Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

KIJOWSKIE WYBORY JAKO ZWIERCIADŁO POMARAŃCZOWEJ REWOLUCJI

Слово Просвіти, №23 за 2008 рік

Wołodymyr WOJTENKO, profesor Prawdziwym wymogiem efektywnej demokracji jest rozsądna nieufność wobec jej liderów. S. Hook, “Reason, Social Myth and Democracy”, New York, 1950 Wiele wody upłynęło w Dnieprze, odkąd na stromym brzegu rzeki wyrósł Kijów. Wiele wydarzeń widziało stare miasto i niemało z nich przypadło na maj. Trzeciego dnia tego miesiąca, w drugą sobotę po Wielkanocy, oddał duszę w ręce Boże Teodozjusz, ihumen Pieczerski (1074 r.). Chrystolubny wielki książę całej Rusi Włodzimierz Monomach przedstawił się miesiąca maja dziewiętnastego dnia (1125 r.). Książę Wsiewołod posłał po braci swoich i przyszli oni do Kijowa czternastego maja, a wtedy zaświeciła na zachodzie wielka gwiazda (kometa Halleya, 1145 r.). Miesiąca maja piętnastego dnia wszedł do grodu Mścisław i zasiadł na stole ojca swego, a Włodzimierz Mścisławowicz zaczął na niego knuć. Mścisław powiedział: “Bracie! Ty krzyż całowałeś i tobie jeszcze nawet usta nie obeschły. Jeśli nie szukasz mi nieszczęścia, całuj krzyż dzisiaj!” I całował ten krzyż, ale tego samego roku złamał krzyżową obietnicę (1167 r.). O tym trochę wiemy, więc przeskoczymy przez dziewięć stuleci: 25 maja 2008 r. w Kijowie odbyły się przedterminowe wybory mera miasta i deputowanych rady miejskiej. Oto komentarze niektórych politologów dotyczące ich wyników. Wadym Karasiow: “Skończyła się epoka wyborczych zwycięstw Tymoszenko, która trwała od 2004 r. Ona zainicjowała te wybory. Ale nie zdołała ich wygrać. To, oczywiście, nie totalna porażka. To nie Stalingrad, jednak możemy mówić o czymś podobnym do klęski Niemców pod Moskwą w 1941 roku”. Wołodymyr Fesenko: “BYT uważał, że już złapał Pana Boga za nogi, że może robić w tym kraju wszystko, co mu się podoba. Ochłodzenie wyborców jest pożyteczne, aby BYT powrócił do realiów”. Kostiantyn Matwijenko: “W tych wyborach przegrała cała klasa polityczna, ściślej — politykierzy, którzy imitują działalność polityczną. Przegrali dlatego, że wyborca pojawił się w lokalach w liczbie 50 %. Zatem społeczeństwo zaczęło odmawiać udziału w formowaniu władzy, co grozi jej utratą legitymizacji”. To rzeczywiście prawda: nie więcej niż 20 % “realnych” kijowian, którzy mają prawo głosu, postawiło “ptaszka” naprzeciw nazwiska nowego-starego mera. Powiedzieć, że przegrał blok NUSN, będzie za mało: to nie po prostu porażka, a polityczny nokaut proprezydenckiej bezsilnej siły. Co prawda, sam Prezydent ani wyborów, ani mera z BYT nie chciał, więc może czuć się prawie zwycięzcą. Przegrałem wybory i ja: nie dlatego, że nie został merem miasta mój kandydat, a dlatego, że wygrał właśnie L. Czernowecki. Za takiego szefa kijowskiej wspólnoty jest wstyd. Nie rozmawia po ukraińsku. Stale narusza ustawę o języku państwowym, ale ta okoliczność z jakiegoś powodu najmniej interesowała premiera i Prezydenta. Ma wątpliwą reputację dotyczącą zażywania narkotyków, o czym sam powiedział. Pewien czas w podziale administracyjnym Ukrainy Kijów był prowincjonalnym miastem w składzie pułku białocerkiewskiego i żył pod dowództwem sotnika o ciekawym nazwisku Blabla (szczegółowiej zob. w gazecie “Personal plus”, 2008, nr 20). Chmielnicki podniósł status Kijowa, czyniąc go centrum pułku (1648 r.). Przez następne 75 lat pułkownicy zmieniali się około 60 razy, ale żaden nie zostawił wyraźnego śladu. Dzisiaj chodzi o sprawy, w politycznym sensie o wiele ważniejsze niż postać kijowskiego mera. Pod koniec 2004 r. i on sam, i jego dzisiejsi wysocy protektorzy, i jego główni oraz drobniejsi rywale ramię w ramię stali na Majdanie. Myśleliśmy, że oni zmagają się z kliką Kuczmy—Miedwiedczuka—Janukowycza za nas, a oni, okazuje się, “stali” każdy za siebie. Oczywiście nie jestem pierwszy i nie jestem jedyny, który zaczął rozumieć zespołową bezperspektywiczność „trybuny” na Majdanie od razu po jej (naszym) zwycięstwie. Pamiętacie, na Chreszczatyku zostawało w namiotach kilkaset osób już wtedy, gdy W. Juszczenkę oficjalnie ogłoszono Prezydentem? Byłem ciekawy, poszedłem do nich i dowiedziałem się, że „Nas nie wypuszczają i nie dają pieniędzy na drogę do domu”. — „A kto nie wypuszcza?” — „Kto trzeba, ten i nie wypuszcza”, — wtrącił obywatel z warkoczykiem. W takich sytuacjach warto trochę się pokłócić, żeby dowiedzieć się więcej: ze złości ludzie stają się szczerzy. Ale obywatel z warkoczykiem wzruszył ramionami i odszedł; dobrzy ludzie i bez kłótni wyjaśnili, że on „od Juli”, a stać będą tak długo, choć już się znudziło, dopóki Wiktor Andrijowycz nie mianuje Julii Wołodymyriwny „na Gabinet Ministrów”. Na początku marca 2005 r. opublikowałem swoje oceny pierwszych oznak dryfu pomarańczowej władzy w donikąd („Deń”, 2005, nr 42). „Na wybory parlamentarne 2006 r. siła polityczna W. Juszczenki pójdzie, blokując się z innymi partiami. Ale od razu po podliczeniu głosów Prezydent zostanie sam… Parlamentarna… większość, gotowa popierać jego inicjatywy, będzie niestała… „Sekretariat Generalny” głowy państwa będzie szarpał się w różne strony, przypominając administrację L. Kuczmy i wywołując bezlitosną krytykę ze wszystkich stron… Na długo przed zakończeniem kadencji Prezydenta w mediach rozpocznie się dyskusja nad kandydaturą jego następcy… Zachód ucichnie z rozczarowania… Zespół kremlowskich czekistów nie będzie ukrywał zadowolonych uśmiechów… Jedynym organem legitymowanie (czy prawie legitymowanie) zdolnym wprowadzać w życie inicjatywy Prezydenta, stanie się RBNU oraz „proklamowane, ale jeszcze nieistniejące Narodowe Biuro Śledcze…” Wbrew swoim planom (tak czy inaczej ogłoszonym na Majdanie), W. Juszczenko nie zorganizował Narodowego Biura, nie stworzył telewizji publicznej, nie udzielił realnej pomocy Tatarom krymskim i nie przeformatował edukacji szkolnej z 12 lat (potrzebnych w innych okolicznościach i w innych realiach) na tradycyjną dziesięciolatkę. Kontynuuję „prorokowanie”: „Stworzenie jednej pomiejskiej cerkwi zostanie ostatecznie zdjęte z porządku dziennego… W samolotach na trasie Moskwa—Kijów coraz częściej podróżować będą emisariusze i komisarze, polittechnolodzy i technopolitycy. Odrażających prezenterów telewizyjnych i politologów znów będą uważać za respektowanych analityków… Ju. Łucenko wyjdzie z SPU i do końca zostanie z W. Juszczenką… Taras Czornowił wstąpi do KPU…” Kasandra w kwestii T. Czornowiła się pomyliła: regionali faktycznie przyłączyli KPU do siebie, pozwalając komunistom w wolnym czasie bawić się walką z oligarchami na makiecie. Ju. Łucenko zrobił dokładnie to, czego od niego oczekiwałem, ale obecnie nie jest w łaskach. Jeśli szanownego ministra choć na trzy dni zamkną w areszcie śledczym, będzie to, co Kuczma zrobił z Tymoszenko, otwierając jej drogę do top-polityki. Wracając do sytuacji z Jurijem Witalijowyczem, warto wspomnieć czołowego „sambistę” D. Żwanię, który — bez przesady — był twórcą materialnej postaci Majdanu, wie o nim więcej niż ktokolwiek inny, ale (jak się wyjaśniło) nie jest obywatelem Ukrainy. Bij swoich, żeby obcy się bali! Oto i baba Paraska zniknęła z ekranów telewizyjnych — z rozpaczy czy ze strachu? Jednocześnie musimy widzieć i to, że z trzech czołowych postaci politycznych tylko W. Juszczenko konsekwentnie i wytrwale walczy o euroatlantycką integrację Ukrainy, o uznanie Hołodomoru za ludobójstwo Ukraińców i uczczenie pamięci zamordowanych, o uznanie prawdziwej roli UPA w II wojnie światowej, o bezwarunkową likwidację wojskowo-morskiej bazy Rosji w Sewastopolu nie później niż w 2017 r. Szanuję Prezydenta za wysiłki w tej płaszczyźnie. Ale wygląda na to, że mamy nie jednego, a dwóch różnych Prezydentów. Jeden pracuje w imieniu historii i na historię, a drugi grzebie się na międzypartyjnej mieliźnie (często przegrywając z tymi, dla których właśnie mielizna to oceaniczna głębia). Każdy polityk i działacz państwowy musi rozróżniać strategiczny, taktyczny i operacyjny poziom swoich zadań; mogą one różnić się pod wieloma względami, oprócz jednego: moralno-etycznego. Krach komunistycznej monopolii w Polsce trwał dziesięć lat, na Węgrzech — dziesięć miesięcy, w NRD — dziesięć tygodni, w Czechosłowacji — dziesięć dni. Ukraina, Rosja i Białoruś biją rekordy skostnienia. Ordyńsko-bizantyjskie (bolszewickie) nawyki uformowały niesławne moskiewskie „eurazjatyctwo”, ale my po co szamoczemy się w ściekach historii? Przez ostatnie dziesięć lat Ukraina nie poprawiła swojej konkurencyjności, a w rankingu Globalnego indeksu pod tym względem zajmuje 73 miejsce wśród 131 krajów świata. Trzy lata po Majdanie były tak samo jałowe, jak siedem lat przedtem. Ukraińska idea narodowa „zawisła”. Liberalizacja i demokratyzacja stanowią istotę przejścia od totalitaryzmu do społeczeństwa, w którym ponad wszystko ceni się wolności obywatelskie. „Strategiczny problem przejścia — to możliwość dojścia do demokracji i nie zaznania śmierci od tych, którzy mają broń, i nie żyć w nędzy przez tych, którzy kontrolują zasoby produkcyjne” (Przeworski A., 1992). Demokracja jest skonsolidowana, gdy większość konfliktów społeczno-ekonomicznych, narodowych, religijnych i politycznych odbywa się za pośrednictwem instytucji obywatelskich i ogólnie przyjętych procedur. Istota demokracji polega na stałym nawyku do niezgody i jednocześnie do pojednania. W takim procesie może zrealizować się mnóstwo scenariuszy. Osobliwość „naszego” — zacięta rywalizacja i pozorne sytuacyjne kompromisy. Prezydent W. Juszczenko jest samotny przede wszystkim dlatego, że jego przyjaciół/rywali/wrogów nie bolą te problemy, nad rozwiązaniem których on rozmyśla. Można zapytać, na przykład L. Czernoweckiego, co on myśli o UPA czy rosyjskiej flocie na ukraińskich terenach, i usłyszeć jakąś odpowiedź, ale będzie ona adresowana do potrzeb „momentu wyborczego”. Dotyczy to wielu polityków wyższej rangi, których nazwiska wypłyną w waszej pamięci, gdy będziecie czytać te wiersze. Wracając do postaci kijowskiego mera, warto odnotować już ogłoszone przez jego zespół zamiary wznoszenia się ze stołecznego na ogólnoukraiński poziom. I sam Leonid Mychajłowycz, natchniony bezgłowością swoich rywali w wyborach, poczuł prezydenckie ambicje. Choć hetmana o nazwisku Blabla na Ukrainie jeszcze nie było, krymski politolog Wołodymyr Prytuła uważa, że „pomimo całego jego klaunizmu” (imitowanego czy uwarunkowanego chorobą), Czernowecki znalazł wspólny język z częścią wyborców. Dlatego „pokojowy kosmos” zwycięża” („Deń”, 2008, nr 92). Politolodzy skłonni są mówić o trzech kategoriach wyborców (szkołach). Idealna szkoła Hegla, kiedy postrzegane są apele do rozumu, ale przeważają szkoła Freuda (apele do uczuć) i szkoła Marksa (apele do żołądka). W takim kontekście warto powrócić do czystej teorii, aby znaleźć miejsce jej kontaktu z niezainteresowanym teoriami elektoratem. G. Sartori (1987) definiuje demokrację nieco prowokacyjnie: to produkt uboczny konkurencyjnej metody wyłaniania liderów. Szczegółowo opisuje tę definicję, kładąc nacisk na trzy fundamentalne cechy takiego ustroju społecznego: demokracja szerokiego zasięgu to procedura i/lub mechanizm, które rodzą otwartą poliarchię („wielowładztwo”), a co za tym idzie konkurencję na rynku wyborczym, która z kolei wywołuje realną (a nie deklaratywną) władzę ludu, kształtując wzmocnioną wrażliwość liderów na potrzeby wyborców. Formalnie może wydawać się niestosowna w politologicznym kontekście wzmianka o wyborczym „rynku”, ale mnie taki zwrot retoryczny imponuje, gdy chodzi właśnie o rynek, a nie bazar, na którym chcą wam „wcisnąć” zamiast prawdziwka bladego muchomora. „Wybory” (election) i „dobór najlepszych” (selection) są bliskie nie tylko fonetycznie: kiedy firma czy drużyna piłkarska dobiera kadry, ona je „dobiera”, bo inaczej zbankrutuje. „Wybierając” kaszę gryczaną, olej i mleko skondensowane, kijowski elektorat „dobiera” nie te cechy, które mają związek z demokracją — i niechby tak było, ale przecież chodzi o organizacyjno-ekonomiczną efektywność władz miejskich i brak pod jej paznokciami „lewej” ziemi. Monteskiusz, uczeń starogreckich filozofów, ubolewał, że „zasada demokracji jest zgubiona nie tylko wtedy, gdy utracono ducha równości, ale także wtedy, gdy zapanowuje duch skrajnej równości”, a głupiec ma możliwość kierować mędrcem. Ale jak ich rozróżnić — równość „normalną” i „skrajną”? Tutaj właśnie pojawia się główne pytanie: wyrównywać w górę czy w dół? Podnosić wyborcę do poziomu polityka czy opuszczać (kaszą gryczaną, dopłatami, uśmiechami, odwołaniami do Boga, joggingiem na stadionie itp.) do poziomu politykiera, demagoga i populisty? Jak świadczy przebieg kampanii wyborczej, „opuszczać” mieli ochotę prawie wszyscy główni pretendenci na stanowisko mera Kijowa. Jak świadczą wyniki głosowania, znaczna część wyborców z radością „opuściła się”. Nie zapominajmy: chodzi o kijowian, którzy mają w swoim dorobku „heglowskie” głosowania w 2004 r. (i nienaganne zachowanie w najbardziej napięte pomarańczowe dni). Powiedziano: idea staje się siłą materialną, gdy opanuje masy. Ale pozwolę sobie poprawić klasyka. Idea chętnie staje się siłą, gdy panuje kasami; rozmieniwszy „milion na ruble”, zawsze można wysokie porywy przekonwertować na niskie prawdy. Zostało to zrobione i 25 maja 2008 r. w stolicy Ukrainy ostatecznie zakończył się wątek, który nazywamy „Majdanem”. Zakończył się dla tych, którzy stali na trybunie, i dla znacznej części tych, którzy skandowali ich imiona. Idea Majdanu, mam nadzieję, jest żywa. Egalite, fraternite oraz liberte (równość, braterstwo i wolność) — hasła niezniszczalne. Szkoda tych szczęśliwych dni dlatego, że nikomu wtedy nie przyszło do głowy zagrać „Marsylianki”. Politolog Dmytro Wydrin (z listy BJuT był deputowanym Rady Najwyższej poprzedniej kadencji) pisze: „Julia Wołodymyriwna rozbujała tę niszę elektoratową, która myśli żołądkiem. I Leonid Czernowecki okazał się błyskotliwym uczniem. Gabinet Ministrów całkiem mógłby nagrodzić go dyplomem z podpisem „Nauczyciel — uczniowi, który przerósł swojego nauczyciela”. On rzeczywiście przerósł swoją wielką nauczycielkę. Jego zwycięstwo jest naturalne: miasto, gdzie jedna trzecia ludzi myśli żołądkiem, na niego zagłosowało. Do żołądka dotrzeć łatwiej niż do innych, myślących organów ciała. Dopóki kasze będą głównym argumentem, dopóty miasto będzie głosować na takie komediowe postacie” („Deń”, 2008, nr 92). Chcę poczynić zastrzeżenie co do uproszczonego postrzegania tego tekstu: chodzi przede wszystkim o ludzi, dla których kilka kilogramów kaszy gryczanej, butelka oleju i puszka mleka skondensowanego — to ważny dodatek do powszedniego chleba. Łatwo być mądrym i myśleć „innymi organami”, kiedy nie musisz liczyć kopiejek. Demagodzy pasożytują nie na głupocie, a na biedzie elektoratu, a biedni nie bywają demokratami. Unia Europejska, o członkostwie w której mówią NU-NS i Prezydent, pozostaje daleka; o państwowym statusie języka rosyjskiego — obietnicy regionalistów — już nie wspominają w wykazie „zabawek”; chłopców, pomimo żwawego projektu BJuT, nadal powołują do służby wojskowej. A Czernowecki niczego „globalnego” nie obiecywał, a co obiecywał — to robi: nadwyżka budżetu kijowskiego, uwarunkowana stołecznymi preferencjami Kijowa, pozwala dopłacać do emerytury i pensji bez żadnego przemęczenia. „Kto tam starszy?” i „Co nam z tego?” — oto wszystko, czym interesuje się wyborca „od Freuda” i wyborca „od Marksa”, kiedy chodzi o partie (bloki). Ale przecież liderzy partyjni — są tacy sami, oni dokładnie nie są „od Hegla”, w związku z czym podczas każdej kampanii wyborczej obserwujemy paradę polityczno-scenicznych masek. Kto pod Żyrinowskiego, kto pod Evitę Peron… pod Savonarolę… pod Toma Cruise’a… pod Karabasza-Barabasza… Ani wyborców, ani polityków nie interesują programy. Właśnie dlatego wszystkie bloki teraz są imienne: „Blok Takiego-Owakiego” plus dziesięć obietnic — cała „platforma”. Oto świadectwo niedojrzałości demokracji na Ukrainie i niepewności jej dalszych perspektyw. Proponuję eksperyment: w myślach przejrzyjcie czołowych partyjnych przywódców i spróbujcie określić, kto z nich chciał „sterowanej demokracji” rosyjskiego wzorca. Ich, potajemnych niedodemokratów, jest naprawdę wielu. Jestem przekonany, że większość czytelników „Słowa Proświty” od „idei Majdanu” nie odeszła.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn