podobnie jak wierzba, biorąc na siebie cały muł i brud, oczyszcza i odradza źródła wody, tak Pan swoim wjazdem do Jerozolimy zamknął na sobie cały brud ludzkiej grzeszności i tym oczyścił źródło bytu.
Śmierć i narodziny, jak wschód i zachód, znajdują się na jednej linii, lecz zawsze są biegunowo przeciwstawne. Dlatego święto Bożego Narodzenia, które oznacza narodziny Jezusa Chrystusa, w energetycznym uosobieniu jest odwrotnie proporcjonalne do wielkanocnego święta Prowodów, które oznacza czas połączenia dusz żywych i zmarłych. Te święta spokrewnione są także w ludowych nazwach wariantowych. Tak więc Boże Narodzenie w ludzie nazywa się również Radą, a Prowody – Radunicą (Radowniecą). Charakterystyczne jest też to, że w święto Bożego Narodzenia w dawnej tradycji obrzędowej zapala się 12 dębowych polan, a na Radunicę powszechną jest obrzędowa gra „Płonie dąb”; zarówno wigilijna wieczerza, jak i prowodowy obiad żałobny w ludzie postrzegane są jako wspólna uczta żywych i umarłych – rodowa rozmowa. Zauważmy również, że święto Prowodów (Radunica) przypada w dziewiąty dzień po chrystusowym zmartwychwstaniu, które spowodowało radosne przebudzenie dusz zmarłych. I teraz oni odchodzą do swoich siedzib. Ale jeśli dla śmierci każdy miał swój osobny czas, to w te dni wszystkie dusze przebywają w Chrystusie. A zatem – w jednoczasie.
– Czy nie wiecie, że wszyscy, którzy zostaliście ochrzczeni w Chrystusie Jezusie, w Jego śmierć zostaliście ochrzczeni?
Otóż pogrzebani zostaliśmy z Nim przez chrzest w śmierć, aby, jak Chrystus został wskrzeszony z martwych chwałą Ojca, tak i my chodzili w nowości życia (List św. apostoła Pawła do Rzymian, 6, 3–4).
W dzień Prowodów (Radunicy) tradycyjnie śpiewa się psalmowe kanty, w których opowiada się o otchłaniach ludzkiej grzeszności i drogach pokuty oraz zbawienia, o końcu świata, o miłości Chrystusa i bezmiarze Bożej łaski i miłosierdzia. Natomiast w Boże Narodzenie (Radę) śpiewa się kolędy o początku bytu, o stworzeniu świata.
Chrześcijańska Wielkanoc (śmierć i zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa) zależy od astronomicznego punktu pełni księżyca po równonocy wiosennej. Zimowe święto Wasyla natomiast w ukraińskiej mitopoetyce jawi się jako czas narodzin Księżyca (środowiska echującego światła – widzialnego bytu), co wskazuje na proporcjonalną odpowiedniość tych świąt. W dzień Wasyla zwyczajowo chodzi się po kolędzie (szczodrowanie), wznosząc życzenia i wychwalając gospodarzy oraz ich rodziny. Natomiast na Wielkanoc chodzą wielbiciele (wielbiebnicy, wołoczebnicy), śpiewając obrzędowe pieśni pochwalne na chwałę zmartwychwstania Chrystusowego.
Święta wielkanocne co roku obchodzone są w różne dni kalendarzowe. Istnieją także rozbieżności w określaniu dni świąt między różnymi wyznaniami religijnymi. Szczególność określania kalendarzowej daty święta Wielkanocy polega na tym, że ona (data) zależy nie tylko od kolistego biegu ziemskiego i słonecznego-galaktycznego czasu, nurtu życia, lecz równocześnie także od jego echowego (lustrzanego) przebiegu, który obrazowo uosabia się w zmianie faz miesiąca – w nurcie śmierci. Chrześcijańska Wielkanoc łączy wszystkie okoliczności oznaczające stan pierwotnego bytu. Bo „tako prilizno bilo jedinorodnomu synu Bożiju, wsia wremiena pierwaja sobrati” (Księga Cyryla, arcybiskupa Jerozolimskiego, s. 322). W każdym roku kalendarzowym połączenie wszystkich tych okoliczności przypada na różne dni według słońca. Na to nieraz zwracali uwagę w swoich pismach fundatorzy Kościoła chrześcijańskiego.
– A poniże i pierwoje wremie bludiem, i porownianija dnia s noszeju wiesiennieho, i k tomu luny czetyrnadiesiatoho dnie, s tim że trioch dniej piatka, subbotu i niedieli: tohda niewozmożno jest wojedino wriemia, ašče by koegho ot tich ne dostawało, paschi bity. Tohho dla ne możem wo jedin dień ustawlennyj paschi tworiti” (Tamże, s. 312).
W 380 roku na soborze nicejskim ustanowiono kanoniczny okres obchodzenia dnia Zmartwychwstania Chrystusowego. Jego dolna granica to 22 marca, co wynika z równonocy wiosennej. Górna granica to 25 kwietnia, co wynika z 14. dnia księżyca i 1. dnia tygodnia, czyli niedzieli. Razem jest to 35 dni. Spośród tych trzydziestu pięciu dni pierwsza niedziela po 14. dniu nowego księżyca jest dniem Wielkanocy. Cerkiew prawosławna prowadzi swoje liczenie lat według starego kalendarza juliańskiego, a inne wyznania według nowego kalendarza gregoriańskiego. To właśnie w zasadniczej mierze powoduje rozbieżności w datach obchodzenia Wielkanocy (Paschy) przez różne wyznania. Ponieważ jednak dominującą cechą chrześcijańskiej Wielkanocy (Paschy) jest nie zmartwychwstanie przyrodniczego otoczenia, świata roślinności, lecz zmartwychwstanie przyrody ludzkiego bytu, świata żywej duszy, te rozbieżności nie wykluczają się wzajemnie i nie przeczą zjawisku odbicia Zmartwychwstania Chrystusowego w cyklicznych rytmach czasu, a jedynie wskazują na istnienie różnych kątów duchowego odbioru tego odbitego wydarzenia z różnych terytoriów oraz wśród różnych nurtów duchowości. Dusza ukraińska przeszła Chrystusowymi męczeńskimi szlakami. Dlatego radujmy się: Chrystus zmartwychwstał — zmartwychwstanie Ukraina.
Mykoła TKACZ
Ilustracja F. HUMENIUK
жання 09010
ин і-й -- п НЕ
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
NAUCZYCIELOWI JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO
Dział prowadzi profesor Iwan JUSZCZUK
ZASADY W SZKOLNYM KURSIE JĘZYKA OJCZYSTEGO
Jak podaje „Słownik języka ukraińskiego”, zasada to „sformułowanie, które wyraża jakąś prawidłowość”. Oznacza to, że zasada odzwierciedla poznaną stałą właściwość, przysługującą określonemu zjawisku. Ponadto, gdy mowa o uczniach, powinna być ona jasna, zrozumiała, łatwa do zapamiętania i do stosowania. W przeciwnym razie zasada traci sens, staje się niepotrzebna, zbędna, a nawet szkodliwa.
Czy zasady, które podaje się uczniom na lekcjach języka ojczystego i które mają oni przyswoić, zawsze odpowiadają tym wymogom? Czy nie zniechęcają one do nauki języka ojczystego?
Rozważmy tutaj dla przykładu jedynie niektóre z najważniejszych zasad dotyczących rzeczownika.
W jednym szkolnym podręczniku znajduje się następująca definicja: „Rzeczownik – część mowy, która oznacza przedmiot, odpowiada na pytanie kto? co?, odnosi się do określonego rodzaju, odmienia się przez przypadki i liczby”. Jest to określenie i trudne, i nieprecyzyjne. Po pierwsze, ta zasada, jeśli ma być zapamiętana, jest zbyt długa: zawiera aż 16 wyrazów samodzielnych. Po drugie, nie odpowiada ona rzeczywistości. Nie wszystkie rzeczowniki bowiem należą do określonego rodzaju: nożyce, sanie, drwa, Karpaty. Nie wszystkie też się odmieniają przez przypadki: szosa, biuro, taksówka, kangur. Nie wszystkie zmieniają się przez liczby: mleko, spokój, wrota, ferie. Po trzecie, w tym sformułowaniu niezbyt trafnie użyto słowa „oznacza”. Tutaj stosowniej byłoby powiedzieć: „oznacza nazwę” lub „nazywa”. Zatem tę definicję lepiej byłoby, usunąwszy wszystkie nieścisłości, sformułować tak: „Rzeczownik nazywa przedmiot i odpowiada na pytanie kto? co?”. Słów jest wtedy znacznie mniej i jest to bliższe istocie rzeczy.
W szkolnym podręczniku można przeczytać: „Oprócz rodzaju żeńskiego, męskiego i nijakiego rzeczowniki mogą mieć rodzaj wspólny”. Z tego twierdzenia można wyciągnąć wniosek, że w języku ukraińskim
języku nie trzy, lecz cztery rodzaje. W rzeczywistości chodzi o to, że niektóre rzeczowniki w tej samej formie mogą występować zarówno w rodzaju męskim, jak i żeńskim (sierota, gaduła, listonosza), zarówno w męskim, jak i nijakim (ledaco, gadulstwo), zarówno w żeńskim, jak i nijakim (babsko, łbisko). Dzieciom trzeba mówić właśnie tak, bez zawiłych, pseudonaukowych wykrętów.
Uczniom nie jest łatwo przychodzi podział rzeczowników na deklinacje. I nie ma w tym nic dziwnego, bo jako podstawę rozróżniania rzeczowników według deklinacji przyjmuje się, oprócz rodzaju, zbyt wiele innych cech: dla pierwszej deklinacji – obecność końcówki -a (-ya); dla drugiej deklinacji – dla rodzaju męskiego – obecność zerowej końcówki lub końcówki -o, dla rodzaju nijakiego – obecność końcówek -o, -e, -a (-ya) itd. Wszystko to trudno zapamiętać. Tymczasem cała różnorodność cech, według których rzeczowniki zaliczamy do tej czy innej deklinacji, sprowadza się, jeśli nie liczyć rodzaju, do zaledwie dwóch cech: dla rzeczowników rodzaju męskiego i żeńskiego – czy jest, czy nie ma końcówki -a w mianowniku liczby pojedynczej; dla rzeczowników rodzaju nijakiego – czy pojawia się, czy nie pojawia sufiks -at- lub -en».
Rzeczowniki rodzaju żeńskiego z końcówką -a w mianowniku liczby pojedynczej należą do pierwszej deklinacji (wiosna, ziemia), bez takiej końcówki – do trzeciej (cień, noc, matka); rodzaju męskiego z końcówką -a – do pierwszej (lelek, sędzia), bez takiej końcówki – do drugiej (syn, ojciec); rodzaju nijakiego, w których przy odmianie pojawiają się sufiksy -at-, -en- – do czwartej (źrebię – źrebięcia, imię – imienia), w których te sufiksy się nie pojawiają – do drugiej (wieś, pole, znanie).
Wreszcie, gdy mowa o czwartej deklinacji, jej określenie można jeszcze bardziej uprościć, usuwając z niego wzmiankę o sufiksie -en-: z tym sufiksem do czwartej deklinacji należą tylko trzy rzeczowniki: imię, plemię i nasienie (siemię), które można wymienić osobno (rzeczownik wymię
SZUMIĄ LASY
SYNONIMÓW
jaka
| | | | | pleso,
| jak ostrzem, -
skrzydłem.
| Aż z zachwytu | jęknęła cisza! |
|
|
|
Świat wita -
świta
Dniepr»,
i w białym świecie
świtanie, świt, przedświt, poranna zorza, jutrzenka, rozświt, przedświtki, rozświtanie, przedświt, świtaneczek, świtaniec, przedświtnia, przedranek, światło, jasność, biały dzień, rozwidnienie, świetlograj, światłodziw, światłodar, ciemnobur, jasny taniec, świat-gwiazda
A wokół bujnie rozkwita nadzwyczajna mowa utalentowanego narodu,
stoją epickie doliny, szumią lasy...
Jurij Janowski
świtań (r.ż.), światłonośny, ojciec poranka, świtaj, rozchlapanie światła, biały świat; nie zapuka, nie zastuka, a wejdzie w okno (w zagadce), ciemnorozmaity, świtaj-rzeka; szary wilk napadł na czarną krowę (w zagadce), brzęk, przeźroczyście, świteń, rozświtanek, przedświtki, Światosław, zwycięzca nocy; zaświt, zajaśnienie, nazaranek, świtanek
Nade mną, jak skrzydła, szumią —
Siwe chmury lecą bez ustanku,
Zamieram w zachwycie ja —
Poznaję obłoki Bojana
tuma (ciemna chmura), obłok, chmura burzowa, baranki (drobne kędzierzawe obłoczki), niebiańska kimera, skrzydła nieba, bowdur (gęsta chmura), zawale (chmura burzowa), niebiański pałac, siwa klacz
Nie daje wyraźnych kryteriów rozróżniania grup rzeczowników taka reguła: «W zależności od tego, jaka spółgłoska — twarda, miękka czy syczącą — kończy się temat wyrazu, rzeczowniki pierwszej i drugiej deklinacji dzielą się na trzy grupy — twardą, miękką i mieszaną». Kierując się tą regułą, dziecko może zaliczyć do grupy twardej również rzeczowniki: granica, cisza, deszcz, klucz, ponieważ ich temat kończy się na twardą spółgłoskę, a rzeczowniki: zboże, bezwietrzna cisza — do mieszanej, ponieważ ich temat kończy się na spółgłoskę syczącą. Tymczasem kryterium rozróżniania grup rzeczowników należy brać nie jedną, lecz dwie cechy końcowych spółgłosek tematu: twarda niesyczące — do grupy twardej, twarda syczące — do mieszanej; dowolna miękka — do miękkiej.
Uczniowie napotykają spore trudności przy określaniu grupy rzeczowników drugiej deklinacji zakończonych na -р. Tymczasem zasady zawarte w szkolnych podręcznikach nie dają tu pewnych wskazówek. Język jest jednak znacznie wyraźniejszy i logiczniejszy niż szkolne reguły. Można się o tym łatwo przekonać, jeśli za wskazówkę przyjąć nie samo -р, lecz zakończenia -ар, -ир, -яр i akcent.
Rzeczowniki o stale akcentowanym -ар, -ир należą do grupy twardej (санітар – санітара, командир – командира). Wszystkie inne na -ар, -ир należą do grupy miękkiej (токар, лицар, козир; цар – царя, шахтар – шахтаря, пустир – пустиря). Poza regułą, jako wyjątki należące do grupy twardej, pozostają wyłącznie rzeczowniki комар, хабар, варвар, долар, пластир i панцир. Do grupy miękkiej spośród tych, które kończą się na -р (a nie na -ар czy -ир), należą także rzeczowniki гор, якір, лобур, єгер i кучер (o włosach).
Rzeczowniki na -яр, które w dopełniaczu liczby pojedynczej (lub w dowolnym innym przypadku zależnym) mają akcent na końcówce, należą do grupy mieszanej (скляр – скляра, школяр – школяра), wszystkie pozostałe na -яр należą do grupy twardej (ювіляр – ювіляра, столяр – столяра). Wyjątków nie ma.
Najtrudniejsza dla uczniów (i nie tylko dla nich) jest końcówka dopełniacza rzeczowników drugiej deklinacji (дуба, лісу). Na przykład w jednym ze szkolnych podręczników wymienia się siedem przypadków (11 cech), w których w tym przypadku używa się końcówki -у. Kto może to zapamiętać?
Tymczasem w języku wszystko jest znacznie prostsze. Rzeczowniki rodzaju nijakiego, nazwy istot, które w tym przypadku mają wyłącznie końcówkę -а (села, ...), nie budzą żadnych wahań co do jej użycia.
pola, wiedza, druga, orła, Mroza). Zatem spośród wszystkich rzeczowników drugiej deklinacji pozostają tylko nazwy istot rodzaju męskiego. Wśród nich końcówkę -a mają nazwy wyraźnie określonych przedmiotów i pojęć (ołówka, posu, wtorku, kilograma, atomu), nazwy miejscowości (Kijowa, Konotopu, Paryża), a także nazwy rzek pod akcentem (Dniepra, Irpienia). Wszystkie pozostałe rzeczowniki mają końcówkę -u (gaju, zakładu, mrozu, gniewu, Krymu, Bugu). Zdarzają się oczywiście wahania (mostu i mostu, dworu i dworu) oraz pojedyncze odstępstwa od tych reguł (chleba, wieczora, hopaka). Jednak w całości ta prawidłowość jest zachowana, dlatego rozróżniamy formy kamienia (jedna sztuka) i kamienia (materiał), listopada (miesiąc) i listopadu (zjawisko przyrody), Algieru (miasto) i Algierii (kraj) itd. Tylko szkodzą nauce języka także takie sformułowania: «Niektóre rzeczowniki rodzaju męskiego drugiej deklinacji w dopełniaczu liczby mnogiej obok końcówki -ів mają zerową końcówkę: піль, полів, солдат, солдатів» (to kolejny cytat). W rzeczywistości jednak rzeczowniki rodzaju męskiego drugiej deklinacji nie znają żadnych wahań w wyborze końcówki -ів albo zerowej końcówki w dopełniaczu liczby mnogiej: wszystkie one w języku literackim mają -ів (soldatów, partyzantów, pomidorów, gramów, amperów), zerową końcówkę mają zaś tylko trzy rzeczowniki (człowiek w znaczeniu «osób»), a także rzeczowniki, które w liczbie mnogiej tracą przyrostek -yn (obywateli, kijowian, Tatarów). Język ukraiński przez kilka tysięcy lat swojego istnienia wykształcił niezwykle wyraziste i logiczne wewnętrzne prawa gramatyczne. Odstępstwa od nich pojawiają się tylko tam, gdzie występują obce wpływy, gdzie chodzi o rozmaite zapożyczenia, których język nie zdążył jeszcze należycie przyswoić. Te prawa dziecko faktycznie przyswaja, gdy tylko zaczyna opanowywać ojczysty język, i w zasadzie przyswaja je poprawnie. Zadaniem szkolnego kursu języka ojczystego jest pomóc dziecku je uświadomić i w żadnym wypadku ich nie zniekształcić.
chodziła (w zagadce), pamehy (l. mn.), czarna krowa liże niebo (w zagadce), zasłona nieba, niebiańska wycinanka, młodzi (małe obłoczki); płyną, płyną, a wesela nie mają (w zagadce), obłoki (l. mn.), baranki (pewien rodzaj chmur), niebiańscy jeźdźcy, gradowica (chmura gradowa). Biegną konie kasztanowate, a na nich uprząż zerwana (w zagadce), CZARNAWA (ciemne chmury), pomołodki (białe chmury), CHMURA
Ją, gdy tylko ujrzę łuk siedmiobarwny,
Przychodzi na myśl tęcza Tarasa,
Dniepru pożyczycielka, ozdoba świata,
Brama Ukrainy wiecznie niegasnąca.
Tęcza, oselka, podniebne wrota (w zagadce), uczciwy pas, wesełnica, wesiwka, złote wrota (w zagadce), łuk, wesełucha, kania, siedmiobarwny cud, krasawulia, siedmiokolorowe jarzmo, wesoła, korkobiec, kraśla, wesełyczka, złota wstęga zwisająca (w zagadce), tuha, cmok, uroda, krasna, TĘCZA
Spójrzcie: wiatry odwieczne kołyszą,
wywołują wiosnę z lutego.
Jeśli nie wierzycie – nasłuchujcie, jeśli zapragniecie – zobaczycie.
Ja zawsze tak czekam na przedwiośnie, kocham wiosnę do szaleństwa
i zwłaszcza jej świtu,
grzmiącą – drżącą poezję.
Zwiastunka ciepła, piękna, ciepłota, matka lata, kolebka trzech wiosennych synów,
budzicielka, słoneczna, hojnie czaruje, czarowna;
machnie rękawem – wokół trawa.
Rozmaj, ptakograj, dziewczyna o przylaszczkowych oczach, powesień, powiosenny dyrygent,
odnowicielka, bogatoszata; ta, co na pole woła,
zapatrzona w niebiosa, niezwykła fircyczka,
WIOSNA
Kiedyś byliśmy falami morza,
kiedyś byliśmy falami, kiedyś byliśmy,
kiedyś my,
kiedyś.
Bystre, baranki (pieniste fale), zmarszczki! wał, żby i żbychy (fale nadbiegające), żmury, gaba, wowwa, grzbiet, welewał
(ogromna fala), grzywacze;
rozczochrana, pienista, koła nie ma, a toczy się
(w zagadce), kila, łuska (woda mieni się od szybkiego nurtu), nieustanni pieniści wędrowcy, pieniści hultaje, pianowidzka pienna rokotucha, ryboty (drobne fale na powierzchni wody), zmarszczki plesa. fl! fala
Przedwiośnie, odzimki (wczesna wiosna) | kwiecień, maj, przedwiośnie, jar, przebudzenie |
Zebrał Ołeksandr ZAWHORODNIJ
Tłumaczenie maszynowe
CZARNOBYL PRZYSZEDŁ NA NASZĄ ZIEMIĘ DUŻO WCZEŚNIEJ...
Jakże szybko i niepostrzeżenie minęło dziesięć lat, które dzielą nas od tego gorzko pamiętnego, fatalnego dnia -- 26 kwietnia 1986 roku. Nad Ukrainą uniosła się śmiercionośna czarnobylska chmura radiacyjna.
Na moją rodzinę czarny, śmiercionośny cień czarnego kruczego skrzydła grozy i smutku spadł 26 kwietnia 1938 roku. Tak, fatalna liczba 26 kwietnia. Tego dnia aresztowali go enkawudziści, mój dziadek -- Natykacz Ahej Jewmenowycz.
Stała wspaniała pora wczesnej wiosny, takiej samej wczesnej, jaka była i w 1986 roku. Cichy wieczór zstępował nad wsią Prymorenie, po codziennej pracy przy ziemi rodzina wieczerzała -- DZIADEK, babcia Jaryna Kuzmiwna, córka Melania, moja ciotka, wtedy jeszcze uczennica. Jak czarna zjawa w zmierzchu wieczornej ulicy przyjechał «czarny kruk» -- ta straszna maszyna, która pochłaniała ludzi, a oni, znalazłszy się za jej zakratowanymi oknami, tracili na zawsze nadzieję ujrzenia jeszcze kiedykolwiek rodzinnych stron, bliskich twarzy, rodzinnej chaty, białego świata.
«Już po czyjąś duszę pojechali» -- zauważyła babcia Jaryna, nalewając dziadkowi szklankę mleka. Ale tego wieczoru «czarny kruk» przyjechał właśnie po duszę dziadka. Nagle w sieniach rozległ się tupot, drzwi rozwarły się i do izby wpadli uzbrojeni enkawudziści. Do dziadka: «Wy arestowany»
Dziadziu mój, dziadziu! Co wtedy czuła twoja dobra, cierpiąca dusza, gdy oderwano cię od tego, co tak miłe sercu i rodzinne, i zaprowadzono w mrok, w ciemność, na męki, poniewierkę, na śmierć. Wiem, że twoja dusza, uwolniwszy się z tych kruczych szponów, wzniosła się do Boga i stamtąd modli się za Ukrainę, za swoją rodzinę, za dzieci, odwracając od nich wszelkie zło i nieszczęście...
Dziadkowi nie pozwolono pożegnać się z bliskimi. Żona i córka, które rzuciły się, by może po raz ostatni go objąć, zostały po prostu odepchnięte: „nie wolno!”. Już drugiego dnia babcia, zawiązawszy w czerwoną chustkę bochenek chleba i czystą dziadkową bieliznę, udała się do Mironówki, do rejonu. Tam dowiedziała się, że dziadka z jakiegoś powodu zawieziono do Białej Cerkwi. Pojechała tam. Po dniu wróciła, czarna od ciężkiego zmęczenia. W czerwonej chustce przywiozła zakrwawioną dziadkową bieliznę. Nie zobaczyła swojego męża, nikt jej nic nie powiedział, poza: „Dziesięć lat bez prawa korespondencji!”
Długo nas potem okłamywano, gdy minęły lata i gdy kończyła się wojna. Krążyły pogłoski, jakoby ktoś widział dziadka na wyrębach w Syberii. Babcia chodziła po zaświadczenia, ale wszystko na nic. Latem 1944 roku, gdy nasza Kijowszczyzna była już wolna, jak cała Ukraina, od faszystów, rodzina otrzymała zawiadomienie o śmierci dziadka: „28 maja 1944 roku Natykacz A. J. zmarł na chorobę nadciśnieniową”. A gdzie, jak? Gdzie grób? Ani jednego słowa. Ale to znów było kłamstwo. Dziadek nie umarł. Rozstrzelano go 28 maja 1938 roku, miesiąc po aresztowaniu. Sądziła go „trójka” w Kijowie. Przez miesiąc poddawano go torturom, domagając się przyznania się do winy, której nie było. Dziadkowi zarzucono udział w kontrrewolucyjnej organizacji powstańczej, która miała na celu obalenie ustroju sowieckiego. O wszystkim tym dowiedzieliśmy się z zawiadomienia, wysłanego matce przez organy spraw wewnętrznych Ukrainy dopiero w 1991 roku. Tam też podano, że dziadka pochowano we wspólnej mogile w Lesie Bykiwniańskim pod Kijowem. Rehabilitowano dziadka wcześniej, już 26 września 1959 r. „z powodu nieuzasadnionego skazania”.
Dziadku mój, dziadku! Zabito cię jeszcze tak młodego, nie miałeś nawet wnuków, bo nikt z twoich czworga dzieci jeszcze nie był żonaty. Mógłbyś na ziemi zrobić tyle dobrego i pięknego, a życie odebrali ci ci, którzy chwalili się, że zbudowali najlepsze państwo na świecie, „gdzie tak swobodnie oddycha człowiek”.
Mój dziad, Ahej Jewmenowycz, pochodził z dobrego kozackiego rodu. Jego ojciec, Jewmen, był prawdziwym kozakiem, silnym jak dąb. Tak samo mocni, zdrowi i pracowici byli jego czterej synowie i córka. Z
Nasza wieś Zeleńki w rejonie myronowskim na Kijowszczyźnie nigdy nie znała poddaństwa. Mieszkali tam kozacy rejestrowi. |
Jeszcze w latach mojego dzieciństwa na skraju wsi były dwa wysokie kurhany – mogiły. Może kozackie? Może z czasów hajdamaczyzny, a może i scytyjskie? Nikt już się o tym nie dowie, bo te mogiły zaorano i zrównano z ziemią, kiedy walczono o poszerzenie gruntów uprawnych kołchozu |
Mój dziad od młodych lat znał się na ziołach i umiał leczyć. Dlatego podczas Pierwszej! ŚWIATOWEJ wojny służył przy части medycznej jako brat miłosierdzia, wynosił żołnierzy z pola bitwy, pomagał w leczeniu. Sam został ranny w nogę. Jedyne zdjęcie dziadka, na którym jest jeszcze z młodą wówczas babcią – taki dzielny żołnierz!
– Wrócił z frontu do domu i zaczął gospodarować. Wydaje się, że nie było takiej roboty, której by dziad nie umiał wykonać. I orać, i siać, umiał stolarzyć i ślusarzyć.
Postawił chatę i pokrył dach żelazem. Wtedy była to dziwna rzecz we wsi. jak że on wycierpiał przez
ten dach, bał się, żeby przez niego nie rozkułaczono. No, to nieszczęście minęło, ale nakryło inne. Dziadek umiał szyć. Szył ubrania całej rodzinie. Lubił dobrych, szczerych ludzi, lubił towarzystwo, pieśń i kieliszek. A ponadto dziadek bardzo lubił sadzić sady i umiał kopać studnie. Studnia, bardzo głęboka, na dwanaście sażni, DO DZIŚ poi okolicznych mieszkańców smacznie zimną wodą, stoi przy drodze, obok naszego dawnego podwórza. A sad mieliśmy najlepszy we wsi i czego tam tylko nie rosło! Tak bardzo kochałam nasz sad w porze bujnego kwitnienia i w dni obfitych, rясnych zbiorów. A jeszcze pamiętam, jak przychodzili tłuści, grubi chłopi, obkładali sad podatkiem. I wyliczali każde drzewo, krzew, uwzględniali nawet odrosty śliw czy wiśni, które gospodarze zawsze wycinają, żeby nie zagłuszały drzew. Stali, przyglądając się, jak panowie na dziadkowy sad, i uważali za konieczne straszyć nas z siostrą, małe, chudziutkie dziewczynki: «Jeśli babka i matka nie zapłacą podatku, pójdą do więzienia, bo wy przecież wiecie, kim...» i znacząco się uśmiechali, jakby mówili: dziadek wasz to «WRÓG ludu», więc po co się z wami cackać. To piętno rodziny «wroga ludu» długo wisiało, jak topór, nad naszą rodziną, przygniatało, nie dawało możliwości swobodnie
oddychać, nie bojąc się, pod białym światłem.
Ono zniszczyło losy moich bliskich. Moim rodzicom, oficerowi-politrukowi Armii Radzieckiej i młodej nauczycielce, groził areszt. Musieli się rozejść, żeby ocaleć.
W tych ciężkich latach wielu się od nas odwróciło: znajomi, sąsiedzi, krewni. Jedynie wujek Oksen, towarzysz broni i wierny przyjaciel dziadka, Oksen Fedorowycz Kudłaj, zawsze, jak mógł, pomagał słowem i czynem. Niech mu ziemia lekką będzie, dobry, wspaniały człowiek. A jeszcze pamiętam, jak niektórzy gorliwi zwolennicy sowieckich porządków złośliwie obiecywali nam, nastolatkom, mnie i siostrze: «Jeszcze OtVEtitie za svoevo deda!..»
Dziadziusiu mój, dziadziusiu! Jestem dumna, że byłeś prawdziwym człowiekiem, prawdziwym Ukraińcem, pracowitym, szczerym, z wielką i dobrą duszą sa
Czujesz, dziadku mój? Słyszysz, wszyscy Ukraińcy, torturowani i zamordowani w obozach koncentracyjnych i więzieniach, wymordowani przez Hołodomor? Słyszycie, sławni zaporożcy, hetmani i atamani kozaccy, wszyscy, którzy złożyliście swoje głowy na ołtarzu wolności Ukrainy? Wy przykazaliście nam kochać Ukrainę i walczyć o jej honor i wolność. Wierzę, że Ukraińcy się zjednoczą, przypomną sobie, czyimi synami i córkami są, obudzą się ci, którzy jeszcze śpią, a czas już się obudzić, bo Ukraina wzywa: nie spać, nie drzemać, nie poddawać się złudzeniu, a wszystkim, którym jest droga, jednoczyć się i walczyć, bronić naszej niepodległości!
о и й з Ро дон
нн СНО с нь
- паній - - зл У отит п ЕЕ щи
- - в ЕРИ ни до пн со с-- - ж же рани
ONI WIEDZIELI, DLACZEGO ŻYLI
Są rodziny, które bardzo wiele zrobiły dla narodu ukraińskiego w dziedzinie odrodzenia języka, kultury, tradycji i państwowości. Tych sławnych ludzi nie szanowano ani w imperium carskim, ani w radzieckim, bo ani jedni, ani drudzy nie troszczyli się o odrodzenie wielkiego narodu, który ponad trzy stulecia doznawał zniewagi, ujarzmienia, poniżenia i deprecjonowania.
Taka była rodzina Szulhynów. Ojcu tej rodziny, Jakowowi Mykołajowiczowi Szulhynowi, wybitnemu uczonemu, historykowi, błyskotliwemu pedagogowi, bezinteresownemu działaczowi społecznemu, którego działalność przypada na koniec drugiej połowy ubiegłego stulecia, niedawno minęło 145 lat od dnia urodzenia. Michał Hruszewski pisał o Szulhynie, że był „potomkiem szczerego rodu ukraińskiego, w którym żywo zachowały się tradycje etnograficzne i ukrainofilskie”. Wcześnie został sierotą i wychował go oraz dał mu wykształcenie jego stryj, Witalij Szulhyn – profesor historii powszechnej Uniwersytetu Kijowskiego św. Włodzimierza, człowiek daleki od świadomości narodowej, wręcz przeciwnie, nadto nastawiony szowinistycznie. Jakow Mykołajowicz jednak, poróżniwszy się ze stryjem w poglądach ideowych, zachował do niego przez całe życie szacunek i wdzięczność za jego opiekę.
Jeszcze jako student wydziału historyczno-filologicznego Jakow Szulhin stał się aktywnym członkiem «Starej Hromady», która sprzyjała rozwojowi ukraińskiego ruchu narodowego. Wychowanek M. Drahomanowa i W. Antonowycza, których wykłady słuchał na uniwersytecie, Jakow Szulhin postanowił poświęcić swoje życie ukraińskim ideom. Nawet z własnego niezbyt wielkiego spadku po matce, 15 tysięcy karbowańców, 12 tysięcy przekazał na «Hromadę» Drahomanowa, za co tamten nazywał go «ewangelijskim młodzieńcem».
Jakow Mykołajowycz owocnie współpracował z czasopismami «Kijowska Starina» i «Kijowski Telegraf». Bardzo lubił pracę dydaktyczną, ale uważano go za człowieka «niepewnego politycznie», dlatego musiał dość często opuszczać swój ukochany Kijów.
Pracując w Odessie, J. Szulhin planował wspólnie z I. Żyteckim i W. Malowanym wydawać nielegalną ukraińską gazetę. Lecz sprawa zakończyła się tym, że go aresztowano i zesłano na Syberię.
Po powrocie z zesłania z podkopanym zdrowiem do rodzinnego Kijowa J. Szulhin pracuje nad interesującymi rozprawami historycznymi, które do dziś nie straciły swojego znaczenia. W szczególności są to takie prace jak «Szkic o koliszczyźnie na podstawie niewydanych i wydanych dokumentów z 1768 r. i z najbliższych lat», «Ukraina po 1654 roku», «Pawło Połubotok, pułkownik czernihowski (1703–1724)».
Jakiw Mykołajowicz był bardzo szczęśliwy w życiu małżeńskim. Jego żoną stała się wspaniała Ukrainka, Ljubow Mykołajiwna Ustymowycz, przedstawicielka sławnych kozackich rodów starszyzny, w których splatały się nazwiska hetmanów Pawła Połubotka i Danyła Apostoła. Z przyszłym mężem Ljubow Mykołajiwna poznała się w redakcji czasopisma „Kijewskaja Starina”, dokąd przyszła ze swoim ojcem, Mykołą Adrianowyczem Ustymowyczem, człowiekiem szlachetnym, o demokratycznych przekonaniach. Podobnie jak jej mąż, Ljubow Szulhyna była gorącą patriotką. Mówił o tym później jej syn Ołeksandr: „Ona żyła Ukrainą i dla Ukrainy”. Ona studiowała na wydziale historyczno-filologicznym Wyższych Kursów Kobiecych w Kijowie. Z natury pedagog, Ł. Szulhyna zorganizowała w swojej rodzinnej wsi Sowkino, pod Łubnami, szkołę ludową, z zapałem ucząc dzieci chłopskie. Chłopi bardzo ją kochali i nazywali Lubczką. Później, gdy troski rodzinne, narodziny dzieci, nie pozwoliły jej już pracować jako nauczycielka, Ljubow Mykołajiwna wybierała najzdolniejszą młodzież ze wsi i przygotowywała ją na nauczycieli. Wspólnie z Ł. Starycką-Czerniachiwską organizowała dziecięce przytułki dla uchodźców podczas wojny imperialistycznej, a tam urządzała nieoficjalną szkołę ukraińską.
Ale nieocenioną zasługą małżeństwa Szulhynów było to, że oboje — i Jakiw Mykołajowicz, i Ljubow Mykołajiwna — bardzo kochali swoje dzieci. Wychowali wspaniałych ludzi, świadomych ukraińskich patriotów. W rodzinie panował wyłącznie język ukraiński. I choć dzieci uczyły się w rosyjskich gimnazjach, gdzie doskonale zdobywały wiedzę, w domu ani razu nie rozmawiały z rodzicami innym językiem niż ojczysty, ukraiński. Ten fakt wielce podziałał na Karpenkę-Karego, który przyjaźnił się z rodziną Szulhynów.
Przez pewien czas Szulhynowie mieszkali w Jelisawetgradzie. Jakiw Mykołajowicz, jako „niepewny politycznie”, nie mógł zajmować się działalnością pedagogiczną i wyjechał do tego miasta na stanowisko kontrolera banku. Dopiero pod koniec życia Ja. M. Szulhyn zdołał zatrudnić się w Kijowie jako wykładowca.
Dom Szulhynych w Jelisawietgradzie, jak i wszędzie tam, gdzie mieszkali, stał się ośrodkiem kultury ukraińskiej. Ljubow Mykołajiwna wychodziła na spacery lub w sprawach do miasta w ukraińskim stroju, mówiła wyłącznie po ukraińsku, czym wzbudzała zdziwienie zrusyfikowanych mieszczan. Pewnego razu postanowiła powitać wybitnych ukraińskich artystów Karpenkę-Karego, Saksaganskiego i Linicką, urządzając podczas benefisu «Nieszczęsnej» prawdziwe święto sztuki narodowej, a wraz ze swoją siostrą Marią wręczyła prezenty sławnym mistrzom sceny. Dowiodła zdenacjonalizowanemu ogółowi Jelisawietgradu, że sztuka ukraińska ma czym się szczycić.
W takiej atmosferze miłości do Ukrainy, jej języka, kultury i narodu dorastały dzieci Szulhynych. Starsza córka, Nadija, została nauczycielką matematyki. Później musiała wyemigrować. Niestety, wcześnie, w wieku 35 lat, zmarł syn Mykoła, który był prawnikiem i aktywnie zajmował się pracą społeczną. Ołeksandr Jakowycz Szulhyn wszedł do historii Ukrainy jako jeden ze współautorów i obrońców państwowości. Będąc jeszcze uczniem I Kijowskiego gimnazjum, Ołeksandr Szulhyn głosił ukraińskie idee w zrusyfikowanym środowisku. Ukończywszy studia na Wydziale Historyczno-Filologicznym Uniwersytetu Petersburskiego, O. Szulhyn od młodych lat stał się aktywnym rzecznikiem interesów Ukrainy, które bronił przez całe swoje życie. Uczony historyk, pierwszy minister spraw zagranicznych UNR, znany dyplomata (był pionierem najnowszej ukraińskiej dyplomacji), polityczny i społeczny działacz, — niestrudzenie pracował dla Ukrainy, dla jej uznania na świecie. Pracował na rodzinnej ziemi i na emigracji, na wygnaniu.
Oczywiście najgłębszych i najserdeczniejszych słów uznania zasługuje Włodzimierz Jakowycz, Wołodia Szulhin, płomienny przywódca studentów. Studiował na przyrodniczym wydziale Wydziału Fizyczno-Matematycznego Uniwersytetu Kijowskiego im. św. Włodzimierza. Był niezwykle zdolnym studentem, dawał wielkie nadzieje. Z niego wyszedłby wielki ukraiński uczony. Ale w naszej pamięci pozostanie bohaterem Krut, patriotą, który poszedł na pewną śmierć, by bronić Kijowa, Ukrainy przed zwierzęcymi bolszewickimi hordami.
Wspominają, że w przeddzień przygotowywał bandaże, jod,
matka, Ljubow Mykołajiwna, będąc sama wielką patriotką, wiedząc, że syn może położyć głowę, pobłogosławiła go na ten czyn.
Jeden z przyjaciół Wołodi, Serhij Krasznenikow, wspomina: «.. nikt przez całe moje życie nie wywarł tak głębokiego wpływu na mój światopogląd, jak wielostronna natura Wołodi, który sobą reprezentował typ Ukraińca par excellence. Wspominając moje spotkania z ludźmi, nie znajduję żadnej postaci, którą można by porównać z niepowtarzalną indywidualnością Wołodi...»
Taka była sławna rodzina Szulhinów, duma i chluba Ukrainy, której jasne imię powróciło do nas na zawsze. Za granicą mieszka wnuczka Jakowa Mykołajowycza i Ljubow Mykołajiwny, córka Nadiji, Natalia Pazuniak. W Kijowie mieszkają siostry Olena Leontowycz i Maria Mułowa, bratanice młodszych Szulhinów.
Pani Olena Leontowycz – pedagożka, działaczka społeczna, członkini znanej kobiecej wspólnoty im. Oleny Teligi. Prowadzi energiczną pracę, by społeczeństwo poznało sławne rodowe korzenie, z którymi jest również związana więzami krwi – Szulhinowie, Ustymowicze, Leontowicze, Połubotkowie, Apostołowie, Symyrenkowie.
Tak, nasza ojczyzna Ukraina ma z czego być dumna. Jej potężne rodowe korzenie (stronę opracowała Ludmyła Kochewska)
чн со СИ нь - 0 рт» нененннниьнинь
б лиць
--е
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
и 883 УСТАХ ит
во ПРОСВІТИ
озкривши навмання що книжку,навіть назва якої звучить скандально і з викликом -- «Польові дослідження з українського сексу», й одразу ж наштовхнувшись на нецензурну садах фразу, рішуче відсунула п геть. е щось, однак, встигло зачепити, безсловесне, як погляд, і гостре, як погляд. У тій злибленій фразі вгадався над-раз, зойк людини, що висить над прірвою алое алагурить і запевняє, що все 0 кей. Щоб пересвідчитися, що я не помилилася, ще раз узяла книжку до рук і прочитала п. Претензійна натуралістична писанина, як повінь після сніжної зими, поволі піднімаючись, захоплює наші літературні журнали. Це, треба думати, -- плід схрещення Вавилона з хутором: культура -- ще «совкова», почерк -- «їхній». Чого там тільки немає: потік свідомості без пунктуації, динічна анатомія з ізіологією, і матюки... як клозет прорвало. Більш-менш сформована особистість обходить усе те, щоб не вступити і невимаститись. Хто -- покуштує і виблює. Хто -- отруїться і потім хворітиме... Я ж хочу спробувати пояснити тим, до чиїх рук потрапив роман Оксани Забужко, чому він НЕ ТАКИЙ, чому не образив у мені людину, і зокрема жінку, своїм натуралізмом, у чому різниця між ним і згаданою вище писаниною. І скільки в ньому «істинного», окрім неминучого «тепер».
Почнемо з того, що роман справді правдивий. Сучасне життя у його повноті мистецтвом ше не освоєне, воно, «як цнотлива галицька панна», ще сахається його реалій. Найзухваліші, буває, щось ухоплять, але Те «щось», як правило, не містить у собі суті, бо щоб добутись до неї, треба, на жаль, усе пережити, треба збагатитись власним ічужим досвідом. А не кожному до снаги. У цьому й різниця між холодною брудною писаниною (яка є чистою «тепер») заслинених від хтивості хлопчиків чи закомплексованих мужів, що підглядають у шпарку) -- і сповіддю очищеної і вивищеної катарсисом душі.
Оскільки героїня роману не в тім'я бита і пілком вправно та точно фіксує власні емоційні і психічні відчуття в конкретних життєвих ситуаціях, це викликає надзвичайно шкавий і азартний стан у мене як читача: впізнавання. Причому впізнавання не нижчого ряду: у тебе носик, і в мене носик, а -- вищого: на гарячій, манливій, напруженій межі логічного й інтуїтивного, фізичного й трансцедентного, у напруженому проживанні власного «сюжету», у драматичних зіткненнях і тупиках, У
атальній незмозі розуму подолати природу, езстороннім оком, попри сльози, істерику, розпач, навіть з якоюсь ненормальною жорстокою цікавістю фіксуєш старі як світ корені своєї драми, незмінні, як фізичні закони, її
І вкотре виходиш на природу і загадку
двох -- Чоловіка та Жінки. - «Овопльженщин всех времен: «Мой мильй, что тебе я сделала?» Але ж у саме яблучко впілила Марина Цвєтаєва. Аристократка й кріпачка, робфаківка й колгоспниця, вчителька й перекупка, кожна у своєму житті, щиро й нерозуміюче дивлячись на свого єдиного, хоч раз та запитала: «Що я тобі зроби-
А хіба він знає, що? Можливо, це продовження сімейного скандалу, який спалахнув одразу по вигнанні обох з Раю. Він навіть хвилини найглибшої близькости не може ї простити, що позбувся комфорту. Вонаніколи ло кінця не змиє із глибин своєї крові відчуття провини, що спокусила. Набираючи щоразу р ного забарвлення, різних соціальних, по-
утових нашарувань, пей конфлікт, як серцебиття, несе аортою часу історію людства.
Навіть не вдаючись до Фрейда чи «Фромма з Юнгом», неважко помітити, що головні дійові особи людської шивілізації -- лише лвоє: Чоловік і Жінка. Усі найграндіозніші
події, здобутки і втрати, усі досягнення 1 відкриття, усі набутки літератури, скульптури, зодчества, музики створені цим союзом, во ім'я цього союзу і під впливом цього союзу.
1 якщо уявити життя як тривання в часі якоїсь енергії, то чоловік і жінка можуть претендувати на два протилежні полюси, які лише й здатні творити цю енергію. Але в тому, напевне, й корінь більших та менших люлських трагедій, що - ДВА ПОЛЮСИ; лише нас двоє РІЗНИХ можуть творити сюжет, історію, можуть давати життя третьому, ще інакшому. Двоє однаковісіньких (чого ми інколи необачно прагнемо) цього не могли б зробити, бо ніщо не спонукатиме їх стрепену - тися, ошкіритися, накинутися одне на одного, зацікавитися одне одним... Себто -- жити, Але ж і які непорозуміння, які трагедії породжує інколи ця різниця між нами двома!
Якщо Чоловік і Жінка й не були колись єдиною істотою (а на це недвозначно вказує Біблія, згадаймо деталь з ребром, хоч, ло речі, О. Мень вважає, що оригінал перекладено неточно, шо треба не «ребро», а - «суть») тобто якщо навіть не розділено Бо гом єдину істоту надвоє, на Чоловіка та Жінку, то що створені вони одне для одного --, ПОЗа всяким сумнівом. Так і було в Раю. Після гу згорання й вигнання Господь їх не переро-
в. Тож, в ілсалі, так мало б бути й тепер?
Чому ж буває не так? х
У своєму конкретному випадку героїня гарячково пробує відшукати причини 1, зпається, знаходить їх: «Тільки в дитийСтеІ « правля, тільки ним і варт міряти своє життя».
Підлітком пережила лепресію. Ї цей стан підлітковости з його пришавістю, комплекся - ми й страхами, її назлоганятиме усе життм. У
В кН
цинічиі «з явно приблатньонними, ніби з «зони» вивезеними манерами» -- «скОГОЛИТЬ, СКОГОлить бідна, пелюоблена, покинута на вокзалі дівчинка, ладна йти на руці до кожного, хто скаже: «Я твій тато». Ї ця друга -- істинна («тільки в дитинстві є правда»).
У хвилини душевного й фізичного виснаження «од першого-ліпшого щирого слова... ладна розревтися з місця, мов зацьковане вовченя-підліток, ладна істи з кожної руки». Бо й ставши «нормальною жінкою, чиє тіло тішилося, даруючи радість іншому», героїня залишається вразливою дитиною, Якій хочеться, щоб хтось погладив по голові, пожалів. Вона шукає цього, підсвідомо шукає «тата», який би нею щільно опікувався, як у ДИТИНСТВІ. Не втолене, таке природне для жінки жадання захисту, затишку, дому вимотує на цих віражах до неврастенії, до розпачу, до істерики.
Майже фізично присутній у романі мотив якоїсь уселенської загнаности, безнадійної втоми, викликаних тотальним відчуженням і життєвою гонкою -- цими набутками цивілізації: «...втОомМИЛась, ЛЮбий, 0 ЯК Я ВТОмилась, єдине, чого мені тоді хотілось, -- щоб ти був поруч і намилював мене (як тато? -- Г.П.), алети замкнув мете в тій хаті на ключ, а сам погнав машину кудись у ніч по харчі...»
І ця героїня, ця таткова доня цілком усвідомлює свою жіночу природу, жіночу суть, подобається це комусь чи не подобається: «жінка -- ..ВИТКа рослина, котра без прямостійної підпори, хай би навіть і намисленої, без конкретного обличчя живої любови
заклала в чоловіка цей комплекс егоїстичної дитини? Запропонувавши йому оте яблучко з дерева пізнання добра і зла, жінка фатально визнала за собою роль опікунки, берегині, мами. Лебеліти: «...милий мій, рідлий, хлопчику маленький, іди до мене, в мене, я обтулю, закрию тебе собою, я народжу тебе запово...? -- і чекати, що він захистить, витре сльози, прожене страхи? Чи не безглуздо? І чи варто дивуватися, що «Зет женився з тою здоровенною дівкою, бо шукав мами» або Кріс -- «Мама восьмилітній дівчинці й мужеві -- ВІЧНОМУ студенту...»
Глибоко захована в наших доблесних мужчинах родова роль хлопчика, який уникає відповідальности, який, одружуючись із жінкою, потаємно шукає в ній маму, -- ні-ні, та й виривається на поверхню, і, як правило, в найкритичніший момент, тоді, коли, власне, як повітря, потрібні його сила, благородство, стриманість, уміння зрозуміти. Воно й не дивно: коли жінці важко, то й чоловік перепуджується, але не за неї, а за себе: хто ж ним опікуватиметься!
- Гадаю, що Господь з певних, лише Йому відомих причин свідомо змоделював саме таку ситуацію, заклав у людську історію саме таке протиріччя. Інішатором далалою події У Раю (проти волі Творця) була Жінка (вона і зірвала, і запропонувала), тому паном нал нею у вигнанні Господь призначив Чоловіка. Відтак маємо те, що маємо: жінка може, але ій не дано волі, а чоловікові - і карти в руки, та він не може. Тож чи й не гибіємо ми на цій
ї - о мими - М. й. "й кін м ' а " м ий п; б ; 5 г. ж -
ж Р
ню я ж
но
РО они "як
б они жене
до об
ї б ї: - і жи то я б г зм З Чай їю - Чі їі Ї оре р іч, РЧАро » й чі об й «Чу. М че - М - тосначи Я й з нн , - - вати, б пл. 1 | зралко - , з Й ай ее У Па ї " "чия А з Ж "у Речі , "б чно бю чі ч чної "А бю ки Р, м, |, 3 " « . в , - М, ,
?
удкснвннняиоо 010 тин зннййнеаьоннсзнннннньсхининечянннноянній
"Жі г чи
-- опадала долі й зачахала». Тож їй жити «з несамостійністю цією, з потребою перетоплю - ватись на вогку, хляпаву глину, втовчену В поверхню землі (знизу, завжди любила -- знизу, розпластаною на спині: Тільки так |! позбувалась себе остаточно, зливаючись ритмами власних клітин з промінною пульсашею світових просторів...»
Самобичування? Та ні ж бо, дійсний стан резей осродьданяя шку чоловікові, щоб вона
ула йому допомогою і втіхою, а ПІСЛЯ гріхопадіння їй прирік: «...В болях будеш народжувати дітей. І тягти буде тебе до твого чоловіка, а він буде панувати над тобою», йому -- «в тяжкім труді живитимешся з нет (землі-- Г.П.) по всі дні життя твого... В поті липя їстимеш хліб твій...» Себто розподіл ролей існує об'єктивно, він закладений надто глибоко, аби людина якось результативно могла впливати на нього.
Жінка, якщо вона чесна й розумна, визнає в собі шо залежпість від чоловіка («тягти буде тебе...»), шо потребу народжувати без чого жінки «на цій землі неповноправні, «Пепрописані», - натомість як незаперечне, як даність від Господа, залишаючи за чоловіком турботу про матеріальне, про «хліб твій», Про облаштування життя на землі -- «В ТЯЖКІМ
заєР РИ Кіика визнала свою провину і, як може, спокутує п. А чоловік?
лається мені, що ше в ТОМУ першому своєму сюжеті (який присутній і тиражується 3 покоління в покоління, як лист На дереві - повторюється щовесни, хочіне те, але таке...) чоловік і жінка виявили чи започаткували основні, родові риси свого характеру -
У" поведінці героя дуже виразна головна установка: уникнути підповідальности, мораль чого чи фізичного обов'язку («з хамською незворушністю -- МУЖЧИТа Ж бо! кремінь! - хаявив... шо нічого мені не винен». у Виутрішній світ його грубший, важчий, ворожо-лукавий. Якщо жіниі «не перемагати треба, а 7" любити». то натомість «їм УСІМ (чоловікам - Г.П.) треба перемагати, ОТ у чім справа; широ и нелукаво брати и лавати, як вуглекислота 7 хлорофіл -- кисень, воми ме вміють», ІЛЮДИТИ
наш герой -- «любив, як умі во М собі, а те з
себе...» Але постриванймо.
ПР аннанлннн анна: пня зни знананиниененнн ення
Пій
ПЕ и
" З ч й - б г "б З ни - - . й | : , о М' » - юИ Пи зх б -к ої оон і же Зав ж: 1 - о л Р б 4 ж чо Рм о
- ЗАБУЖКО ВИБРАЛА - ПЕРШЕ
Чи но сама жінка і
знана ен
"РИ
- Р ( 'бННЬОЬ
землі саме для того, аби жінка навчилася стриманости й розсудливости, а чоловік - самостійности й мужности? |
Дві полярності, два полюси, Між якими небезпечними ривками протікає життя.
«..ну як мислимо, щоб двоє недурних людей, які начебто ж кохають одне одного: які здолали стільки перепон... негоди! були еле-мен-тар-но порозумітися...» 7 дивується героїня. 0 вопль женшин всех времен'» Цей вони дивуються, Бо що тоненьким шар культу - ри, що такий недосконалим інструмент спілкування, як мова, порівняно з тим, що невідворотно й темно чатлося в людині від її первопочатків і мало силу проломитися у скептичний надвечірній день її пригасання: Це саме воно присутнє в людських лрамах 1 трагедіях, неможливості порозумітися, домовитися, бодай адекватно по ачити й ошнити якусь річ або явише. Ось скажімо: він гадав (1 аа; що вона його принижує. Але ж яке базглуздя, яка шокуюча поверховість! Вона свідомо принизила себе. Уся ця сповідь -- розпачливий клич навадогін, КОЛИ він уже «повільно відходить від НеіІ, обернений спиною, така ще рідна стрижена потилиця, опушена голова... паплн папаном'» Це останній з можливих, імпульсивн ий, конвульсійний поклик до смерти втомленої дівчинки, ро зпачливе белькотання, глибинне виверження, хапання за поли: дивись, яка Я відважна, сучасна, розумна... якою ще для тебе стати:
А йому ж потрібна не відважна, Йому потрібна всетерпляча мама. аже потрібна, чи поможе :
Так важко буває інколи збаго;ти, ще важче -- змиритися з тим, що чоловік і жінка ливляться на світ з протилежних ПОЛЮСІВ, з різних позишій, і тому, природно, бачать мого неоднаковим. сема
Специфічно забарелює колізію І розмимрює можливості письменниці фахова приналежність героїв, на чому, власне, будується нехитра сюжетия схема. Героїня -- постеса, герой -- ХУДОЖНИК. Глибоко, образ-по, знову ж таки, а межі інтуїи, знантя та власного досвілу, тракту сться в романі суть мистектва і творчості. Леторка не накиллє тло, ак заведено в прозі, а -- ТВОРМТЬ, рідьбить дого, з такою ж мірою художнтости,
зе ние їй ненні ПЕР - щщ ин йййжютттенни ан йенннееесястним й - - ие он о
нано
відлові но й енергійпо, які головних героїв. Ось як реагує герой на виставлені в крамниці фарби: «Понюхай, от понюхай, як пахне...» -- нахилявся, хтиво сапаючи нкздрями...", а
де
героїня -- На МОВУ: "-- -рідна буда найпоживліша, найпілюшіша для змиєлів: чорнобривпевий оксамит, ні, радше вишневий (сік в устах?), русявий (запах волосся?)... голодувала вона без неї тяжко, Просто фізично...» А ось міркування героїні про творчість: «Хотіти бути автором -- творити -- зазіхнути на виключну прерогативу Бога....то просто відслонивсь був нам на шпаринку окрайчик первісного генерального плану, того самого, за яким було колись сотворено св -- з НІЧОГО, ШЛЬНИМ й прекрасним, і відякого людство... відступилося, й пам'ять (таку нетривку ! таку бентежино зникому! а проте -- ЯК ЖИТИ, КОЛИ Не стане й тієї?) про ту початкову сліпучу ШЛІСТЬ зберігають, опріч релігії, ТЕЛЬКИ мистецтво й любов». Убивчо гіркі, саркастичні 1 болючі міркування про історично зумовлену герметичність українського мистештва і митшв: «український вибір -- Ше вибір між небуттям і буттям, яке вбиває, і ціла література наша - лиш зойк приваленого балкою в обрушеному землетрусом домі: я тут'я ще живий:..»
Окрім головних героїв, золискують характерними живими рисами персонажі, які з'являються на мить, на півсторінки, на речення. Але полишають по собі враження живих і цілком повнокровних. ;
І все ж найповніше розкрилася героїня" у часовому, фізичному і внутрішньому вимірах.
Роман Оксани Забужко на якихось 140 малоформатних сторінок -- таки роман, принаймні енергії у ньому, життєвого нало внення -- на роман. Але життя прискорюється, і час дорожчає. Тож в арсеналі творення авторки -- не лише «словникові ХОЛОЛИНИ». Сюжет вона-- не розгортає на папері, а -- ТВОРИТЬ у просторі, творить голограму -- Де яскравою 1 глибокою метафорою, де -- точним І ВЛУЧНИМ штрихом. Сучасну епоху і місце людини з ній відтворює біжучий, нервовий, рваний ритм оповіді. У ній пульсує хвороблива, але жива і гаряча кров не просто жінки, але -- сучасної"! українки:
Оксана Забужко, тікаючи з рідного душного хутора, як від пожежі, інтуїтивно? перелбачливо? -- взяла з нього все, 0ез чого люлинінавіть у суперцивілізованому Вавилоні невижити: своєкоріння. Власне, роман шкавий саме тим, шо героїня не лише зі знанням справи фіксує інтимні стосунки (пе, з незначними варіантами, однаково описують укі, Елічка Лімонов теж), але и що вона бачить і переживає їх, і шлком природно, аж захланно, у контексті СВОГО покоління і часу, своєї наші і народу (писанина, про яку йшлося напочатку, щоб рішучіше вписатися в Еаропу, з чисто хохляцькою готовністю всього цього зрікається), тим самим руйнуючи нагромадження стереотипів у сприйнятті етнічного українця світом, та й ним самим.
Вчитуючись у роман, якось мимоволі перестаєш помічати те, що спершу страшенно
дратувало, оті всі «Олін, а во:, ні фіга, мать ру
його за лапу тошо). (Якщо по правлі, то важко розібратися, чи оця кинута нам в очі «нагота» -- «зуУМИСНАа й Образлива, та ...КОТрою демонструється зневагу», -- ЧИ та, Яка вихлюпується від болю, як оголюється жінка в пологах...)
Авторка жбурляє на сторінки всю правду, не просіюючи її крізь сито... А власне, крізь яке сито: пристойности, умовности, правлоподібности? Чи, може, - липемірства?
А може, так і треба писати? Адже ж лицеміримо, братчики, закочуючи 0чі, лицеміримо: геть чисто все, про що тут написано., нам відоме, більше того -- нами пережите. Боцеі є -- життя, І натуралістичні описи хворобливих інтимних стосунків героїв не протест викликають (що він дасть!), а, швилше, жаль, співчуття і спонукають міркувати про загрозливі вселенські причини такого кохання, такої болісної агонії того, що -- 8 ІНШИМ часі. в інших обставинах -- давало щастя й насолоду.
Хворий світ -- хвора любов. Як пронмаливо пише про неї авторка: «Ї якщо не живе в нас повсякчас любов, то, замість розширятись, дедалі вужчає тунель, котрим захоплено женемось, і все тяжче стає протискатися, і вже не летимо, як вилавалося попервах, а повземо надсално, викашлюючи ошмаття власних легень і того, що колись називалося ларом, Та. Боже ж мій, і було ж даром! -- і сочимося на полотна, як розчавлені комашки, барвними плямами власної отрути, і давимося лохлими словами, що пахнуть гнилизною й лікарняною карболкою, і починають з нами коттися | прикрі речі, мелькають клініки й тюрми... ніхто вже не доживає ло свого Фауста, що ж ви гадаєте, це випалковість, галаєте -- Ім просто менше дано? Зменшуютьгся їхні шанси -- зменшуються шанси кожного з вас».
У цьому монолозі -- вілповіль тим, ХТО; можливо, не розчує в романі зойку поранено! істоти, не відчує розпачу, не вглелить харамтерних конвульсій рибини, живиєм кминеної на ро юкарену сковорідку.
Час вихолити з герметилму власної шнотливости, якою нерідко маскується імпотентність, і говорити х Вавилоном 097 валилонськи, але українською мовою. Як блискуче | з зухвалим викликом пробила Оксана Забужко своїм романом.
Галина ПАЛАМАРЧ.
оо
7 о оч рт, нора о ЗГо Й чі щ.
«
WERNISAŻ «PROŚWITY»
Przybita do ziemi deszczami,
leżę w polu, zakrywając ciemnymi dłońmi swój wieszczy strach.
Awin przycichł jak przecięta żyła, pęta pod piersiami
i rozbolało: wczoraj jeszcze
byliśmy ludźmi. Tak: dopiero wczoraj przejrzeliśmy od tych zarzew blasków,
ale wbiły się trujące strzały
w naszą grzywę,
w nasz pokorny, nieugięty, syty kark.
O, śmiej się, śmiej, śmiej się, nocy, najdłuższa z kar!
Kiedy ludzie zakopią się
w tę bezsilność,
tam nawet gwiazdom będzie ciasno od tych mogił.
Lecz wyjdą z popiołowiska
jeden po jednym,
i patrzę — bliżej, bliżej — czy to mój syn?!
— Byle tylko nie było wojny — mówili starzy. Ale zdesperowani
rozpinali swoje ciała
pod słońcem reaktora,
i błękitna szlachetna krew
płynęła w ich żyłach,
w młodych antycznych torsach, owiniętych winną latoroślą
pijanego Bachusa.
— Ba!
Cóż nam Sodomy i Gomory, biblijne Czarnobyle —
pył żydowskich Talmudów —
my godni stromych rydwanów Faetona —
wołali oni
Tryptyk Walerija JEWTUSZENKI
Sofija MAJDAŃSKA
bliwo. 9 OO RY
piętami oszołomione tłukły w spękany strup czarnoziemu.
Błękitna krew, błękitna, występowała na stopach,
rozwartych szaleńczym galopem,
martwo płynęła jak Lete,
wpadając w Prypeć... A oni
wytańczyli na ułamkach, na bryłach złowrogiego słońca,
chwytając w garście płomień, bawili się,
cieszyli się jak dzieci,
że zaraz wysadzą się na minie. I błękitna krew
stygła jak smalta,
i w milczeniu patrzyła
Orantka.
Gdzie ta laska, co wodę dla spragnionych wydobyła w Chorebie? Uderzyć nią
w skałę naszych oczu, by łza się potoczyła, by obmyła nam twarze, posypane stronem,
i napoiła pustynię bezpłodnego łona.
Gdzie ta laska? Niech wydobędzie czystą łzę z zatrutych koryt rzek, niech wydobędzie, jesteśmy spragnieni — pijemy tylko rtęć, tylko stopiony ołów.
Jesteśmy spragnionymi Midasami. Od naszego dotyku bierze się ziemia, co jak złoto.
Gdzie laska prorocza Mojżesza? Jesteśmy tutaj, nie wierzymy w cud, nie wierzymy!
Byliśmy sobą, a staliśmy się nikim na śmietnikach własnych podwórek, gdzie nie czekamy łaski od przyrody, gdzie nie wydobędziemy na wieki źródeł pierwotnych.
Chleb nasz powszedni
daj nam dziś...
Rodź się, przeklęty, tylko kamieniu,
kamieniu! Niech zęby tych, którzy w ciebie wgryźli się, rozrywają jak utuczonego tura, a okrwawione pyski niech szczerzą, niech zęby też... O nie! Niech pokorne dziadowskie żarna, które umiały tylko mleć zboże dla cudzych ust, teraz te szczęki chciwe zmielą na proch!
. z z
Czarnoziem podniosę się
I PATRZY W OCZY... Pawło Tyczyna
Łatwo ci będzie mnie odnaleźć na pustyni, gdzie między malwami, kalinami i studniami, jak słup solny, będę stał w białej gęstwinie. Gdzie przez trzysta lat nie podniesie się czarnoziem, nie podniesie się i nie spojrzy w oczy na mogilniku mojego rodu, który nie umarł, który nie umarł,
jeszcze nie umarł!.. Rośnie kalectwo! Rośnie głuche i niemowe, rośnie niewidome i na kulach obca mowa szaleńczo skacze po scenie. Łatwo ci będzie mnie odnaleźć na pustyni, gdzie między malwami i studniami, jak słup solny, będę stał w białej gęstwinie.
Tylko raz
spada grudka ziemi
na ziarno
naszej trumny...
No cóż, kochana,
nie płacz,
nadejdzie czas —
i pączkiem łatwo przebiję skorupę swojego sarkofagu,
wyrosnę jako kokorycz z dłoni, modlitewnie złożonych...
Krzyknie ojciec: Nareszcie!
Pora opuszczać Arkę. Z Czarnobyla
czarna woda odeszła,
a gołąb
przyniósł gałązkę kaliny...
go g»
Ja także byłam pod rdzawymi zgrzytami
czarnych stajni...
I cukier płynął ze studni,
i pomieszanie snów,
które za widnokręgiem krwi
wciąż krążą
i rozkręcają jądra reaktorów na łańcuchach,
i łamią mój czerep...
Czysta źródlana woda przebija się z siwej skroni
i owija-kąpie
moje martwe ssące dzieci...
Ja także byłam pod rdzawymi zgrzytami. Wieszczące sroki skrzeczą
i dziobią wieczne prawa
z pobitych skrzyżali.
Ja także byłam...
o z
Nasiona lecą z moich rąk — je zbierają głodni...
Obłok z wiosennej ornicy, szyby obiegał i zamarzł, przylegając do okien...
Cierniowy wieniec krwawi niebo nad Dnieprem...
Śmieją się z nas przybłędy-wojacy
lichego synedrionu,
na nasze ramiona
purpurę zarzucają,
w nasze prawice
wciskają buławę...
A potem,
rozdarłszy purpurę, pędzą w łachmanach-worze pokutnym ku coraz nowym, nieludzkim STREFOM...
Na tej drodze nie spotkał się Symeon...
Ron – r. 1 Mg.
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
ВИДАННЯ
З ТЛО оц пн реа
Як не прикро, але слід визнати, що малоталановиті автори завжди видаються активніш'е, ніж талановиті. В минулому, коли були державні видав іицтва, штат рецензерів і іерспективне планування, таким авторам легше було поплакатись перед начальством, розпити чарку-другу з редактором чи рецензентом і таким чином потрапити в план, може, іавіть позачергою. Тепер, коли! потрібні лише гроші, таким авторам л ггше знайти собі спонсора, бо ім не соромно ходити просити, а наші новітні меценати ще не дуже розбираються в мистецтві, іїм важко вирішити, кого варто підтримувати, а кого ні.
Та, проте, бувають винятки, і виходять в світ книжки, які варті того, щоб їх люди взяли в руки, прочитали, а по якомусь часі, може, і перечитали.
Коли рік тому я на міжнародній конференції по «розстріляному Відродженню» в Києві зустрілася з поетом Миколою Адаменком, він, трохи ніяковіючи, подарував мені саморобну книжечку своїх віршів: текст надруковано на машинці, листки зшиті вручну, обкладинка з синього картону з намальованим заголовком. | сумний дарчий напис: мовляв, на краще спе діватися не доводиться, огож, дарую те, що маю.
Та даремно Микола Адаменко так песимістично ставився до свого майбутнього, бо днями я отримала від нього цілком ошатно видану в Чернігові заходами місцевої «Просвіти» і Руху збірку поезій «Прагнення неба». Збірка вий- "пло ов серії «Лауреати премії імені Бриса Грінченка». | обкладинка, хоч чорно-біла, але вишукана, г обсяг -- майже 5 видавничих аркушів, як для поезії, цілком солідно, і тираж півтори тисячі примірників -- цілком пристойний.
Що ж торкається змісту книжки, то насамперед я хочу відзначити різноманіття жанрів: тут є І вінок сонетів «Ячить три-
вога в шумі ясенів», і балада «Люлька», і поема «Дозрівання», віршована казка «Дідові доро-
-- и
Гм»
Я не можу назватиякоїсь Основної теми збірки, бо кожен вІрШ про щось інше. «На ост: рові панів» -- це ідДКа сатира про острів, де одні панують виключно через те, що є Інші, які готові бути рабами, низько кланятися г вислужуватися. «Пензлик» -- це, мабуть, теж балада, але лірична, чимось схожа на відомі «Крила» Івана Драча, але разом з тим відмінна, бо якщо дядько Кирило з Драчевої балади «на крилах навіть розжився», то безіменний юнак з балади Адаменка мовчки вислуховує батькові докори -- «і знов за своє, Бо пензлик дихнути иому не дає»
В збірці багато поезій про природу, але в них нема безхмарної ідилії, в них є тривога. Та тривога викликана різними причинами. Екологічним неблагополуччям: «Тут сад аж ген до виднокругу Чортополохом заростав». Споминами про трагічне минуле: «Уздрів я берізку, наче щасну долю... Йна мить забув і про гірку неволю, Й про конвоїрів злих, про табори». А найбільше тривоги за долю народу, долю рідного краю:
Ось моя Убідь, ось моя Десна,
Ось моя щира материнська мова,
Ось мій народ, що в муках виростав,
Хворів та став видужувати 3 1ову.
Може, це і є основна тема збірки -- тривога за майбутнє України, бо так же поній топталися, так над нею знущалися, так витравлювали 3 людей живу душу, що вже завелося ціле покоління, яке готове пісню віддати за хліб, анебо за ковбасу.
Але ті, хто зберіг в собі гордість бути українцем, мусить твердо стояти, мусить затято працювати, щоб таки вернути природі її чистоту, розбудити в людях наркотичним сном приспану душу.
Особливо чітко це висловлено в циклі чотиривіршів, бо там же сам жанр вимагає лаконічності і закінченості. Більшість цих катренів звучать афористично, і це можна було б продемонструвати, процитувавши будь-який з них, але мені хочеться закінчити свій невеликим відгук на збірку Миколи Адаменка «Прагнення неба» такими рядками:
Вже земля вдягає білі шати,
Поморозь ляга на спориші.
Сутеніє... Треба поспішати,
Поки є ще музика в душі.
Спасибі чернігівським обласним організаціям «Просвіти» | Руху, які не забули, що в довженківській Сосниці є поет, колишній попігв'язень Микола Адаменко, і видали цю збірку Иому 1 нам".
Галнна ГОРДАСЕВИЧ
"Проста '
свідоцтво Ле 1007 віл 16.03.1993 р.
Відповідальна за випуєк
ЛМОБОВ ГОЛ ОТА"
и нн Р 0 о -
Засновник - Всеєукраїнське Говариство
імені Тараса Шевченка Юеєстраційне
рання че Р
що Кі ни о БЕ шен
Б РУ
(ово ПРОСВІТИ
т Р
пн: 0 оц 0909 щи жи: сн 0 0090 нні
УСІ УКРАЇНЦІ, ДОРОСЛІ І ДІТИ, У ПЕРЕДПЛАЧУЙТЕ
«СЛОВО ПРОСВІТИ» НАШ ІНДЕКС: 30617
МІСЯЧНИЙ КАЛЕНДАР ГОРОДНИКА
СЯЦЯ - СІЯТИ | САДИТИ РОСЛИНИ, В ЯКИХ ПЛОДИ НАД ЗЕМЛЕЮ, ДЕРЕВА - ПЕРЕД ПОВНЕЮ. НА ПОРІ
, 7 СІЯТИ | САДИТИ ВСЕ, ЩО РОСТЕ ПІД ЗЕМЛЕЮ, ОБРІЗУВАТИ ДЕРЕВА
ПІД ЧАС РОСТУЧОГО МІ
УБУВАЮЧОГО МІСЯЦЯ
ДЛЯ САДІННЯ ТА ВИСІВАННЯ СІЛЬСЬКОГОСПНОДАРСЬКИХ
НЕСПРИЯТЛИВІ ДЛЯ САДІННЯ ДНІ
р ЕЕ ій ни що и
Шеф-редактор Павло Мопчан
Редколегія: Орій Бадзьо, Ярета Гоян, Анатолій дїуравський,
Анатолій
Олександр Пономарів, Їнан ЙОщук
Погрібинти,
- - | Козтень | Травень Червень - Во г. 1 СЯ - б а. з з | ч ура - | з|е)к3593ч4| 38 зініцня 9і ЗЕ 3і851а523| 35 - |еті во "В 5 - з |і "Р 2 - 5» Рахів хо 6 Зк я ес - вом орР- - р ЗЕ ьо б со 15.40 «Ф б | З | 4 4 | 6 У | 8 9
1 5Їпи ся 15 |16 вт 161 «о 17|ср 17! 18 чт 185 19 от 19 21 м. 21 123! | паз 1241 ср | 24 25 чт Ж. фе 25 а аз 3) 7.14|| 25Ї вт же | 2 за 4 27|ан| Ф 98.27 27 чт | | | з а Пав 28 за 290 | Пазіе 2916 2 Р | зо ву ХА, 25 зи З01|ч ї 1.27 3 ОГ на | 46! Ес чи й РУ
Адреса "Слова Просвіти " Запулок Музейний, 9, Вссукраїнське Товариство «І. Їооспіта» імені
Тараса Шевченка, тел.294-41-51 Індекс 3061/
СПРИЯТЛИВІ ДНІ
КУЛЬТУРИ КВІТЕНЬ
Огірки, кавуни, дині, гарбузи, цуккий 3 4 23 24 Горох, кущова квасоля, боби 3; 20-2 Культури з плодами в землі картопля та інші 3,9-11.19-24,30 Цибуля на зелень, цибуля-порей, капуста 3,4,14-17 Помідори, баклажани, перець 3,4,23,24 Петрушка, селера на зелень, салат | 3,4,14-17 Редиска 3.4 9-11.14-17 Кукурудза, квасоля (на жердині) 3,4,20-22 Каїти, декоративн рослини 3.4.20- це 28,29
Суниці, виткі рослини 3 4 14-17.20-22
Дерева і кущі 34. Зно 28.21 Лікарські та тиші рослини, які мають коліочки 3.4.20-23
12,13,18
- 222001, Кк нів - Ї,
3,14,.15.30 3
,7,16,.21-24
Зам. Ло 0315155 Наклааі 7000
КУЛЬТУР
ГРАВЕНЬ ЧЕРВЕНЬ
,20-22,30, 3 1,17,18
б
3.18-22. 27.29 1.18-21
-8. 12-15 26-28 3,15.,30. 31 |. 17.18,26-28 3.18. 18 1-4, 7-13 3.14-16 1.7-13 3.18 20.20 М 29, 30 54.19.25 26 22-29 і. 15.19 1.14.15
53, 16,21-24 1.12. 13,29,39 3031 4 14.15.26-28,30
7,8,16,180-22 1-4, /
Ниготонлено з готоних фотоформ на комбінаті «і реса Украї ние |
Живі: дидоєт із сос:3обмловавьстоза
- і