Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

DWIE GIMNAZJUM W STEPOWEJ SŁOBODZIE HULAJPOLE

Слово Просвіти, №23 за 2007 рік

Wasyl KOROSTYLOW, nauczyciel, krajoznawca, proświcianin, m. Hulajpole obwodu zaporoskiego. Na 1914 rok dawna wojskowa słoboda Hulajpole, wówczas wieś gminna powiatu aleksandrowskiego guberni jekaterynosławskiej, miała 16150 mieszkańców. Dla porównania i uświadomienia stopnia wyniszczenia mieszkańców tej miłującej wolność i niepokornej wsi, od 1934 roku już miasta, zaznaczmy, że liczbę 16200 mieszkańców Hulajpole osiągnęło dopiero po 56 latach, w 1970 roku! I to zwiększenie liczby ludności nastąpiło w znacznej mierze kosztem dosiedlenia z innych miast i wsi. A w dalekim 20 listopada 1916 roku towarzystwo „Proświta” otwiera w Hulajpolu, w dużym nowo wybudowanym według specjalnego projektu dwupiętrowym budynku pełnoprawne męskie, ściślej — chłopięce gimnazjum. O tym fakcie świadczy zapis nr 1 z archiwum Hulajpolskiego Gimnazjum Męskiego towarzystwa „Proświta”. Jest to brudnopis prośby o dopuszczenie diakona Hulajpolskiej Cerkwi Świętej Trójcy imienia Aleksandra Newskiego (świętego wojskowego), absolwenta Mariupolskiej Szkoły Duchownej, Gieorgija Jurjewa do pełnienia obowiązków kancelisty gimnazjalnego (Państwowe Archiwum Obwodu Zaporoskiego, f. 50, op. 1, jedn. zb. 1). Tutaj też przechowuje się brudnopis zawiadomienia Komitetu Jej Cesarskiej Wysokości Wielkiej Księżnej Elżbiety Fiodorowny, gdzie konkretnie wskazano datę otwarcia: „Niniejszym zawiadamiamy, że zajęcia lekcyjne w Hulajpolskim Gimnazjum towarzystwa „Oświata” rozpoczęły się 24 bieżącego listopada roku szkolnego 1916/17”. Najpierwszych uczniów było dziewięciu. Ich rodzice wpłacili pełniącemu obowiązki dyrektora gimnazjum obywatelowi Łokciowi czesne za naukę w pierwszym półroczu w kwocie 225 rubli Imperium Rosyjskiego, o czym mowa w podaniu do Hulajpolskiej kasy kredytowej: „Do towarzystwa Wzajemnego Kredytu we wsi Hulajpole 28 listopada 1916 roku. Mam zaszczyt prosić Administrację Hulajpolskiego Towarzystwa Wzajemnego Kredytu o zapisanie przesyłanych przy niniejszym 225 rubli, zebranych od 9 uczniów gimnazjum za prawo nauki w pierwszej połowie roku szkolnego 1916/17 na rachunek bieżący Hulajpolskiego towarzystwa „Oświata”, w odbiorze której to sumy proszę wydać okazicielowi pokwitowanie”. Pierwszy pełniący obowiązki dyrektora gimnazjum, radca stanu F. Łokot pisze list do kuratora Odeskiego Okręgu Naukowego z prośbą o prenumeratę katalogu bibliotek uczniowskiej i fundamentalnej („…nie odmówić w wysyłce do nowo otwartego Hulajpolskiego Gimnazjum Męskiego towarzystwa „Oświata”). Jednocześnie p. Łokot przesyła pieniądze — koszt prenumeraty okólnika Odeskiego Okręgu Naukowego. Pieczątka gimnazjum była okrągła z następującym tekstem: „Hulajpolskoje gimnazija o-wa „Proswieszczenije”. Od 8 listopada 1916 roku F. Łokot został mianowany dyrektorem Hulajpolskiego Gimnazjum. Nauczycielem klasy przygotowawczej był Spirydon Konstantinowicz Iszczenko. Roczny uposażenie S. K. Iszczenki według stanu na 3 maja 1917 r. wynosiło 1080 rubli. Suma ta składała się z dodatku mieszkaniowego — 240 rub., pensji — 780 rub., dodatku za wysługę jednego pięciolecia — 60 rub. W następnym roku szkolnym 1917—1918 otwierają w Hulajpolu gimnazjum żeńskie (dziewczęce). W aktach osobowych nauczyciela Prawa Bożego w Hulajpolskich gimnazjach Łoskutowa Aleksandra Timofiejewicza (f. 51, op. 1, jedn. zb. 22) z 25 czerwca 1918 roku jest już wzmianka o gimnazjum żeńskim. Analiza składu społecznego i narodowego rodziców, którzy złożyli podania o chęci kształcenia dzieci w Hulajpolskim Gimnazjum Męskim towarzystwa „Proświta” pokazuje, że nawet na rok szkolny 1916—1917 w tym gimnazjum odmowy nie było nikomu. W listach i podaniach są nazwiska Ukraińców i Żydów, Polaków i Rosjan. W tamtym czasie w Hulajpolu była, oprócz sotni Boczańskiej, Werbowskiej, Piszczańskiej, Huriańskiej, Chersońskiej, Podolańskiej, także sotnia Polska z przymusowo sprowadzonych po stłumieniu powstania polskiego przesiedleńców z Polski. Są podania od chłopów, na przykład podanie od chłopa państwowego Sidora Lutego, szeregowego żołnierza 474. Jekaterynosławskiej drużyny o przyjęcie do 3 klasy jego syna Iwana, urodzonego w 1900 roku. Później, w 1919 roku, Sidor Luty, bojownik Rewolucyjnej Powstańczej Armii Ukrainy (machnowcy), ranny, trafi do niewoli do denikinowców, którzy rozepną go na samochodzie pancernym i pogonią samochód pancerny na baterię machnowską. Sidor Luty heroicznie zginie, komenderując swoim donośnym głosem: „Na wprost, w samochód pancerny, ognia!”. Wśród nauczycieli gimnazjów byli absolwenci duchownych i nauczycielskich seminariów, osoby z petersburskim wyższym wykształceniem. Są to w szczególności Olga Afanasijiwna Wuczycewycz, która ukończyła wydział przyrodniczy Petersburskich Wyższych Kursów Żeńskich. Rozporządzeniem ministerstwa oświaty Państwa Ukraińskiego z dnia 16 października 1918 roku w Hulajpolskich męskim i żeńskim gimnazjach towarzystwa „Proświta” wprowadzono obowiązkową naukę ukrainoznawstwa (język ukraiński, literatura, historia). Towarzystwo „Proświta”, oprócz dwóch dwupiętrowych budynków gimnazjów (obecnie są to budynki rad miejskiej i rejonowej oraz kompleksu handlowego „Etałon”), zbudowało Dom Ludowy z dużą salą, sceną, foyer, pokojami do zajęć w kółkach. Nauczyciele i uczniowie Hulajpolskich gimnazjów od 1918 roku na bazie pierwszego zespołu teatralnego hulajpolskiego aktora i dramaturga Jełyseja Andrijowycza Karpenki (pseudonimy — Ukrajinśkyj, Stepowyj hist, Szaszura, Lusznia, Ajra, Ołeh Azowśkyj, zmarł w 1933 roku w Nowym Jorku jako kierownik ukraińskiego teatru im. Tarasa Szewczenki) utworzyli Fenomen Hulajpolski — silny profesjonalno-amatorski teatr „Kolizej”, który działał w Domu Ludowym „Proświty” i w którym wystawiano spektakle według sztuk ukraińskich klasyków, w repertuarze było 29 sztuk, wśród nich „Sujeta” oraz „Żyteśke more” I. K. Karpenki-Karego. Obecnie te sztuki wystawiają teatry akademickie Kijowa, Lwowa. Jesienią 1927 roku skład aktorski teatru „Kolizej” został aresztowany, jak mówił mój ojciec, aktor tego teatru, za „ukapizm” (co to takiego, nikt nie wiedział). Aresztowani aktorzy i kierownik artystyczny teatru Petro Petrowycz Smirńskyj, wybiwszy wraz z ościeżnicami drzwi z piwnicy pod teatrem, gdzie ich trzymano, rozbiegli się w ciągu nocy z Hulajpola kto gdzie: do Zaporoża, Juziwki, Berdiańska, Orichiwa, Azerbejdżanu. A teatr od tego czasu przestał istnieć. W 1920 roku Hulajpole żyło nasyconym, aktywnym życiem, jego ludność uważano za postępową. W Hulajpolu mieszkało niemało inteligencji — nauczycieli, lekarzy, ludzi ze specjalnym wykształceniem technicznym. Aktywne jądro machnowców, które pozostało w Hulajpolu, energicznie prowadziło konstruktywną pracę przy pomocy entuzjastów z ludu. Ludzie ci zajęli się organizacją wolnych Rad pracujących. Rady były powołane, by założyć podstawy nowego życia gospodarczego i społecznego, opartego na zasadach wolności i równości bez żadnej „politycznej” władzy. Jak tylko pozwoliły okoliczności, machnowcy i cała ludność Hulajpola przystąpili do odnowienia systemu oświatowego. W Hulajpolu było kilku nauczycieli — zwolenników zasad Wolnej szkoły słynnego hiszpańskiego wolnomyśliciela, założyciela systemu wolnej oświaty — Francisca Ferrera. Szczególnie ważne i ciekawe są główne idee, na których bazowało odnowienie systemu oświaty. Oto niektóre z nich: 1. Oświatą i wychowaniem młodego pokolenia obowiązani są opiekować się sami pracujący. Pomnik T. H. Szewczenki we wsi Uspeniwka w rejonie hulajpolskim. 2006 r. 2. Szkoła powinna być nie tylko źródłem niezbędnej wiedzy, ale i powołana jest do wychowywania świadomego, wolnego człowieka, zdolnego prowadzić walkę o prawdziwie humanitarne społeczeństwo, uczyć żyć i pracować w nim. 3. Dla wykonania tych zadań szkoła powinna być niezależna, czyli oddzielona od cerkwi i państwa. 4. Oświata i wychowanie młodzieży powinny być sprawą tych, którzy mają do tego skłonności, zdolności, posiadają wystarczającą wiedzę i inne niezbędne cechy. Zrozumiałe, że wszystko powinno odbywać się przy realnej kontroli pracujących. W Hulajpolu stworzono komisję, która składała się z nauczycieli, chłopów, robotników i która była obdarzona wszystkimi pełnomocnictwami: i gospodarczymi, i pedagogicznymi. W bardzo krótkim czasie komisja na podstawie idei Francisca Ferrera opracowała plan organizacji wolnej oświaty. Do wsi przyjechało kilku specjalistów. Oświata ludowa odradzała się na nowych podstawach. Pod wpływem nowych idei odnowiono ciekawe inscenizacje w teatrze „Kolizej”. W Hulajpolu otwierają studia muzyczne i plastyczne. Ulicę Wokzalną przemianowano na ulicę Szewczenki. Rejonowemu domowi kultury (wtedy — klub robotniczo-chłopski) nadają zaszczytne imię Tarasa Szewczenki. Ten twórczy zryw ludzi brutalnie przerwał kolejny napad bolszewików, który miał miejsce 26 listopada 1920 roku. Przyjście 1 stycznia 1921 roku do Hulajpola rosyjskich czerwonych wojsk okupacyjnych „oznaczyło się” wzięciem i rozstrzelaniem 300 zakładników, pokojowych mieszkańców Hulajpola. W mieście na kwaterunek i wyżywienie rozlokowano pułk piechoty, pułk kawalerii, dywizjon artyleryjski. Wymuszanie siłą broni zapasów żywności od mieszkańców Hulajpola i powiatu w ciągu 1921 roku doprowadziło do niespotykanego głodu, o którym opowiadali mi rodzice, naoczni świadkowie tamtego strasznego czasu. A już 25 stycznia 1922 roku przewodniczący Hulajpolskiego komitetu wykonawczego Kawranow śle do ówczesnej stolicy Ukrainy m. Charkowa zawiadomienie o wymieraniu z głodu ludności powiatu. Tekst podaję w języku oryginału: „W głodujących wołostiach powiatu hulajpolskiego ludność wymiera, setki zmarłych, tysiące chorych. Na tle głodu zdarzają się przypadki zjadania przez matkę dzieci, a także przypadki duszenia dzieci. Koty, psy, a także padlina idą na pożywienie. Masowe porzucanie rodzin przez głowy rodzin, odchodzące w nieznanym kierunku. Nastroje ludności paniczne. Przysyłane żałosne ochłapy nikogo nie ratują od śmierci i wywołują tylko rozdrażnienie. Niezbędne jest pilne wysłanie 20 punktów lekarsko-żywieniowych o przepustowości po 2 tys. osób dziennie. Tyle samo punktów niezbędne jest dla podtrzymania wycieńczonych. Odnotowano wsie, w których nie ma koni. W przypadku zwłoki i niepodjęcia środków doprowadzi to do wymarcia ludności, zniszczenia rolnictwa i powstania pustyni w powiecie hulajpolskim”. (CDAWO Ukrainy, f. 20, op. 1, spr. 8, ark. 68, odw. — 69). Cytowano za książką „Głód 1921—1923 lat na Ukrainie”. Zbiór dokumentów i materiałów. Kijów, Naukowa dumka, 1993 rok, str. 75, nr 41. A od 15 stycznia 1921 roku Hulajpolskie męskie i żeńskie gimnazja zostały przeniesione do statusu Sowieckich szkół pracowniczych i połączone w szkołę siedmioletnią. Z czasem, w pięciolatkę bezbożnictwa, w Hulajpolu z cegły zburzonego Hulajpolskiego prawosławnego Soboru Świętej Trójcy zbudują i otworzą w 1936 roku technikum pedagogiczne, potem nadadzą mu status instytutu nauczycielskiego. Zrobi on przed wojną 1941—45 lat jeden nabór. Po wojnie i do początku lat 50. w Hulajpolu działała szkoła pedagogiczna, którą potem przeniesiono do innego miasta. A w Hulajpolu i we wsi Nowozłatopole rejonu hulajpolskiego otwarto z jakiegoś powodu aż dwie szpitale psychiatryczne. „Wymienili szkołę pedagogiczną na dwie psychiatryki”, — gorzko żartowali hulajpolanie. Tradycje oświatowe i kulturalno-oświatowe, założone przez Hulajpolskie gimnazja, odczuwane są i dzisiaj w szczególnym, pełnym szacunku stosunku hulajpolan do nauk i sztuk (Hulajpole dało tylko 9 artystów), do książek, do ukraińskiej pieśni ludowej (działa ludowy chór pieśni ukraińskiej „Wolnycia”), do swojej historii. A historia, jak mówili starożytni Latynosi, jest nauczycielką życia. Męskie (chłopięce) gimnazjum Towarzystwa „Proświta” we wsi Hulajpole

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn