Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

POSZUKIWANIA KRAJOZNAWCZE TRWAJĄ

Слово Просвіти, №23 за 2008 рік

Mariupolscy działacze Proświty przywiązują wielką wagę do badania historii swojej organizacji, gdyż za kilka lat będziemy obchodzić jej stuletni jubileusz. Ukazały się już drukiem dwie książki: „Proświta” w Mariupolu: pierwsza połowa XX wieku” oraz „Na przełomie… Mariupolskaja „Proświta”: lata 1989—1991”, których autorem jest piszący te słowa. W kolejce czeka ostatnia część trylogii „Niegasnące światło mariupolskiej „Proświty”: koniec XX — początek XXI wieku”. Pawło MAZUR, działacz Proświty, m. Mariupol, obwód doniecki. PIERWSZY PRZEWODNICZĄCY MARIUPOLSKIEJ „PROŚWITY” Znamy już nazwiska i biografie wszystkich przewodniczących mariupolskiej „Proświty” na przestrzeni stu lat. Są to: nauczyciel szkoły eparchialnej Serhij Onufrijowycz Łypkiwski (1911—1917), organizator i dyrektor miejskiego muzeum krajoznawczego Iwan Pantelijowycz Kowalenko (1917—1921), organizator i dyrektor Mariupolskiego Teatru Dramatycznego im. Tarasa Szewczenki Andrij Wasylowycz Awramenko-Irij (1942–1943), lekarz Anatolij Mychajłowycz Moroz (od 1989 roku). Spośród tej czwórki liderów najmniej wiemy o Serhiju Łypkiwskim, choć jest on założycielem „Proświty” w naszym mieście. Serhij Łypkiwski przeprowadził się z Jekaterynosławia do Mariupola w 1910 roku. Zatem poszukiwania musiały rozpocząć się w mieście gubernialnym. Tutaj bardzo pomógł nam pisarz i badacz-krajoznawca z Dniepropietrowska Mykoła Czaban — kompilator słownika biobibliograficznego „Działacze Siczosławskiej „Proświty” (1905–1921)”. Oto jak wyglądał jekaterynosławski odcinek biografii Serhija Łypkiwskiego. Urodzony pedagog i pierwszy przewodniczący Jekaterynosławskiej „Proświty” Serhij Łypkiwski przyszedł na świat 20 marca 1871 roku we wsi Łebedynky w powiecie umańskim. Pochodził z rodziny księdza. W 1886 roku ukończył Umańską szkołę duchowną, w 1892-m — Kijowskie Seminarium Duchowne, w 1896-m — Kijowską Akademię Duchowną, gdzie otrzymał tytuł kandydata teologii. Od 1898 roku Serhij Łypkiwski pracuje jako nauczyciel w Jekaterynosławskiej szkole eparchialnej. Od tego czasu jest aktywnym działaczem społecznym na Siczosławszczyźnie, wykładowcą w zakresie kultury i literatury ukraińskiej. Wystąpienia publiczne wygłaszał w języku ukraińskim. 4 października 1906 roku odbyło się zebranie założycielskie Jekaterynosławskiej „Proświty”, na którym Serhij Łypkiwski został wybrany do składu rady towarzystwa, a później stanął na czele „Proświty”. 1 września 1910 roku Serhij Łypkiwski po raz pierwszy przekroczył próg Mariupolskiej szkoły eparchialnej. Czy mógł jeden z fundatorów i kierowników Jekaterynosławskiej „Proświty”, ucząc w Mariupolu, nie interesować się życiem miejscowej społeczności ukraińskiej? Co więcej, i jest to bardzo ważne, po przeprowadzce do Mariupola Serhij Łypkiwski pozostał członkiem Jekaterynosławskiej „Proświty”. Skutki jego pracy społecznej nie kazały na siebie długo czekać. Wkrótce w zakładach metalurgicznych „Nikopol” i „Providance” powstało Towarzystwo Ukraińskie. Kierowała nim rada wybrana na zebraniu ogólnym. Towarzystwo stawiało przed sobą cele proświatowe: popularyzować wśród robotników i urzędników język oraz kulturę ukraińską. Ale dlaczego w nazwie towarzystwa zniknęło słowo „Proświta”? A dlatego, że zarządzeniem gubernatora jekaterynosławskiego działalność „Proświty” została zakazana. Trzeba było dla konspiracji zmieniać szyld. I dopiero w 1917 roku, po rewolucji lutowej, „Proświta” wyszła z podziemia. „Mariupolskoje słowo” 27 maja zamieściło ogłoszenie: „27 maja o godzinie 8 wieczorem w gimnazjum Ostrosławskiej ma się odbyć zebranie ogólne ukraińskiego „Towarzystwa „Proświta” miasta Mariupola”. W porządku obrad pytania: 1) referat przewodniczącego rady Łypkiwskiego; 2) referat towarzysza żołnierza z frontu o organizacji wojska ukraińskiego; 3) referat komisji teatralnej; referat w sprawie uchodźców-Ukraińców”. W ten sposób wszystko wróciło na swoje miejsce: i słowo „Proświta” powróciło do nazwy Towarzystwa Ukraińskiego, i nazwisko przewodniczącego towarzystwa zostało wymienione. 11 września 1917 roku „Mariupolskoje słowo” poinformowało, że z ramienia miejscowej „Proświty” na radnego (deputowanego) nowej dumy miejskiej wybrano między innymi Serhija Łypkiwskiego. Pod koniec 1917 roku Serhij Łypkiwski powrócił do Jekaterynosławia. Z ówczesnych gazet wiadomo, że wykładał język i literaturę ukraińską na kursach ukrainizacji w Jekaterynosławiu, Ołeksandriwsku (obecnie Zaporoże), Pawłohradzie. Autor żywi nadzieję, że być może u kogoś z czytelników zachowała się fotografia Serhija Łypkiwskiego, materiały o jego życiu po 1917 roku. Proszę więc przesyłać je na adres: 87525, m. Mariupol, prospekt Budownych, 95, m. 6, do autora tej publikacji. „JESTEŚMY ZA UKRAINOZNAWSTWEM!” Starszy pracownik naukowy Mariupolskiego Muzeum Krajoznawczego Raisa Petriwna Bożko, pracując w Państwowym Archiwum Obwodu Donieckiego, znalazła i przekazała do archiwum naszej „Proświty” kilka ciekawych dokumentów, za co my, działacze Proświty, jesteśmy jej szczerze wdzięczni. Jednym z tych dokumentów jest „Protokół posiedzenia uczniów Mariupolskiego Seminarium Nauczycielskiego w sprawie wprowadzenia języka ukraińskiego. 14 września 1917 roku”. Zebranie uczniowskie uchwaliło: „I. Prosić radę pedagogiczną Mariupolskiego Seminarium Nauczycielskiego o wprowadzenie dla uczniów-Ukraińców „ukrainoznawstwa”, a w tym celu: 1) Prosić radę pedagogiczną o zwrócenie się do Mariupolskiej „Proświty” (która mieści się przy ul. Heorhijiwskiej, dom inwalidów) o przydzielenie uczniom nauczyciela ukrainoznawstwa, w zakres którego powinny wejść historia Ukrainy, język ukraiński, historia piśmiennictwa, a także pożądana byłaby geografia lub etnografia Ukrainy. 2) Zapewnić temu nauczycielowi wynagrodzenie (prosić Zarząd Ziemski lub Radę Centralną). II. Nie mając możliwości wprowadzenia „ukrainoznawstwa” w szereg innych nauk, postanowić zbierać się godzinę wcześniej. III. Ukrainoznawstwo prowadzić w języku ukraińskim, aby przyzwyczaić się go słuchać i rozumieć. Nauczanie prowadzić nie metodą wykładową, a tematycznie…” Protokół podpisali przewodniczący, pisarz i wszyscy uczniowie. Dokument ten jest ciekawy tym, że wprowadzenie kursu „ukrainoznawstwa” zainicjowali jeszcze we wrześniu 1917 roku sami uczniowie seminarium nauczycielskiego. Teraz wiemy, gdzie w Mariupolu w 1917 roku mieściła się „Proświta”. Obecnie dawny budynek inwalidów I wojny światowej zajmuje miejskie muzeum krajoznawcze (ul. Heorhijiwska, 20). Dzisiejsza „Proświta” planuje umieścić na nim tablicę pamiątkową. PIERWSZY STATUT MARIUPOLSKIEJ „PROŚWITY” W Państwowym Archiwum Obwodu Donieckiego przechowywany jest Statut towarzystwa „Proświta” w Mariupolu, przyjęty w 1917 roku. Tekst Statutu jest nie tylko ciekawy, ale i pouczający dla nas, działaczy Proświty XXI wieku. Oto kilka jego fragmentów (zachowano pisownię oryginału): „1. Towarzystwo pracuje dla rozwoju „Proświty”, dobrobytu oraz wychowania politycznego narodu ukraińskiego i w ogóle dla rozwoju ukraińskiej kultury narodowej, a także broni praw narodowo-politycznych narodu ukraińskiego. 2. W tym celu Towarzystwo otwiera szkoły, przedszkola, domy ludowe, muzea, biblioteki, czytelnie i tym podobne; zakłada sklepy, rolnicze i inne spółdzielnie rolnicze”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn