Strona · s. 11strona oryginału ↗
«I PONAD NAMI — MIESIĄC-JEDNOLUB…»
Слово Просвіти, №23 за 2004 рік
PAMIĘĆ O Mykole Winhranowskim, o jego fenomenalnym dziedzictwie literacko-artystycznym będą jeszcze pisać i pisać, będą do niego wracać tak długo, jak długo sądzone jest istnieć Ukrainie. Może — i wiecznie. A póki co — wieczna mu pamięć i ziemia lekką. Odbolały jego dusza i serce, nie odezwie się on do nas ani głosem, ani napisanym słowem. Ale jego obecność w cierpiącym losie całego narodu ukraińskiego jest nieprzemijająca, nie jest ona przypadkowa ani spontaniczna, a znakowa, jak Boży zamysł, jak charyzma, zesłana przez samo Niebo. Przypomina mi się epizod. Wracałem z delegacji z Użhorodu, w przedziale zostało jedno wolne miejsce, na które we Lwowie dosiadł się Poeta. Dla pozostałych dwóch pasażerów jego pojawienie się nic nie znaczyło — widocznie byli oni zbyt dalecy od literatury i sztuki filmowej. Zrobiło mi się przykro za Mykołę Stepanowycza i natychmiast wymieniłem jego imię oraz wyrecytowałem z pamięci dwa jego wiersze dla dzieci: „Poczapały czapeniata…” oraz „Ide kit czeres lid czornolapo na obid”. Wrażenie okazało się większe, niż oczekiwałem, a Winhranowski, nieco podchmielony (lwowscy przyjaciele szczodrze wyprawili go w drogę), siedział, słuchał i aż promieniał z zadowolenia. Na jego utworach dla dzieci wyrastali moi synowie, i nie tylko moi. Zapewne rzadko który ukraiński chłopiec czy dziewczynka nie zachwycali się jego książkami „Mak”, „Andrijko-howorijko”, „Litnij ranok”, „Litnij weczir”, „Lastiwka bila wikna”, „Na dobranicz”, powieściami „Perwinka” i „Siromaneć”. A co dopiero mówić o tych tektonicznych przesunięciach, które przyniósł ze sobą do ukraińskiej poezji! Najwcześniejsze zbiory Winhranowskiego „Atomni preludy” i „Sto poezij” dosłownie wywróciły wyobrażenie o możliwościach obrazowego słowa. Młodzież zaczytywała się jego zdumiewającymi strofami: W sinym niebie wysiałem las, W sinym niebie, miłości moja miła, Wysiałem las z dębów i brzóz, W sinym niebie z brzozy i dębu. W sinym morzu wysiałem sny, W sinym morzu na sinym glinie Wysiałem sny z twojej wiosny, W sinym morzu z wiosny z twojej… Albo: Kaczki lecą! Marijeczko — kaczki… Kaczki lecą! W skrzydłach świszczy niebo… Ciężkie sumy przygryzają haczyki, I żółknie biały świat wokół ciebie… Tak przed Winhranowskim nie pisał nikt. I po nim tak nikt nie napisze, nie powie i nie przeczyta. A jak on czytał! To nie było recytowanie wyuczonych na pamięć własnych wersów — to był akt wysokiej sztuki. Zniewalający tembr niepowtarzalnego głosu, surowa i doskonała dykcja, modulacje intonacyjne, „przywiązane” do znaczeniowych zwrotów poetyckiego nurtu, odseparowany od całego świata wyraz twarzy, poetyckie zamyślenie i zarazem otwartość duszy przed całym światem — tak mógł czytać tylko on jeden. Mykoła Stepanowycz zostawił nam swoją zdumiewającą prozę, w której można łatwo rozpoznać echa ukraińskiego kina poetyckiego. I nie ma w tym nic dziwnego, bo uczył się u samego Ołeksandra Dowżenki, był jego ulubionym studentem, pod jego promienną ręką wykonał swoje pierwsze role filmowe. Proza Winhranowskiego jest tak samo obrazowa i metaforyczna, jak i poezja. Jest w niej tyle liryki, tyle uczuć, tyle duszewnych przelewów i tyle wewnętrznej melodyjności, ile nie mieści w sobie cała reszta naszej współczesnej prozy. Jego „Perwinka” czy „Maniunia” — to zdumiewająco przejmujące poczucie jednorodności wszystkiego w przyrodzie, poczucie maksymalnego zbliżenia ludzkiej istoty do praźródeł i pierwocin wszystkiego, co żyje na ziemi. Płótno językowo-stylistyczne w tych utworach jest czymś więcej, obszerniejszym i ważniejszym niż tylko materiał dla fabularnej opowieści; jest ono samowystarczalne i żyje jakby oddzielnie od treści, ściślej — wznosi się ono ponad znaczeniowy grunt utworów i nadaje mu drugi wymiar, wyższy i doskonalszy. To samo mamy na przykład w powieści „Naływajko”, gdzie, zdawałoby się, surowy historyczny konkretny materiał powinien dominować nad językiem i stylem wykładu, kontrolować pisarza w jego emocjonalnych poruszeniach, ale — nie dominuje i nie kontroluje. Bo ten pisarz — to Mykoła Winhranowski. On uparcie tworzył siebie w słowie — słowie głęboko własnym, do niczego innego niepodobnym, zdumiewająco indywidualnym. Aura jego twórczości okazała się w takim stopniu odrębna, że on, zdaje się, nawet nie należał do literatury ukraińskiej: to do niego należał cały osobny kontynent w jej rozległym morzu. Jak, nawiasem mówiąc, i w ukraińskiej kinematografii. Winhranowski powziął zamiar stworzenia filmów dokumentalnych o wszystkich stolicach ukraińskiej państwowości czasów kozaczyzny. Jednak na zewnątrz nastała już inna pora — wahadło na skali wartości społecznych gwałtownie wychyliło się w stronę okrutnego pragmatyzmu, kultu Mamony i „żółtego diabła”, totalnej władczej ukrainofobii, upadku moralności narodowej, burzliwie-brutalnego rozmycia w najszerszych masach ludzkich zainteresowania historią własnego narodu i kraju, ogólnie wszystkim, co w cywilizowanym świecie zwie się wy-
sława, Że przez szablę mamy prawo” (Dokładnie z dumy Mazepy, o czym i Puszkin: “Podanie przypisuje Mazepie kilka pieśni… Ona (duma — W. I.) jest godna uwagi nie tylko pod względem historycznym”). Nasz autor zdecydowanie zrywa z moskwocentryczną tradycją, na którą do dziś choruje znaczna część ukraińskiego społeczeństwa. Cechy moskiewskiego idola — zachłanność (“…Chciało się potężnego państwa. Bogactwa. Sławy. Po prostu — wojny”), despotyczność “nowego Czyngis-chana”, okrucieństwo (“…Bestie! — to z ust jego najwyższa pochwała”, jego natura “niespokojna. Z chytrością mongolską w dodatku I klekotem głodnego orła”). Takie same “pisklęta gniazda Piotrowego”, według Puszkina, jak choćby Mienszykow, którzy krwią zalewają Ukrainę po tym, jak “car-podpalacz u Kaina w służbie Pustynię Karolowi robi siłą”. I “car Piotr stał się symbolem Rosji”, która “zachłanna i sroga. Jej nie zatrzymają Bałtyk i Karpaty. Jej nie żal cudzego brzucha”. Na korzyść pana Hudymy, nie odmawia on “nieludziowi-carowi”, “Antychrystowi w podobieństwie bóstwa” pozytywów, jak to zrobił Puszkin wobec Mazepy: ten “kochał Rosję. Znieważoną, a jednak kochał”, “król i car! Błogosławiony ich zryw — Jakby śmierć sami sobie szukają”. Ale nie Mazepa z jezuitą “handlują carską głową. Handlują przysięgami wasali” (Puszkin), a car “na wszystkie strony prowadzi swoje targi. Oni Ukrainie — miecz w międzyłopatki… Jemu nic oddać Prawobrzeże, A resztę na trony porwać” (Hudyma). Rosyjski poeta przesłankę zwycięstwa “bohatera duchowością. W warunkach duszącej bezduchowości, narzuconej przez wysokopostawionych wrogów ukraińskiej idei narodowej, jasny i potężny talent Mykoły Winhranowskiego okazał się państwu niepotrzebny. Dla twórczego człowieka, a jeszcze pełnego poważnych zamierzeń i poczucia własnych możliwości, brak szans na samorealizację zawsze oznacza śmierć. Nie znalazł się nikt, kto dałby Mykole Stepanowyczowi pieniądze na dokończenie rozpoczętej serii filmów. Jego genialny nauczyciel Dowżenko w latach II wojny światowej napisał scenariusz filmowy “Ukraina w ogniu”. Genialny uczeń Dowżenki, Winhranowski, na początku XXI wieku mógłby napisać scenariusz o takim samym tytule, ale z tą różnicą w jego treści, że teraz rodzinny kraj palą i plądrują nie cudzoziemscy najeźdźcy, a dopuszczeni do władzy rodzimi mankurci. Był częścią Ukrainy, żył, oddychał i tworzył dla niej. W jednym z jego wierszy jest taki wers: “Dla szczęścia narodu Dniepru”. Tak nazywał się też mój artykuł w kijowskiej gazecie “Chreszczatyk” z okazji 60-lecia Poety i Artysty. Jakby to było przedwczoraj. Tworzył dla tego narodu bezinteresownie i z natchnieniem. Obce mu były jakiekolwiek inne ambicje, poza czysto literackimi czy kinematograficznymi. Podstępnej sławy nie wpuszczał na próg. W jednym z jego wierszy jest taki wers: “Dusza najadła się i kłamie”. Jego dusza nigdy nie najadała się do syta, do tego stopnia, by zdobyć się na jakieś kłamstwo. Tym wersem sam siebie przed tym ostrzegł. Nigdy nie narzekał na los i okoliczności. Już ciężko chory, nie afiszował swojego fizycznego bólu, a ból duszy stoicko znosił w sobie. Twórczość była podstawą jego życiowej doli, dlatego płaszcza polityka publicznego nigdy nawet nie przymierzał na siebie. Do partii komunistycznej agitowali go wtedy, gdy Związek już zaczynał toczyć się ku swojemu rozpadowi, a podupadły autorytet “kierowniczej i przewodniej” ktoś mądry wymyślił ratować włączeniem do niej wybitnych postaci. Z “kierowniczej” obecnie pozostało tylko tyle co nic, a postać Mykoły Winhranowskiego nie zmaleje i za sto lat. W ostatnim swoim wyborze poetyckim, wydrukowanym w czasopiśmie “Kijów”, Poeta pisał:
Kraj ciemnych brwi i ciężkich powolnych warg, Zdrętwiałych warg, których i nie pocałujesz… Jak słodko ty śpisz, jak słodko niemujesz! I ponad nami — księżyc-jednoliub.
Od niedawna i na zawsze na ukraińskim niebie będzie widniał nam wszystkim ów księżyc-jednoliub, którym pozostał w swoim genialnym słowie Mykoła Winhranowski.
Wiktor BARANOW
PUNKT WIDZENIA
Połtawy” upatruje w “geniuszu Piotra”, w tym, że na Ukrainie zapłonęła “krwawa zorza wojny narodowej”, i w końcu, że Mazepa “pomylił się w tym Karolu”, ukraiński — w rozbiciu Ukraińców (“my, jako naród niezdolny do niczego, Sami siebie gryziemy”), w sprzedajności elity (“całe pokolenia Protekcji zmieniały, flagi”). I kozakom “Ukraina była w podświadomości tylko”. Hetman słusznie (do siebie, bo “wszędzie uszy ostre. I języki oblizują Moskwę”) wyrzuca: “O ludzie, ludzie! W jakim obłędzie Zaprzysiągłeś chodzić w jarzmie?.. Swojej władzy stworzyć nie chcesz, To inna zniewoli — obca”. Tuż przed wyborem pana Iwana na hetmana przekupiona u Konstantynopola Cerkiew: “Ty cerkwie budujesz, A duch moskiewski podszewał popów”. I w końcu — “do wolności nie prowadzą siłą”. Antagonistyczne porównywane utwory są również pod względem traktowania kolizji miłosnej: Motria Koczubejówna — prawdziwa, a nie wymyślona Maria — nie jest uwiedzioną dziewczyną, a oczarowaną wielkością osobowości kobietą, która może stanąć w obronie i siebie, i swojej miłości, i Ukrainy… Puszkinowska “Połtawa”, krytykowana przez współczesnych, nie wytrzymała próby czasu. Hudymy “Spowiedź Mazepy” nie została jeszcze doceniona nawet przez współczesnych. Oba utwory są “zapolityzowane”. Ale nowy — to desperacki krok do przywrócenia sprawiedliwości historycznej. Prawda i krzywda. Co zwycięży?
Wołodymyr IWANCIW, m. Biała Cerkiew
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
