Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

MARIJA BASZKIRCZEWA: MARZENIE O SŁAWIE

Слово Просвіти, №23 за 2008 рік

Lidia WICZENIA, Połtawa W Połtawie odbyła się międzynarodowa konferencja naukowa poświęcona 150. rocznicy urodzin malarki i pisarki Marii Baszkircewej. Wszystkie sprawy związane z jej organizacją wzięły na siebie obwodowa administracja państwowa, rada miejska oraz fundacja „Odrodzenie pamięci Marii Baszkircewej”. W pracach konferencji wzięli udział przewodniczący obwodowej administracji państwowej Walerij Asadczew, jego pierwszy zastępca Iwan Bliznjuk, miejski głowa Połtawy Andrij Matkowski, przewodnicząca dykańskiej rejonowej administracji państwowej Lubow Leluk oraz liczni goście miasta — pisarze, badacze twórczości Marii Baszkircewej, historycy sztuki, przybyli z Francji, USA, Rosji, ze stolicy i innych miast Ukrainy. Uroczystości otworzyła, witając wszystkich obecnych w sali konferencyjnej, dyrektor Połtawskiego Muzeum Sztuki — Galerii Sztuk Ołha Kurczakowa. Zaznaczyła, że naukowcy muzeum, w którym przechowywany jest album wczesnych prac Baszkircewej, od dawna badają jej twórczość, a połtawianie mają zaszczyt gościć tak poważną delegację. Miejski głowa Połtawy Andrij Matkowski podkreślił, że imię naszej wybitnej rodaczki jest znane na całym świecie, a dzięki konferencji w krajach zagranicznych wzrośnie zainteresowanie naszym miastem jako obiektem turystycznym. Podziękował także dyrektorce fundacji „Odrodzenie pamięci Marii Baszkircewej” Tetianie Szwec, bo właśnie dzięki jej inicjatywie i entuzjazmowi zorganizowano tę konferencję. Tetiana Szwec urodziła się w Dykańce, a obecnie mieszka w Moskwie. Pod koniec ubiegłego roku w Archiwum Historycznym Sankt Petersburga znalazła dokument, który poświadcza, że Maria Baszkircewa urodziła się nie w 1860, jak uważano, lecz w 1858 roku. Dokument oficjalnie potwierdza wysunięte przypuszczenia o prawdziwej dacie urodzenia Marii Baszkircewej, sformułowane przez francuską badaczkę, pisarkę, starszą wykładowczynię uniwersytetu w mieście Rennes Colette Cosnier. Tak więc obecny rok jest jubileuszowy: nasza wybitna rodaczka skończyłaby 150 lat. — Jestem szczęśliwa, że na ziemi Gogola i Baszkircewej odbywa się takie zgromadzenie — wyznała Tetiana Dmitriwna i przedstawiła zagranicznych gości oraz odczytała list powitalny do uczestników konferencji od prezydenta Biblioteki Narodowej Francji. Oczekiwano przyjazdu do Połtawy mera Nicei Christiana Estrosiego, jednak z powodu zajętości nie mógł on przybyć, o czym poinformował w liście do miejskiego głowy Andrija Matkowskiego zastępca mera Nicei ds. stosunków zewnętrznych Oliver de Rein, zaznaczając, że władze miejskie Nicei poparły inicjatywę Połtawskiej Rady Miejskiej dotyczącą uczczenia pamięci Marii Baszkircewej. W sali konferencyjnej Galerii Sztuk panowało magiczne poczucie obecności naszej utalentowanej rodaczki: w eksponowanych portretach, w jej pracach artystycznych, w wydaniach „Dziennika” z różnych lat, w książkach o Marii Baszkircewej. A w centrum sali stała dokładna kopia popiersia malarki, dzieło rzeźbiarza Saint-Marceau, które zamówili w Luwrze Tetiana Dmitriwna i jej mąż, założyciel fundacji „Odrodzenie pamięci Marii Baszkircewej” Mykoła Szwec. Program konferencji był wyjątkowo bogaty. Przewidziano w nim także wystąpienie pani Colette Cosnier, która, niestety, nie mogła przyjechać. Autorka książki „Maria Baszkircewa. Portret bez retuszu” przesłała jednak swoje wystąpienie do Połtawy, i zabrzmiało ono w sali Galerii w tłumaczeniu Tetiany Czuhunowej, która wraz z Marią Annińską tłumaczyła na język rosyjski wszystkie wystąpienia zagranicznych gości. Madame Cosnier opowiadała o wzruszeniu, jakie przeżyła, gdy zauważywszy sporo nieścisłości w „Dzienniku”, po raz pierwszy wzięła do rąk oryginały dzienników Marii Baszkircewej w Bibliotece Narodowej Francji w Paryżu. Wyblakłe z czasem, pożółkłe kartki zeszytów… To wzruszenie było uzasadnione, zauważa badaczka. „Ale potem byłam zaskoczona, bo zrozumiałam, że się nie pomyliłam: to, co dotąd czytałam, podlegało cenzurze! Wycięto całe strony, zastąpiono słowa, postaci i wydarzenia przedstawiono w innym kontekście. «Dziennik» został okaleczony, zniekształcony. Z rękopisów, w których Maria niczego nie ukrywała, wiele zniknęło. I zniknęło to, co najważniejsze… Przede mną pojawił się obraz idyllicznej rodziny, której w rzeczywistości nie było. Marię postarzono o dwa lata, usunięto wiele perypetii, jakie wypełniały jej życie, wiele rozważań — a ona była odważna w wyrażaniu swoich myśli, z poczuciem humoru. Była o wiele dojrzalsza niż jej rówieśnice. I zrozumiałam, że muszę — jako kobieta dwudziestego wieku, jako pisarka, jako wykładowczyni uniwersytetu — oddać sprawiedliwość kobiecie minionej epoki, przywrócić jej prawdziwą istotę, opowiedzieć o oszustwie, które powstało dzięki już napisanym artykułom i biografiom. To, co czytałam w rękopisie, było także świadectwem położenia kobiet tamtej epoki: czytałam o walce kobiety o to, by pozwolono jej istnieć, żyć wolno, tworzyć!.. Miałam napisać biografię Marii Baszkircewej, by odtworzyć jej obraz. Wtedy jeszcze nie wiedziałam, że Maria zwróci mi wszystko, co w nią wewnętrznie zainwestowałam… Bo nie da się opisać radości, którą odczułam, dowiedziawszy się, że również inni badacze — we Francji i za granicą — kontynuowali badania, idąc drogą, którą ja odnalazłam i oczyściłam. I radość z tego, że moje książki tłumaczy się w różnych krajach. Maria Baszkircewa zmieniła moje życie. Przecież wtedy nie wiedziałam, że dzięki jej „Dziennikowi” będę kontynuować podobne badania, dotyczące losu innych kobiet, o których zapomniano, których się nie zna takimi, jakimi były, których twórczość sfałszowano — w 2000 roku ukazała się moja książka „Milczenie dziewic” — zakończyła swój wirtualny dialog z połtawską publicznością Colette Cosnier. Ten referat można uzupełnić wymownymi wierszami z jej przedmowy do książki o Marii Baszkircewej: „Nie, wcale nie przypadkowo udałam się do Biblioteki Narodowej. Był to wołanie, jakby kobiecy głos, skazany od 1884 roku na milczenie, dotarł do mnie… Ponieważ oryginał „Dziennika” jest niedostępny dla większości, chciałam gruntownie skrytykować przekazy i ożywić prawdziwą Marię — kobietę, odurzoną nieudolnym losem, który obdarzył ją życiem sto lat przed czasem, niewolnicę nie swojej epoki, bohaterkę naszych czasów”. Ona zaś cytuje Simone de Beauvoir, która nazwała „Dziennik” Marii Baszkircewej „wzorem gatunku”. Pisarz z Rosji Ihor Władimirow zaznaczył: „Los zdecydował, że to właśnie Colette Cosnier stanie się osobą, „która pewnego dnia zmyje z jej pamięci wulgarny makijaż, którym jest pokryta”, jak powiedział po śmierci Baszkircewej jej przyjaciel Bożidar Karageorgiewicz. Książka Colette Cosnier przyszła do Rosji z zauważalnym opóźnieniem, które mogłoby trwać dalej, gdyby nie troska połtawian i wielbicieli talentu artystki w Rosji i na Ukrainie”. Małżeństwo Szwiecow przywiozło tę książkę z Francji w 2004 roku i przygotowało wydanie w języku rosyjskim, a nabycie go wielu wielbicielom utalentowanej rodaczki nadarzyło się właśnie w Dykańce. Nie mniej poruszające było spotkanie uczestników konferencji z Simone Fayard, byłą nauczycielką literatury w liceum im. Paula Cézanne'a (miasto Aix-en-Provence we Francji), której referat brzmiał równie osobiście: „Moja pasja do Marii Baszkircewej”. — Ona żyje we mnie, towarzyszy mi w życiu, wzbogaca mnie za każdym razem, gdy ponownie czytam jej „Dziennik” — wyznała referentka. To właśnie ona była sąsiadką prawnuczatej siostrzenicy Marii Baszkircewej Natalii Iwanowej, u której Tetiana Maria Baszkircewa. „Studio Julian”. 1881 r. Pani Szwec przekazała muzeum w Dykance osobiste rzeczy artystki: kałamarz, którego Maria używała, pisząc strony swojego dziennika, oraz drewnianą ramkę na cztery fotografie. Uczestnicy konferencji zobaczyli te eksponaty przyszłego muzeum w Dykance. Symona Fajar uzupełniła swoją opowieść przywiezionym filmem, w którym pokazała miejsca, gdzie Maria Baszkircewa tworzyła i gdzie wystawiała swoje prace. Pokazała także zdjęcie małego, starego cmentarza Passy w centrum Paryża, na którym ją pochowano. Dzięki nagraniu wideo, zrobionemu przez organizatorów spotkania oraz założycieli fundacji Tetiany i Mykoły Szwiecow, uczestnicy bliżej „poznali” panią Janet Apostolescu. Małżeństwo Apostolescu kieruje stowarzyszeniem „Przyjaciele Marii Baszkircewej”. To ono wydało pełny autorski tekst „Dziennika”. Dzięki nim widzowie czuli się tak, jakby byli w kaplicy na cmentarzu Passy i w krypcie, w grobowcu artystki. Tam, na białej marmurowej płycie, wyryto: „Maria Baszkircewa”. Z marmuru wykonano także jej „Dziennik” i małą ikonkę Serafima z Sarowa, wybito daty jej życia i śmierci: 1860–1884, co, jak wiemy dziś, nie odpowiada rzeczywistości. W niezwykłym albumie, który Tetiana Szwec nazywa swoim dziełem, Mykoła Knorring kiedyś tak opowiadał o miejscu wiecznego spoczynku dziewczyny z połtawskich Hawrońców: „W Paryżu, na cmentarzu Passy, każdy zna wielką kaplicę z prawosławnym krzyżem. Jeśli podejdzie się do jej szklanych drzwi, można zobaczyć w środku widok nietypowy dla kaplicy. Niewielkie muzeum: portrety, popiersie młodej dziewczyny, jej obrazy, niektóre przedmioty z jej codziennego życia, palety, pędzle. Przy wejściu — kwiaty… Co roku 31 października, w dzień śmierci Marii Baszkircewej, odprawia się tu panichidę. Rozkłada się zielony dywan z wyszytymi różami, zapala wiele świec. „Wieczna pamięć…” Jest tu naprawdę coś z nieśmiertelności…”. Tatiana Szwiec zapewnia, że również dziś przy kapliczce nigdy nie więdną kwiaty. A wewnątrz tego niezwykłego „muzeum” zobaczyliśmy wielkie, niedokończone płótno „Święte niewiasty”, nad którym Maria pracowała w ostatnich latach życia. Witraże-okna, na jednym z których przedstawiono Marię w białym całunie — „jakby patrzyła z wysoka na ten marny ziemski świat” — zauważa Tatiana Dmitriewna. Wielką pomoc w pokonywaniu wszystkich problemów, które pojawiają się w małżeństwie Szwiecow podczas nawiązywania kontaktów i współpracy z muzeami, archiwami, pracowniami we Francji, okazuje im dyrektor firmy „Inter France” w Paryżu Swietłana Melnyk. Ona również wzięła udział w pracach konferencji w Połtawie. Interesujące były referaty wykładowczyni college’u w mieście Mac Minville w stanie Oregon w USA Kateriny Kernberger, dziennikarza i pisarza z Kijowa Ołeksandra Bałabka, doktora historii sztuki, byłego attaché ds. kultury przy Ambasadzie Ukrainy we Francji, naszej rodaczki, która od dłuższego czasu mieszka we Francji, Tatiany Zołozowej, kandydatki nauk o sztuce Natalii Asiejewej oraz wielu innych uczestników konferencji. Wszystkich zachwyciła swoim żarliwym charakterem i subtelną znajomością życia i twórczości Marii Baszkircewej wydawczyni pełnego tekstu „Dziennika” Lucile Le Roy. Ona wraz z Tatianą Zołozową zbadała i uzupełniła teksty Baszkircewej naukowymi komentarzami i notami z ekskursami w historię, odnalazła listy Marii i odtworzyła zniekształcone zapisy. Te badania przerodziły się w temat rozprawy doktorskiej, którą Lucile Le Roy obroniła w Sorbonie. Autorzy ośmiooodcinkowego filmu „Maria Baszkircewa” — reżyserka Hanna Szyszko oraz dramaturg, autorka sztuki, dyrektor wydawnictwa „Lazur” Halina Turczynowa z Rosji opowiedziały o historii jego powstania i pokazały kilka fragmentów filmu, w którym główną bohaterkę zagrała córka Walentyny Talizinej, Ksenia. Temat wystąpienia Haliny Pietriwny harmonizował w mocno osobistym jej odbiorze z referatami Francuzek: „Osobowość Marii Baszkircewej w moim losie”. W centrum wydarzeń drugiego dnia obrad konferencji stała prezentacja unikalnego albumu artystycznego „Maria Baszkircewa — wybranka losu”, który przygotowali i wydali z okazji 150. rocznicy urodzin artystki i pisarki jej ziomkowie, założyciele fundacji „Odrodzenie pamięci Marii Baszkircewej” Tatiana

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn