Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

CECHY ETNICZNEJ SAMOIDENTYFIKACJI UKRAIŃCÓW I ROSJAN WE WSPÓŁCZESNEJ UKRAINIE

Слово Просвіти, №23 за 2008 рік

Wołodymyr SKLIAR, doktorant Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki. Zakończenie. Początek w nr 22 z 2008 r. Przełamanie stereotypów epoki radzieckiej, które za życia kilku pokoleń przekształciły się w „tradycję”, jest dość trudne. „Dorosłemu człowiekowi dość trudno zmienić nawyki i stereotypy, w szczególności językowe. A rosyjskie stereotypy językowe są dość silne w każdej sferze zawodowej”. Rozdwojenie tożsamości tworzy sprzeczność w położeniu tej grupy Ukraińców: nie mogą oni w pełni samoidentyfikować się ani z Ukraińcami, ani z Rosjanami. W czasach radzieckich, w warunkach dominacji Rosjan, zrusyfikowani Ukraińcy nie odczuwali kryzysu tożsamości. Próby przynależności nie do „podporządkowanej większości”, a do „dominującej mniejszości” prowadziły do tego, że „potrzebę tożsamości poświęcano świadomie. Możliwe poczucie etnicznej i językowej niższości kompensowano poczuciem prestiżowości języka rosyjskiego. Opanowanie „obcego” prestiżowego języka podnosiło status społeczny człowieka i nie wydawało się nieszczęściem ani dla niego, ani dla jego otoczenia”. Wśród zmarginalizowanych Ukraińców znaczne rozpowszechnienie zyskał surżyk jako niestandardowe mieszanie ukraińskiego i rosyjskiego. Oznacza to częściową utratę ojczystego języka ukraińskiego i jednocześnie niepełne przyswojenie rosyjskiego. Radziecka polityka wobec Ukraińców była skierowana z jednej strony na narzucanie idei, że różnic między nimi a Rosjanami nie ma, a z drugiej — na istnienie różnic między „zachodnimi” a „wschodnimi” Ukraińcami. Prowadzono aktywną propagandę „wiecznej przyjaźni wielkiego narodu rosyjskiego z ukraińskim”, wychowywano stosunek do wszystkiego, co ukraińskie, jako do drugorzędnego w porównaniu z rosyjskim. Znalazło to odzwierciedlenie w uchwałach KC KP(b)U w sprawach literatury ukraińskiej, sztuki, historii, przyjętych w latach 1946—1951, które obowiązywały aż do uchylenia w czerwcu 1990 roku. W szczególności w uchwale Biura Politycznego KC KP(b)U z 2 października 1946 roku „O repertuarze teatrów dramatycznych i operowych USRR” stawiano zadanie „poświęcenia szczególnej uwagi wychowaniu mas pracujących w duchu nienaruszalnej przyjaźni narodów radzieckich, miłości do wielkiego narodu rosyjskiego i nienawiści do wszystkich wrogów ustroju radzieckiego, w tym do najzaciętszych wrogów narodu ukraińskiego — ukraińsko-niemieckich nacjonalistów1” (kursywa moja — W.S.). Takim wychowaniem „miłości” do narodu rosyjskiego i „nienawiści” do „nacjonalistów” niejednego pokolenia Ukraińców powinny były „zajmować się” nie tylko teatry, ale i cała inteligencja naukowa, oświatowa oraz twórcza pod stałą kontrolą organów partyjnych i represyjnych. O wychowaniu miłości do narodu ukraińskiego nie było mowy. Zatem nihilistyczny stosunek wielu Ukraińców do własnego języka, kultury, tradycji nie był naturalny, a stał się rezultatem długotrwałej polityki rusyfikacji Ukrainy, którą świadomie prowadził radziecki reżim totalitarny. W rezultacie tej polityki powstał trwały stereotyp postrzegania języka rosyjskiego i kultury jako swoich, ojczystych, nie tylko dla Rosjan, co byłoby całkiem naturalne, ale i dla Ukraińców. Ukształtowany za życia kilku pokoleń Ukraińców w warunkach bezpaństwowości, ten stereotyp postrzegania narzuconego obcego jako swojego okazał się żywotny także w czasach niepodległości. Dlatego całkiem słuszna jest myśl Ł. Masenko: „aby rozstać się z Rosją, mało jest oddzielić się od niej granicą państwową. Nie mniej ważne jest oddzielenie kultury ukraińskiej od rosyjskiej w świadomości zrusyfikowanej ludności”. Położenie Rosjan jako dominującej mniejszości na Ukrainie w dobie jej bezpaństwowości sprzyjało szerokiemu rozwijaniu procesów asymilacji językowej i etnicznej Ukraińców. W odróżnieniu od krajów bałtyckich, gdzie zmiany składu etnicznego i struktury językowej ludności zachodziły w rezultacie masowego zasiedlania tych krajów przez Rosjan i przedstawicieli zrusyfikowanych pod względem językowym innych etnosów, na Ukrainie w czasach radzieckich skutecznym środkiem stało się połączenie migracji z procesami asymilacyjnymi w środowisku Ukraińców, co najaktywniej zachodziło w miastach. Rosyjskojęzyczny charakter środowiska urbanistycznego na Ukrainie, który ukształtował się za czasów Imperium Rosyjskiego, nie mógł zmienić się w krótkim czasie „ukrainizacji” lat 20. Urbanizacja czasów radzieckich sprzyjała zachowaniu dominacji w środowisku językowym języka rosyjskiego, mimo że pod względem liczebności Ukraińcy przeważali nad Rosjanami wśród ludności miejskiej. Masowa urbanizacja (hiperurbanizacja) na Ukrainie, która rozwinęła się pod koniec lat 50. XX w., była towarzyszona wypieraniem języka ukraińskiego nie tylko ze szkoły wyższej, ale nawet ze średniej. Dominacja rosyjskojęzycznego środowiska stała się bezdyskusyjna w miastach, przede wszystkim dużych i średnich, początkowo na wschodzie i południu Ukrainy, od lat 70. — w obwodach centralnych, a w latach 80. objęła największe miasta obwodów zachodnich. W odróżnieniu od innych krajów Europy Wschodniej, gdzie decydująca faza urbanizacji przebiegała w warunkach istnienia własnych państw narodowych, na Ukrainie odbyła się ona w czasach radzieckich w warunkach totalnej dominacji rosyjskojęzycznego środowiska. Masowe przesiedlenie do miast chłopów, którzy zajmowali niższe szczeble drabiny społecznej, nie mogło doprowadzić do za- Artysta Mykoła Łychoszwa zmienia rosyjskojęzyczne środowisko urbanistyczne na ukraińskojęzyczne, nie zważając na przewagę liczebną Ukraińców, a wręcz przeciwnie, sprzyjało to przyspieszeniu procesów ich językowej, a następnie etnicznej asymilacji. To, że nie ma skutecznych mechanizmów nabycia przez język ukraiński realnego statusu państwowego, a także kontroli nad przestrzeganiem ustawodawstwa językowego we współczesnej Ukrainie, doprowadziło do zachowania środowiska językowego epoki radzieckiej, przede wszystkim w miastach. Rosyjskojęzyczna atmosfera środowiska urbanistycznego, która kształtowała się na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci, zachowuje znaczny wpływ inercyjny i dlatego nadal stawia niezwykle silny opór wprowadzaniu ukraińskiego nie tylko jako języka komunikacji międzyetnicznej, ale przede wszystkim jako jedynego języka funkcjonalnego w środowisku samych Ukraińców. Niestety, także w niepodległej Ukrainie, podobnie jak w czasach radzieckich, ukraiński nie stał się prawdziwie państwowym. Nie tylko nie wypełnia on w pełni funkcji komunikacyjnych wśród całej populacji, a przede wszystkim w środowisku językowym samych Ukraińców. Fragmentaryczny charakter jego funkcjonowania w wymiarze społecznym nie sprzyja ustanowieniu stabilnych powiązań międzyosiedleńczych i międzyregionalnych. W miastach, z wyjątkiem obwodów zachodnich, Ukraińcy pod względem języka i świadomości narodowej w czasach niepodległości nie zmienili statusu masy etnicznej (podporządkowanej większości), a Rosjanie wraz ze zmarginalizowanymi przedstawicielami innych grup etnicznych, przede wszystkim ze zrusyfikowanymi pod względem języka i świadomości narodowej Ukraińcami, zdołali zachować status dominujący. Konflikt interesów we współczesnej Ukrainie między Ukraińcami pod względem świadomości narodowej i języka z jednej strony a Rosjanami pod względem świadomości i języka z drugiej, zachowuje charakter latentny. Ci pierwsi próbują pozbyć się statusu podporządkowanej większości (masy etnicznej), który mieli w czasach radzieckich, i zdobyć nie formalny, a realny status dominującej większości w niepodległej Ukrainie. Ci drudzy dążą do zachowania statusu dominującej mniejszości, który mieli w dobie bezpaństwowości Ukrainy i nie dopuścić do przekształcenia się w jedną z mniejszości etnicznych (choć największą pod względem liczebności w porównaniu z innymi grupami etnicznymi). Stąd też świadome nieprzyjmowanie przez nich, a dokładniej przez znaczną ich część, nowych realiów związanych z utratą dominujących pozycji. W warunkach mobilizacji etnicznej Ukraińców pod koniec lat 80. i na początku lat 90. XX wieku konflikt ten był bardziej otwarty. Siły narodowo-demokratyczne walczyły o zdobycie niepodległości, a partyjno-gospodarcza nomenklatura USRR przy wsparciu Moskwy starała się do tego nie dopuścić. W szczególności kierownictwo KC KPU jeszcze w 1989 roku określało zamiary Ludowego Ruchu Ukrainy jako „pokojowe przejęcie władzy, ustanowienie kontroli nad partią i organami państwowymi, osiągnięcie pełnej samodzielności Ukrainy”. Po ogłoszeniu niepodległości konflikt ten stracił otwarty charakter. Nieukraińska w istocie, a nie tylko pod względem pochodzenia etnicznego, nomenklatura, uznając niepodległość Ukrainy, zachowała to, co najważniejsze — władzę. Według danych Narodowego Instytutu Badań Strategicznych, w 12. roku niepodległości Ukrainy 52% i 46% kadry kierowniczej odpowiednio lokalnych i centralnych organów władzy sprawowało stanowiska kierownicze jeszcze od czasów radzieckich. Według wyliczeń Centrum im. O. Razumkowa, w latach 1991–2003 osoby wywodzące się z nomenklatury partyjno-komsomolskiej i gospodarczej wśród wyższych urzędników (premierzy, wicepremierzy, sekretarze Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony, szefowie Administracji Prezydenta) stanowiły 73%, a wśród szefów administracji obwodowych — 80%. Dwie trzecie ukraińskiej elity (w szczególności politycznej) stanowiły osoby w wieku powyżej 50 lat. Co więcej, Prezydentem Ukrainy przez ponad 10 lat, za przyznaniem jego doradcy I. Kurasa, był „człowiek o orientacji kulturowej rosyjskiej” — Ł. Kuczma, który dopiero po objęciu najwyższego stanowiska państwowego nauczył się języka ukraińskiego. Zatem absolutna większość najwyższego kierownictwa w niepodległej Ukrainie była przedstawicielami radzieckiej nomenklatury. Jednak samo pochodzenie nie gwarantuje zachowania radzieckiej mentalności, o czym świadczy doświadczenie krajów bałtyckich, przede wszystkim Estonii i Litwy, gdzie najwyższe kierownictwo również składało się z osób wywodzących się z nomenklatury, które zdołały odrzucić radzieckie stereotypy i przekształciły się z przedstawicieli obcej władzy państwowej w reprezentantów narodowej. Niestety, wśród przedstawicieli ukraińskiej władzy pochodzenia nomenklaturowego takie zmiany nie zyskały masowego rozpowszechnienia. Według słusznego wniosku H. Perepelyci, „radzieckość” ukraińskich urzędników określa przede wszystkim ich mentalność ze starymi radzieckimi stereotypami „nieprzyjmowania wartości narodowych, wrogością wobec Zachodu, antyamerykańskim ukierunkowaniem poglądów politycznych, immanentnym podporządkowaniem Moskwie jako centrum kierowniczemu oraz wrogo-sceptycznym stosunkiem do państwa narodowego i suwerenności państwowej Ukrainy. Naturalnie, taka elita nie może identyfikować się ani z cywilizacją europejską, ani z narodem ukraińskim; ukraińską państwowość postrzega jako coś tymczasowego, przejściowego, niezdolnego do życia. Taka elita skłonna jest przede wszystkim uświadamiać sobie interesy rosyjskie, a nie ogólnonarodowe”. Właśnie ta pseudo-ukraińska elita, której cechą, według definicji angielskiego badacza A. Wilsona, stał się „malowany nacjonalizm”, zdyskredytowała ukraińską państwowość i ideę narodową. Obniżenie poziomu życia przeważającej większości obywateli Ukrainy na tle wzbogacania się przedstawicieli władzy, która nazywała siebie „ukraińską”, doprowadziło do utraty wiary społeczeństwa w tę władzę i wyobcowania z niej. Ustanowieniu języka ukraińskiego jako państwowego nie sprzyja słabość ukraińskiej elity narodowej, postsowieckiej i postkolonialnej w istocie. We władzach ukraińskich, biznesie, nauce, kulturze, środkach masowego przekazu czołowe miejsce zajmują osoby należące do zmarginalizowanej pod względem mentalności i języka warstwy Ukraińców oraz osoby, które są Ukraińcami tylko z pochodzenia. Posiadają one zasoby ekonomiczne i medialne, a także dźwignie wpływu administracyjnego w celu narzucania ukraińskiemu społeczeństwu własnych stereotypów językowych i etnicznych. Rusyfikacja Ukrainy nie nastąpiła w wyniku naturalnych procesów etnojęzykowych, stała się wynikiem długotrwałej i celowej polityki carskiego, a później radzieckiego reżimu totalitarnego, dlatego też jej przezwyciężenie nie nastąpi „samo z siebie”, a stanie się następstwem celowej polityki państwowej, którą musi prowadzić ukraińska elita narodowa przy świadomym wsparciu ukraińskiego ogółu. Pomimo inercyjnego wpływu skutków epoki radzieckiej, samo istnienie niepodległej Ukrainy spowodowało zmiany w samoidentyfikacji etnicznej Ukraińców i Rosjan. 1 Ukraińsko-niemieckimi nacjonalistami w radzieckich dokumentach okresu powojennego nazywano żołnierzy UPA, podziemia OUN, a nawet przedstawicieli inteligencji. Na początku lat 50. radziecka propaganda zrezygnowała z tego niezgrabnego stempla, ponieważ nie można być jednocześnie niemieckimi i ukraińskimi „nacjonalistami”, i powróciła do „tradycyjnej” definicji ukraińskich patriotów jako „ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn