Strona · s. 12strona oryginału ↗
POSTACIE
Слово Просвіти, №23 за 2007 рік
Wołodymyr WOJTENKO, profesor. Petersburski urzędnik proponuje wydawnictwu powieść (o miłości, zdradzie, oszustach, skradzionych i odnalezionych dzieciach, podłych możnowładcach) i ustami jednego z bohaterów ogłasza plan tragedii „z życia cara Iwana Groźnego”. Pierwszy akt „zawiera w sobie życie cara do pełnoletności… nie omieszkam przedstawić na początku, jak władcy królestwa krzywdzą na wszelkie sposoby ukoronowane niemowlę. Dalej otworzy się powszechny w Moskwie pożar, od którego płoną dwie trzecie miasta, pałace i sobory, podczas gdy carska krewna, wielka czarownica, wraz z córką latają po powietrzu i rozdmuchują pożar. W konsekwencji przedstawi się ich egzekucję, bicie bojarów, różne wewnętrzne bunty, zarazy, głód, zdobycie przez cara Kazania, Astrachania, wykorzenienie nowogrodzkich szlachciców i duchowieństwa, i to całe majestatyczne widowisko zakończy się zabójstwem syna i śmiercią cara. Całe armie zetrą się, a krew będzie płynąć rzekami, krzyk i jęki wzniosą się do nieba; wilki i wrony będą pożerać zabitych…”. Tym tekstem rozpoczyna się druga połowa utworu, więc nic dziwnego, że cenzura ją zakazała; opamiętawszy się, literaccy nadzorcy zakazali również pierwszej połowy, która zdążyła ujrzeć światło dzienne. Działo się to w 1814 roku; powieść nosiła tytuł „Rosyjski Żilblaz, czyli Przygody księcia Gawryły Szymonowicza Czistiakowa”; napisał ją Wasyl Trochymowycz Nariżny (1780—1825) — pierwszy, którego Połtawszczyzna (powiat mirhorodzki) delegowała do literatury rosyjskiej. Ojciec przyszłego pisarza miał szlachectwo, ale nie miał majątku; gospodarował jak prosty kozak i przez to nie uważał się za człowieka „nie tego gatunku”, a tradycje kozackie szanował. Tak jak szanował edukację: Wasyla, ledwo stanął na nogi, zapisano do Czernihowskiego seminarium duchownego (za 100 lat przywiozą tam Pawłusia Tychynę). Nie wiem, kto o to zabiegał, ale od 12 roku życia Wasyl Nariżny uczył się w gimnazjum przy Uniwersytecie Moskiewskim, a w wieku 19 lat został jego studentem. Z powodu niedostatku nie mógł ukończyć nauki i od 1802 r. do końca swojego krótkiego życia pisarz — za nędzne pieniądze — nosi mundur drobnego urzędnika. Pisać zaczął jeszcze w gimnazjum, a pierwsze utwory opublikował w zbiorze uniwersyteckim. Większą część życia spędził w Moskwie i Petersburgu; nie wiemy, jak często przyjeżdżał do rodzinnej Ustwyci i kiedy był tam ostatni raz. Jednak nie ma wątpliwości, że niczego ukraińskiego nie zapomniał — tak jak oczywistym jest i to, że stał się poprzednikiem Gogola nie tylko w sensie chronologicznym, ale i twórczym. WZDŁUŻ I WSZERZ ROSJI. Awanturnicza (łotrzykowska) powieść francuskiego pisarza Lesage’a, której głównym bohaterem był Gil Blas, ujrzała światło dzienne prawie 100 lat przed utworem Nariżnego i triumfalnie przejechała przez Europę. Rosyjski jej odpowiednik w istocie nie miał podobieństwa do utworu Lesage’a. Nariżny, mówiąc współcześnie, skorzystał z „wypromowanej marki”, co było zgodne z praktyką wydawniczą tamtej epoki. Po pierwszym zakazie powieść jeszcze dwukrotnie (w 1835 i 1841 roku) nie mogła przebić się przez cenzurę i właśnie trzeci cenzor zdołał zwięźle określić szkodliwość tego utworu dla imperium: „Wszystkie bez wyjątku osoby szlacheckiego i wyższego stanu opisane są czarnymi barwami; w przeciwieństwie do nich wielu z prostego ludu, w tym Żyd Jańka, wyróżniają się uczciwymi i nienagannymi postępkami”. Zauważę, że Jańka zajmuje miejsce nie pierwszego, a przynajmniej dziesiątego planu, jednak Nariżny (organicznie dla siebie, bez publicystycznej ostrości) nakreślił go po prostu jako człowieka, „można powiedzieć, mojego przyjaciela”. Nie ja pierwszy powiem, że rodowód tego utworu musimy zaczynać od Radiszczewa i „Podróży z Petersburga do Moskwy”. Ale Nariżny stał się nie tylko naśladowcą zniesławionego mistrza: jego satyra (być może nieco bardziej powierzchowna) jest wszechogarniająca, bezwarunkowa w tematyce i środkach, a przez to o wiele bardziej dotkliwa. Żilblaz-Czistiakow (chronologicznie niby niespiesznie, a pod względem artystycznego tempa gorączkowo) „włóczy się” od Moskwy i Petersburga do Kijowa i Warszawy, przy tym mając możliwość spotkać i (co najważniejsze) naprawdę posłuchać i usłyszeć mnóstwo różnych ludzi — częściowo porządnych, częściowo takich łotrzyków jak on sam. Uważa się, że
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
