Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Hojny ojciec — Wielki Ług

Слово Просвіти, №23 за 2008 рік

W Dolnym Dnieprze od czasów prastarych istniał unikalny kompleks przyrodniczy. W połowie minionego tysiąclecia jego powierzchnia wynosiła ponad milion hektarów. Pokrywał go relikt leśny, przeważnie dębowy, ale rosły tu również jesion, klon, brzost, wierzba, lipa, sosna. To Wielki Ług, który Herodot 2500 lat temu nazwał Hileją. W światowej historiografii słowo „hileja” oznacza lasy tropikalne: dżungle Ameryki Południowej, Afryki Równikowej i Południowo-Zachodniej Azji. Wielki Ług odegrał wyjątkową rolę w dziejach narodów Europy Wschodniej. rednikami byli bronnyky XII–XIII stolit. Koly ukraińska kolonizacja pod naciskiem koczowników odstupała do Karpat i Polesia, aby, nabrawszy sił, zawrócić, pozostawali oni w lasach nad brzegami rzek, dlatego „ukraińskie życie nie zamierało w samym centrum ruchu hord”. W XV wieku nazywano ich „uchodnikami”. Ich dobrze uzbrojone „kompanie przemysłowe” zajmowały się rybołówstwem, łowiectwem, polowaniem w lasach nad brzegami Dniepru i jego dopływów, każdej chwili gotowe „przekształcić się w drużynę wojenną”. Była to „ruchliwa ludność”, „zahartowana i wojownicza”, dlatego nie mogła pogodzić się z tym, że znajduje się między dwoma ogniami: z jednej strony co chwila mogli ją zabić lub wziąć do niewoli koczownicy, z drugiej — wracając jesienią do miast i zamków, musieli oddawać wojewodom i starostom połowę łupu. Od lat 90. XV wieku „uchodnicy” przestali jesienią wracać do domów i od obrony przeszli do „partyzanckiej wojny granicznej” z Tatarami, wypierali ich ulusy i koczowiska ze stepów wokół Wielkiego Łuku aż po ujście Dniepru, zatopili tam turecki okręt, a w 1493 r. zniszczyli Ochaków. Z Turcji i Krymu na adres rządów Polski i Litwy napływały skargi na rozbój kozaków-uchodników. To właśnie były pierwsze dokumentalne świadectwa powstania kozactwa. Starostowie, wojewodowie i wielki książę litewski mieli „szczęśliwą myśl”, by ukształtować tę siłę w państwowe wojsko graniczne (biorąc pod uwagę tak udany początek), ale podczas gdy się radzili, sytuacja wymknęła się spod kontroli. Z całej Ukrainy na Sicz zaczęli przybywać ci, „którzy czuli ogniste pragnienie wolności i bohaterską siłę”, do których przyciągały „wolność, łup, junactwo, sława”. Podstawowym zajęciem kozaków stała się walka z hordami, które pustoszyły i grabiły Ukrainę. Uderzali na nie na przeprawach, idąc na wyprawę lub wracając, wyzwalali jasyr. W odwecie organizowali wyprawy na ziemie tatarskie i tureckie, brali do niewoli ludzi, by wymienić ich na niewolników, zabierali stada bydła. W wyprawy Kozacy wyruszali z pokaźnym taborem, w którym każdy wiózł kilka swoich muszkietów, a wybitniejsi Kozacy po pięć–sześć, aby w czasie obrony nie musieli przeładowywać broni. Druga linia strzelców ładowała muszkiety, dzięki czemu ostrzał prowadzono bez przerwy. Obóz Kozacy otaczali wozami, związanymi żelaznymi łańcuchami, z wystawionymi na zewnątrz dyszlami jak włóczniami. Okopani pod wozami i odpierając ogień muszkietów i dział, Kozacy nie dawali Tatarom szans na zwycięstwo, nawet jeśli ci przewyższali ich dziesięciokrotnie. O tym pisali rosyjski historyk M. I. Iwanin oraz francuski inżynier Boplan, który był świadkiem, jak 500 Krymczaków nie zdołało pokonać 50 Kozaków w takim obozie. Zaporożcy dobrze walczyli zarówno w szyku konnym, jak i pieszym, a w razie potrzeby stawali się marynarzami. Każda załoga statku mogła w ciągu dwóch tygodni zbudować czajkę długości 20, szerokości 4–6 i wysokości 3,6 m, z pokładami w części rufowej i dziobowej na zapasy. Współcześni zauważają, że Kozacy byli „bardzo silnymi ludźmi o dobrej budowie ciała”. Turków zawsze zdumiewał nieodparty napór Kozaków w walce abordażowej na pokładach galer (okręty przewidziane były na 450 członków załogi z wojownikami i do 300 wioślarzy). Turecki historyk M. Naim pisał o Zaporożcach: „Można powiedzieć, że na całym świecie nie znajdzie się ludzi odważniejszych, którzy dzięki swej sprawności i męstwu w bitwach morskich są straszniejsi od wszystkich, starannie pielęgnowani. Podczas zarazy dzieci wyprowadzano na łąki, „na czyste wody”. Gdy dorastały, stawały się dżurami. Każdy „prawdziwy Kozak miał dżurę-giermka”, zwykle go adoptując; często był to młodszy brat, bratanek, krewny. Koszowy miał do 30 dżurów, starszyźni – po 3–4. Uczyli się sztuki wojennej, rośli silni duchem i ciałem, jak ludzie żyjący w warunkach wolności na żyznej ziemi. Ci „młodzieńcy” byli najlepszym uzupełnieniem Wojska, przyjmowano ich do kozaczyzny „rycerskiej”. Ukraińscy Kozacy stworzyli placówkę na drodze ekspansji na ziemie narodów Europy Wschodniej potężnych państw niewolniczych – Turcji i Chanatu Krymskiego. Zanim osiedlili się nad Dnieprem w XV w., Tatarzy nie raz docierali aż do Wisły, za Wisłę i na Sandomierszczyznę, do Wilna, Nowogrodu i Moskwy. Czasami łączyli się do wspólnych działań ze Złotą Ordą i Turkami. Ale Turcy nie raz napadali na Ukrainę: w szczególności w 1498 r. dwukrotnie – na Galicję – i tylko za jednym razem wywieźli prawie 100 tysięcy niewolników. M. Hruszewski pisze: „Ani wyprawy Batu (Batyja) nie obejmowały tak ogromnego terytorium, ani nie dorównywały intensywnością swym zrujnowanym skutkom tej nowej klęski”. Sieć szlacheckich i bojarskich zamków nie chroniła przed „stepowym huraganem”. Zaporożcy zastosowali dwie inicjatywy strategiczne: odpierali najazdy na pere-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn