Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Wasyl Nariżny, Ukrainiec

Слово Просвіти, №23 за 2007 рік

tłumaczyli prostaczkowi, że „большой дом” to „присутственное место”, gdzie generałowie i tajni radcy rządzą ludem, a „маленький” to „кабак” (państwowa „монополька”). W powieściach „szachrajskiego gatunku” główny bohater z reguły pozostaje – niezależnie od sytuacji – tożsamy sam ze sobą, natomiast inne postaci mogą istnieć w szerokim spektrum moralności – od anielskiej czystości po szatańskie wiarołomstwo. Kolejna przenikająca światową literaturę postać – błazen – również potrafi zachować swoją maskę, jednocześnie demaskując wszystko i wszystkich. Gdy rolę błazna przejmuje autor, typowe dla takiej maski komediowe amplua może nabierać tragicznych lub lirycznych odcieni. Takie modulacje mało interesowały Lesage’a; Nariżny chętnie korzystał z tego środka, a Gogol w najlepszych swoich utworach w ogóle zniósł stałą pozycję autora-błazna, przed oczami szanownej publiczności bezczelnie i owocnie przeobrażając się. Ten teoretyczny passus zanotowałem, by przybliżyć szanownym czytelnikom epizody rosyjskiej szachrajskiej epopei, które rozgrywają się na Ukrainie. A te słowa – „na Ukrainie” – piszę z wielką przyjemnością, bo właśnie tak pisał Nariżny; wierzcie lub sprawdźcie, ale prawie 200 lat temu „Małorosja” dla niego, petersburskiego urzędnika, nie istniała: „Na Ukrainie niedawno przed tym mieszkał pewien pan Złatnicki, bogaty właściciel ziemski”. Swój ród wywodził od hetmanów i „nigdy nie chciał wstąpić do służby państwowej. Po co mam służyć, mówił, skoro nawet nie ma nadziei na dosłużenie się hetmaństwa? Codziennie przeklinał Chmielnickiego, który był pierwszym hetmanem, poddanym się rosyjskiemu berłu. […] Większą część dnia spędzał w osobnym pokoju, ozdobionym wizerunkami dawnych hetmanów i ich żon”. Ten osobny pokój pan Złotnicki nazywał Koronną Komnatą i „żaden ze sług nie śmiał tam zajrzeć. Do ścierania pajęczyn i strzepywania kurzu używana była jego jedyna córka”. Oto zjawił się pan Pryłucki, by ją swatać dla swojego syna, który również szczycił się swoim pochodzeniem: „Mój pradziad podczas bitwy pod Połtawą był tylko kornetem, ale umiał się wyróżnić, a nasz wielki monarcha nagrodził go majątkiem. Mój dziad zmarł w stopniu porucznika, ojciec kapitana, a ja teraz żyję w stopniu majora, czyż to nie wspaniałe?” Sytuacja jest bardzo klarowna – historycznie, psychologicznie i fabularnie, bo major, odpychając służbę, przepchnął się ze swoją sprawą do tej komnaty, do której nie wszystkim wolno wchodzić. I usłyszał: „Jeśli chcesz, żebym z tobą rozmawiał, opuśćmy tę świętą komnatę. Cienie moich przodków nie wybaczą mi hańby, którą wyrządzam ich pamięci, rozmawiając z takim człowiekiem. […] Sprawiedliwy Boże i Twoi święci, dokąd doszła moja ojczyzna! O Chmielnicki!” Dalej działo się wiele wszystkiego, przeważnie śmiesznego. Syn Pryłuckiego oszukał potomka hetmanów i ożenił się z jego córką; od takiego wstydu stary „leżał na łożu” zagmatwania stylu – pozostał faktycznie niezauważony przez krytykę). Wracając do ukraińskiego wątku w „Żil Blasie”, nie można pominąć postaci Iwana Osobniaka; za nią prześwituje sylwetka Hryhorija Skoworody (mimo fabularno-biograficznych swobód, do których prawo ma romansopisarz). Książę-szachraj Czystiakow przypadkiem spotyka Iwana i widzi go tak: „… stało kilka starych lip, a u korzenia jednej siedział dojrzały mężczyzna; czarne, z siwizną włosy były gęsto przystrzyżone. Przy nim leżała skórzana torba, a na niej zeszyt papieru. W ręku nieznajomy trzymał ołówek i wydawało się, że był pogrążony w rozmyślaniach”. Po wszelkich perypetiach następuje bliższe poznanie. Urodzony „z rodziny szlacheckiej”, Iwan po nauce domowej został „wysłany” do Akademii Kijowskiej; „nie będąc bez zdolności, przyzwoicie rozumiał język łaciński i polski, a z czasem zaczął się wyróżniać w filozofii i teologii”. Nauka akademicka słabo godziła się z grubą prozą życia; opuszczając Akademię z powodu choroby rodziców, Iwan nie czuł za nią żalu. Wkrótce odziedziczył rodzinny majątek – siedzibę, stawy, ziemię i dwie setki „stworzeń, zwanych poddanymi pańszczyźnianymi”. Gospodarstwo było sprawne, ale jednak… Tu podchodzimy do problemu, który Nariżny wyraźnie zarysował, a Gogol w „Wybranych miejscach…” – tak mu się zdawało – bardzo prosto rozwiązał. Zatem Iwan Osobniak doszedł do wniosku, że „poddany pańszczyźniany jest dokładnie człowiekiem podobnym do mnie, ma wszystkie przywileje duszy i ciała, a więc nieśmiertelną duszę i wolną wolę […] ograniczać tę ostatnią – to znaczy obrażać pierwszą i tym samym przeciwstawiać się wysokiemu Stwórcy jednej i drugiej”. Opierając się na szlachetnych zasadach i mając zamiar „naprawić dawną niesprawiedliwość moich przodków”, młody posiadacz zebrał swój lud i wyjaśnił wszystko o duszy i „wolnej woli”. Ludowi to się spodobało, przez co przestał siać i żąć, a zaczął chodzić do szynku i bić się; nie pozostała ani jedna „dorosła dziewka, której imię nie zostało splamione”, nie stało się „mężem i żoną, którzy cokolwiek by sobie wzajemnie wierność stawiali”. (Oto widzicie! – krzyknął Gogol – ani wolność, ani piśmienność nie są dla niewolników na korzyść, a wpędzić ich do raju trzeba siłą, i zrobi to moralne zwierzchnictwo. W „Wybranych miejscach…” napisał recepty moralności, a w spalonym tomie „Martwych dusz” kreślił szkice raju). Iwan wrócił do Kijowa na stanowisko nauczyciela „filozofii moralnej”, lecz jego wykłady i demaskatorskie przemowy ludzie albo puszczali mimo uszu, albo się śmiali, albo zaczynali nauczyciela bić. Porzucił Kijów, zatrudnił się jako wychowawca u syna właściciela ziemskiego… bez skutku. Nie mamy potrzeby szukać rozbieżności między bohaterem literackim a rzeczywistym filozofem – są oczywiste, jednak… „Świat go ścigał i nie schwytał” Skoworodę, lecz i sam nie dał się mu w ręce; filozofowie i nie-filozofowie żyją osobno; w tym tkwi wczorajszy, dzisiejszy i jutrzejszy problem – i właśnie o tym napisał Nariżny: każdy myśliciel – to Osobniak. ZABRAŁ ZE SOBĄ USTYWICĘ Mówiąc o stylu języka Nariżnego, musimy wziąć pod uwagę jego zmienność. Wczesne utwory są tradycyjnie – jak na swoje czasy – zorientowane na to, co w encyklopediach oznaczono terminem euphuism, czyli wyszukaną stylistykę retoryczną, której źródłami były średniowieczne kazania i traktaty naukowe oraz dydaktyczne utwory późnego renesansu. Etykieta literacka wymagała, aby wszystko odpowiadało określonym kanonom: światopoglądowi bohaterów, ich uczuciom i czynom, a także słownemu warsztatowi autora. Ten styl zmierzał w stronę ludzkiego wymiaru: chodziło o to, by jak najkrótszą drogą dotrzeć do uczuć czytelnika, omijając problem formalnej doskonałości konstrukcji leksykalnych i retorycznych. Tak było w Europie, Rosja zwlekała. Wydając w 1812 roku chrestomatię prozy rosyjskiej, Greč – wśród innych jej najlepszych przykładów – wykorzystał fragmenty powieści Nariżnego „Kij i Dulеb” (1809). To jest świadectwo jakości, ale tej, od której dojrzały Nariżny świadomie odstąpił. Szachraj, głupiec i błazen zawsze są aktywni w folklorze i w „niskich” gatunkach literatury. Mają swój język, a swój język o nich musi znaleźć autor. Historyczno-bohaterskie poematy „Brzegi Alty” i „Wyzwolona Moskwa” (z 1798 r.), powieść „Rohwold” (1799), tragedia „Dmitrij Samozwaniec” (1804), cykl powieści historycznych „Wieczory słowiańskie” (1809) – powiedzmy wprost – przeminęły wraz z Dierżawinem. Fonwizin (1745–1792), Kapnist (1758–1823), Dmitrijew (1760–1837) i Kryłow (1769–1844), pracując w satyrze i dostosowując język do jej potrzeb, jednocześnie wpływali – nie mogli nie wpływać – na cały język literacki we wszystkich jego realizacjach. Nariżny nie był ani pierwszy w kolejności, ani najlepszy na tej liście. Ale był, pozwolę sobie powiedzieć, „osobnikiem”, ponieważ udało mu się najskuteczniej wykorzystać „efekt mieszanki”, łącząc wysoki styl z niskim, a nawet – z najniższym (1), „wywracając” go za pomocą łagodnej ironii (2) i łącząc te metody na jednej stronie, w jednym akapicie (a nawet w jednym zdaniu). W poszczególnych fragmentach rozległego (600 s.) „Gil Blasa” wszystkie te „oные, кои, блистающие взоры, несчастия в сей юдоли, безмерное отчаяние i вскричала, заломив руки” [„ci, którzy, błyszczące spojrzenia, nieszczęścia w tej dolinie łez, bezmierna rozpacz i krzyknęła, załamawszy ręce”] powoli zaczynają „przytłaczać”, i nagle, bez ostrzeżenia, „był nieco niższy od małego”; a kartkę dalej opowieść o metafizyku Bibariusie (w tłumaczeniu z łaciny jego imię znaczy „pijak”), który – mimo uczoności – „strasznie bał się diabłów, zjaw, marzeń i wszystkiego tego podobnego”. Ogólnie wobec nauki i uczonych Nariżny poświęca wiele uwagi, m.in. przedstawiając czytelnikowi postać, która „była już siwym starcem, choć miała nie więcej niż pięćdziesiąt pięć lat. Nauki wyniszczyły jego ciało. Patrząc na bladą twarz, zapadnięte oczy, drżącą całą postać, nie można nie poczuć silnego obrzydzenia do uczoności”. W innym miejscu mowa jest o panu, który, wychowując własną córkę, „zbił ją na pół śmierci osiemdziesiątym dziewiątym tomem encyklope-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn