Strona · s. 6strona oryginału ↗
«NOWE Z DZIEDZINY UKRAINOZNAWSTWA»
Слово Просвіти, №23 за 2004 рік
— Panie Wołodymyrze, zakończył się kolejny etap pracy nad historyczno-literaturoznawczym serialem „Niech święci się imię Twoje…” — wyszła z druku 6—7 książka zaplanowanego dziesięcioksięgu. Co Pan czuje po zakończeniu pracy? — Jakieś duchowe rozdwojenie. Z jednej strony, przed moimi oczami, jak żywi, wciąż chodzą, rozmawiają, spierają się, marzą i tworzą coś nieprzemijającego, niezniszczalnego w naszej historii, kulturze, literaturze — Ołeksandr Barwiński, Iwan Krewetśkyj, Sylwestr, Bohdan, Mykoła i Lew Łepcy, Mykoła Butowycz, Olha Duczyminśka, Iwan i Jurij Łypowie, Wołodymyr Załozećkyj, Ołena Kulczyśka, Roman Kupczynśkyj, Iwan Rakowśkyj, Iłarion Swincinśkyj, Wołodymyr Siczinśkyj, Mełetij Kiczura, Stepan Czarnećkyj… — setki i setki nazwisk wybitnych postaci, które pozostawiły głębokie ślady w narodowej duchowej skarbnicy i, niestety, do dziś albo nie wydobyły się spod betonowej warstwy dawnych komuno-zakazów, albo są mało znane do teraz przez nasze lenistwo, niezdecydowanie — i tak nie zostały wprowadzone do obiegu naukowego. Właśnie na tym polu pracuję już nie jedną dziesiątkę lat, wydając czytelnikom dwutomowe „Ukraińskie ludoznawstwo w imionach” (Kijów: Łybid, 1994, 1995), jeszcze kilka książek z ukrainoznawstwa, a następnie już 7 tomów zaplanowanego serialu. Z drugiej zaś strony — jestem już cały w kolejnych książkach, wszak zdobyto i opracowano góry materiału archiwalnego (czego warte tylko ponad siedemset listów Bohdana Łepkiego i do niego; ponad tysiąc listów Marii Kruszelnyćkiej do męża Antona i synów Iwana i Tarasa, — wszak przez tę historyczno-kulturologiczną i uczuciową warstwę można zrozumieć dotąd nieznane, sfałszowane strony narodu). Przeczytano, przemyślano, przeanalizowano mnóstwo pierwodruków dawnej periodyki, utworów autorów poprzez pierwsze wydania, znaczną liczbę których zrekonstruowano z autografów. Przerzucono słowne sterty odległej i zbliżonej do nas w czasie krytyki, wyważono w tradycyjno-postępowym kluczu nie jedną filozoficzno-estetyczną koncepcję — myśl nie daje spokoju, praktycznie każdego dnia coś rodzi się spod pióra. Tak, już „wschodzą”, lada chwila „zakłoszą się” studia o poecie-żołnierzu UPA, który poszedł za Ukrainę w nieśmiertelność w wieku 22 lat — Myrosławie Kusznirze, o publicystycznym talencie Symona Petlury, kulturologii Zenona Kużeli, Iwana Puluja, Iwana Rakowśkiego… Ale to wszystko — żniwa przyszłości. — W Pana dorobku naukowym przeważają prace z zakresu ukrainoznawstwa. Czy rzeczywiście trzeba bronić ukrainoznawstwa na Ukrainie? — Najpierw doprecyzuję: w moim rozumieniu ukrainoznawstwo to system wiedzy, duchowych wartości. Dlatego, za pozwoleniem, moje ukrainoznawstwo sięga głębi ukraińskiego językoznawstwa, folklorystyki, literaturoznawstwa, etnografii, prasoznawstwa, historii, filozofii, prawa, pedagogiki, działalności redakcyjno-wydawniczej itp. w retrospekcji. Obecny stan spraw na Ukrainie, historyczne ekskursy w przeszłość potwierdzają, niestety, przekonanie: my jako naród to zmartwychwstajemy-odradzamy się, to własnymi szmatami i cudzymi kamaszami tak zadeptujemy własne imię, że potem potrzeba dziesięcioleci albo i stuleci dla renesansu — i znów zaczynamy prawie od stanu abecadła. Pojawiają się nowocześni ukrainofile, ożywają idee starego moskalofilstwa, totalny szowinizm i domorosłe upodlenie, zaprzaństwo i mamlukostwo — wszystko to, jak pluskwy, niewidocznie rozpełza się po terytorium etnosu, przyczynia się do pogłębionego powstawania ran na ciele i duszy znacznej części ukraiństwa. Zastanówmy się: wybitny poeta z kręgu „Mołodej Muzy” Wasyl Paczowśkyj pisał 20 stycznia 1909 r. ze Lwowa do Iwana Krewetśkiego, rzeczywistego członka Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki i wieloletniego dyrektora biblioteki Towarzystwa: „…Mętna fala dnia pokryła mieniem naszego ducha i nic nie tworzy się w kulturze, a miele się stare bułki na jutrzejszy chleb. A bierz się za cokolwiek według swoich sił, obrzucą cię mułem i pokryją ciemnością bez słońca. Gdzież rodzić się duchowi na takiej jałowej niwie… Nie na darmo jeden pisarz poszedł na posła, drugi gospodaruje jako parcelant, trzeci pisze odręcznie poprawiając zadania analfabetów, czwarty pisze o gnoju, bo prędzej znajdzie uznanie i szacunek, i nie powie mu patriota naszych czasów, że psuje papier pożyteczny… Być pisarzem w naszej bezhistorycznej epoce upadku, trzeba heroizmu i strasznej energii wobec ciemności apatii do wszystkiego twórczego, co wychodzi poza „dzień jutrzejszy”. Powiedzcie: nie dostrzegacie paraleli z dniem dzisiejszym, nie brzmią te słowa arcyaktualnie? Oto Panu jedna z przyczyn, by pogłębiać, gruntowniej badać, popularyzować, utwierdzać — i, oczywiście, bronić przed zawoalowaną i otwartą wrogością oraz pseudonauką ukrainoznawstwo właśnie na Ukrainie. — A oto personalizacja zagadnień ukrainoznawczych — czy nie jest to zawężeniem samego problemu? — W Pana pytaniu-sugestii ukryta jest przeciwna odpowiedź. Dlaczego? Oto posłuchajcie: pytam studentów-filologów, aspirantów, doświadczonych nauczycieli, co oni wiedzą o Lesiu Hryniuku, Bohdanie Borze, Ołeksandrze Bojkiwie, Mychajle Łomaćkim, Wołodymyrze Cełewyczu, Julianie Pańkewyczu, Zakłyńśkich, Juriju Kmicie, Wasylu Ilnyćkim, Hryhoriju Cehelńśkim… W najlepszym przypadku ktoś napomknie o tym, że, powiedzmy,
słyszał o tym czy innym nazwisku. Zdziwią się Państwo?.. Czytam jeden z rozdziałów wielotomowego, poważnego wydania — o dramaturgii. I też jestem zdziwiony, bo tam nawet po przecinku nie wspomniano Hryhorija Cełynśkiego, właśnie tego autora, spod którego pióra wyszło ponad 40 utworów dramatycznych („Worożbyt”, „Kara sumienia”, „Sokoły”, „Na cele dobroczynne”, „Tata na zaręczynach”, „Szlachta chodaczkowa”, „Argonauci”, „Handel perłami”), z którego imieniem dość krytyczny Iwan Franko wiązał burzliwy rozwój sztuki teatralnej nie tylko w Galicji, ale i w całej Ukrainie oraz poza jej granicami. I tak prawie w każdej dyscyplinie, kierunku naukowym. Dlatego też zrozumiałem dawno, że dopóki nie zwrócimy na ukraińskie pole etniczne setek i tysięcy zniszczonych, skreślonych, niegdyś zakazanych, a do dziś przemilczanych imion, dotąd będziemy „opowiadać” swoim dzieciom i wnukom nieprawdziwe strony wielkiej i naprawdę wspaniałej księgi historii narodowej, zamieniając sztampowe ogólniki typu „na zasadach socrealizmu” na słowne wygibasy „na zasadach prawdy, sprawiedliwości”. Jestem przekonany: tylko personalizacja dziedzin nauki jest najbardziej perspektywiczną, najbardziej niecierpiącą zwłoki sprawą nie pojedynczych uczonych, a przede wszystkim wydziałów instytutów naukowo-badawczych, centrów regionalnych. Zwracając narodowi z zapomnienia maksymalną liczbę osobowości, będziemy mieli podstawową możliwość mówić i pisać o ciągłości tradycji, o dziedziczeniu doświadczeń poprzedników, wreszcie — o procesie w literaturze, kulturze itp. Uświadamiając to sobie, tworzyłem własne książki. Cieszę się, że na tym polu owocnie pracują historycy, filozofowie, etnolodzy, prasoznawcy, literaturo- i kulturoznawcy Wołodymyr Serhijczuk, Jurij Szapował, Anatolij Pohribny, Serhij Biłokiń, Wołodymyr Lachockyj, Natalja Sydorenko, Iryna Matiasz, Ołeksandr Mukomeła, Stepan Chorob, Wołodymyr Panczenko… — Posiadając taką bazę źródłową, czy nie miał Pan pokusy spróbować swoich sił w pisaniu beletryzowanych biografii, wszak doświadczenie właściwie artystycznego przemyślenia życia też ma Pan wystarczające? — Tutaj, panie Jewhenie, bardziej prawdopodobna wydaje się nie pokusa, a potrzeba. Oczywiście, że za plecami znaczne doświadczenie. Badając swego czasu sztukę ludową w najróżniejszych rodzajach i przejawach, życiowo-twórczą drogę jej najwyrazistszych przedstawicieli, wydałem powieści dokumentalno-artystyczne, opowiadania, szkice, eseje „Barwy tęczy”, „Góry i doliny”, „Anatolij Mokrenko”, „Światło wysokiego dnia”, „Czary werchowińskiej księgi”, „Grona miłości”, „Żywa glina” i in. Zamierzałem stworzyć powieść dokumentalną o Mychajle Pawłyku, tej wybitnej postaci, którą bez przesady stawiają obok I. Franki. Lecz oto taka paradoksalność: Frankowi mimo wszystko wydano 50 tomów, dla M. Pawłyka — nie zdobyli się nawet na dwutomowy wybór. Ale-ale… Przeważa moją siłę uświadomiona potrzeba robienia właśnie tego, czym jestem zajęty po uszy. Być może, jak już nie będę mógł tłuc się po archiwach i bibliotekach naukowych, „usiądę makiem” i zanurzę się w tajemny świat tegoż właśnie Pawłyka i jego rodziny. — W ostatnich kilku latach zajął się Pan badaniem spuścizny epistolarnej Bohdana Łepkiego. Jako rezultat — książka „Żurawie powracają” (Lwów, 2001. — 920 s.), gdzie po raz pierwszy opublikowano 500 listów B. Łepkiego, duży rozdział ilustracyjny, obszerne studia w 5, 6-7 księgach serialu „Niech święci się imię Twoje: Historia literatury i kultury ukraińskiej w osobowościach (XIX — XX w.)”. To był uświadomiony wybór czy w pewnej mierze pragmatyczny? — Każda uświadomiona i celowa praca ma pragmatyzm. Jeśli chodzi o Łepkiego, to dawno, może z piętnaście lat temu, pracując w archiwach, natrafiłem na listy B. Łepkiego do W. Stefanyka, O. Kulczyckiej, I. Rakowskiego, Z. Kuzeli i in. I gdzieś właśnie wtedy poruszył się ten embrion, że warto dalej „polować” na listy, bo właśnie w nich ukryte są nieznane nam rysy charakteru pisarza, tajemnice jego osobistego życia, jego prognozy polityczne i estetyczne. Kiedy zaś zgromadził się solidny zasób konkretów, doszło do szczęśliwego poznania Romana Smyka z USA, który wsparł studia nad Łepkim. Proszę mi wierzyć, już tyle nowego nagromadziłem, że aż „wypiera”, — usiąść by i napisać powieść biograficzną. Lecz na przeszkodzie stoi to „ale-ale”, o którym już opowiedziałem… — Jest Pan kierownikiem katedry ukrainoznawstwa Iwano-Frankiwskiej Państwowej Akademii Medycznej. Czy nie odczuwa Pan wewnętrznego niezadowolenia, że Pana ogromne doświadczenie źródłoznawcze, historyczno-literaturoznawcze, pedagogiczne nie ma właściwie filologicznej publiczności? — Sądzę, że to pytanie raczej powinno dotyczyć kogoś innego, a nie mnie. Rzecz w tym, że przepracowawszy 23 lata w Kijowie, wracałem świadomie przede wszystkim do domu, do starej matki, a nie jechałem za stanowiskami. Wydaje mi się, że udało mi się „sprzedać” rektorowi, akademikowi Jewhenowi Nejce: za jego błogosławieństwem i pomocą stworzyłem katedrę, która jest dziś bazową dla podobnych w systemie wyższych uczelni medycznych Ukrainy. Tym, oczywiście, powiedziano niemało. Z filologią mam najściślejszy związek, bo przecież zapraszają mnie do czytania wykładów nauczycielom obwodu, pracuję w doktorskiej radzie naukowej specjalistycznej w Instytucie Filologii Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Tarasa Szewczenki, w radzie eksperckiej ds. dyscyplin filologicznych WAK Ukrainy, jestem członkiem redakcji szeregu wydawnictw fachowych typu czasopiśmienniczego. Jak Pan widzi, żyję filologią pełnokrwiście. — Wołodymyr Kaczkan — pisarz (poeta, prozaik, publicysta, dokumentalista), uczony (folklorysta, historyk literatury, prasoznawca, etnolog), pedagog. Która z tych hipostaz jest Panu najbliższa i najbardziej określająca? — W mojej twórczości życiowej stale obecna jest amplituda: dzisiaj pracuję z dokumentami, pełzam po podłodze jak pająk, wyzbieruję okiem, co do czego, — wtedy ładuję racjo. Robi się naukę. Praca ta jest niewiarygodnie ciężka, czasami aż zawroty głowy od przemęczenia, wielogodzinnego przełamywania samego siebie… A jutro może promień słoneczka, jakaś dziwność tonacji pieśni, zapach pierwszego przebiśniegu tak uderzyć w serce, tak użądlić-poparzyć albo też tchnąć w duszę ciepłem, że rozkwitnie coś niewidzialnego, — i popłynęły wersy czy poetyckie, czy prozatorskie. Oto, Panie krytyku, i tajemnica twórczości. W ogóle, lubię wszystko, za co się biorę, robić starannie, gruntownie, poważnie. Nienawidzę partaczy, pragnących galopujących rezultatów, zwłaszcza gdy chodzi o pracę piórem… — Ostatnie pytanie — tradycyjne: co z planów twórczo-naukowych może Pan ujawnić? — Kończy się praca nad dużym podręcznikiem-chrestomatią „Zarys historii kultury ukraińskiej w osobowościach”, prosi się do wydawnictwa rękopis książki poetyckiej „Ogień twoich oczu (medytacje liryczne w pełni lata)”. A na stole… Na stole — wszystko nowe i nowe do następnego tomu serialu „Niech święci się imię Twoje…”. A jeszcze od czasu do czasu ukradnę chwilę i podgonię rozdział powieści „Niebiosy”… Jewhen BARAN, docent Uniwersytetu Przykarpackiego imienia Wasyla Stefanyka, krytyk i literaturoznawca, członek NSPU, laureat nagród im. O. Biłeckiego oraz im. I. Franki
Wołodymyr Kaczkan urodził się w 1940 roku we wsi Rybne w obecnym rejonie tyśmienickim na Iwano-Frankowszczyźnie. Pierwszymi „uniwersytetami” były kontakty z ciotką Marusią, łączniczką UPA, oraz role w jasełkach. Będąc powołanym do wojska, szczęśliwym trafem znalazł się w szkole lotników, a potem, mimo służby, studiował kulturę i literaturę narodu niemieckiego. W 1962 roku, po przyjeździe z Niemiec, został studentem wydziału historyczno-filologicznego Państwowego Instytutu Pedagogicznego im. Wasyla Stefanyka — i zaczął aktywnie pisywać do gazet, czasopism, na antenę radia obwodowego… Lata pracy w obwodowym komitecie telewizji i radia pozwoliły objechać, przejść wszystkie zakątki regionu; najsilniejsze, najgłębsze wrażenia — przy spotkaniach z mieszkańcami dalekich wsi, góralami. Tam bowiem zachowała się nasza etnokultura, jej narodowy pradawny kod, tam — niezaprzeczalne doświadczenie, ludowa mądrość. Lata 1972—1995 — to lata kijowskich szczytów. Praca na Kijowskim Uniwersytecie Państwowym na wydziale dziennikarstwa jako docent katedry teorii i praktyki prasy, później — w Instytucie Dziennikarstwa Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki, gdzie Wołodymyr Kaczkan został doktorem nauk filologicznych, profesorem, akademikiem Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego, kierował katedrą warsztatu dziennikarskiego. Potem był wymarzony powrót na rodzinne Podkarpacie. Na nowo utworzonej katedrze ukrainoznawstwa w Iwano-Frankowskiej Państwowej Akademii Medycznej urzeczywistniają się nowe plany i marzenia utalentowanego ukrainoznawcy.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
