Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

DUCHOWY PRZEDCZYTEL I

Слово Просвіти, №23 за 2011 рік

Markijan Semenowycz SZASZKIEWYCZ urodził się 6 listopada 1811 r. we wsi Pidlisia na Złoczowszczyźnie w rodzinie księdza, łącznie w rodzinie Szaszkiewicza wychowywało się sześciu synów i trzy córki. Początkowe wykształcenie M. Szaszkiewicz zdobył u diaka z Biłego Kamienia, a także w szkole okręgowej w Złoczowie (1821). Kontynuował naukę w lwowskim gimnazjum dominikańskim oraz w sześcioklasowym gimnazjum w Brzeżanach. Nauka w gimnazjach prowadzona była w językach niemieckim i łacińskim metodami autorytarnymi. Uczniów, którzy rozmawiali w języku ludowym, wpisywano do specjalnej księgi. Następnie tę księgę wieszano „winnemu” na piersiach i nosił ją tak długo, dopóki inny uczeń nie odezwał się w języku ukraińskim. Lata szkolne zrodziły w miłującej wolność duszy Markijana protest przeciwko monarchicznej samowoli i narodowej asymilacji narodu ukraińskiego. Światopogląd M. Szaszkiewicza kształtował się w trudnym dla Galicji czasie — latach pańszczyzny, ludowej nędzy i protestów chłopskich. Muzeum-zagroda Markijana Szaszkiewicza we wsi Pidlisia. Petro SIKORSKI, prezes LKT „Ridna szkoła”, doktor nauk pedagogicznych, profesor. Trójca” dokonywała wielkiego czynu, dobrze uświadamiając sobie, że będą prześladowania polityczne, represje, ciężkie życie. Na próbę sił członkowie kółka zebrali pierwszy zbiór „Syn Rusi” (1833), którego nie planowali do druku. Były tam oryginalne poezje oraz jeden przekład z Anakreonta. W wierszu M. Szaszkiewicza „Słowo do czcicieli ruskiego języka” brzmi idea zjednoczenia Ukraińców w walce przeciwko wyzyskiwaczom: Razem, razem, kto siły ma, Gońcie z Rusi mroki ciemne! Drugi zbiór „Zoria” (1834) planowano wydać, jednak nie przepuściła go cenzura, rękopis zaginął. Zawierał on szkic o hetmanie B. Chmielnickim, pieśni ludowe, utwory członków kółka itp. Autorów zbioru prześladowano, J. Hołowacki zmuszony był kontynuować edukację w Koszycach i w Peszcie. Dzięki wielkiej wytrwałości i woli M. Szaszkiewicza oraz jego pobratymców udało się wydrukować trzeci zbiór „Rusałka Dniestrowa” w Budzie (Węgry) — 1000 egz. W „Rusałce Dniestrowej” są cztery rozdziały: „Pieśni ludowe”, „Składanie”, „Przekłady” i „Starożytność”. Główne idee „Rusałki Dniestrowej” — jedność narodu ukraińskiego (Naddniestrza i Naddnieprza), protest przeciwko uciskowi austriackiemu, wezwanie do kochania języka ojczystego. Niestety, wszystkie 800 egz. „Rusałki Dniestrowej”, które Serb G. Petrowycz wysłał do Lwowa, zostały „aresztowane”, jednak cudem zachowane pojedyncze egzemplarze zostały uwolnione spod „aresztu” w dniach rewolucji 1848 r. Reszta, zapewne 200 egzemplarzy, „poszła w ludzi”. M. Szaszkiewicz opublikował w „Rusałce Dniestrowej” kilka swoich utworów: „Przedmowę” (do zbioru), „Wspomnienie”, „Pościg”, „Rozłąkę”, „Tęsknotę za miłą”, „Zmierzch wieczorny”, „Ołenę”, „Starożytność”, „Ruskie wesele, opisane przez I. Łozyńskiego w Przemyślu”. „Rusałka Dniestrowa” — pierwsza w kraju galicyjskim książka, napisana w ukraińskim języku ludowym i „cywilną” czcionką; ona, według słów I. Franki, „uderzała swoją świeckością w autorytet literacko-cerkiewny, wszechsłowiańskimi ideami — w szowinizm, a miłującymi wolność motywami — w ucisk narodowy” i „była w swoim czasie zjawiskiem wskroś rewolucyjnym”. „Rusałka. W 1829 roku Markijan Szaszkiewicz zaczął uczyć się na Uniwersytecie Lwowskim na studiach filozoficznych i jednocześnie został słuchaczem Lwowskiego Seminarium Duchownego. Pomieszczenia seminarium były wilgotne i ciemne, często wybuchały tam epidemie. Kierownictwo seminarium posługiwało się donosami, zabraniało seminarzystom czytać książki, które były niebezpieczne dla ówczesnego państwa, w szczególności lwowskie czasopisma. W wilgotnych murach seminarium zdrowie Markijana zostało podkopane. Jako dziewiętnastoletniego młodzieńca Markijana wykluczono z seminarium za to, że wrócił z miasta do bursy z opóźnieniem. Ojciec, proboszcz ze wsi Kniaże, od razu wyrzekł się syna, pozostawiając go bez środków do życia. Nie dał zginąć Markijanowi brat matki, wuj Zachar Awdikowski, który kierował we Lwowie „Domem ubogich”. Markijan uczył dzieci, pomagał wujowi w prowadzeniu dokumentacji, uczył się języków słowiańskich, studiował dawne kroniki, dużo czasu spędzał w bibliotece Ossolińskich. Tutaj zapoznaje się z pierwszym wydaniem „Słowa o wyprawie Igora” oraz jego przekładami na języki rosyjski, czeski, polski, dokonuje pierwszego ukraińskiego przekładu wybitnego zabytku. W październiku 1833 r. M. Szaszkiewicz został przywrócony do seminarium, gdzie skupia wokół siebie postępową młodzież. W Lwowskim Seminarium Duchownym (1833—1837) M. Szaszkiewicz tworzy kółko „Ruska Trójca” razem z I. Wahyłewyczem i J. Hołowackim. Twórcy kółka przyjęli dawne słowiańskie imiona — Markijan Szaszkiewicz (Rusłan), Iwan Wahyłewycz (Dalibor), Jakiw Hołowacki (Jarosław). Dużo podróżują po wsiach, zbierają i zapisują pieśni ludowe, wierzenia i przysłowia, badają życie ludowe, wzbogacają swoją wiedzę z języka ludowego. Głównym zadaniem „Ruskiej Trójcy” było „ćwiczyć się w językach słowiańskim i ruskim, wprowadzać w ruskich kołach potoczny język ruski, podnosić ducha narodowego, oświecać lud i, przeciwstawiając się polonizmowi, wskrzesić ruskie piśmiennictwo w Galicji” (Lit. zb. — Lwów, 1885. — Wyd. 1/3. — S. 11). To zadanie należało wykonywać w trudnych warunkach austro-cesarskiego monarchizmu, kiedy na ziemiach zachodnioukraińskich nie było ani jednej ukraińskiej szkoły, instytucji, książki czy gazety. Dlatego postępowa młodzież ukraińska „Ruskiej Dniestrowej” położyła początek nowemu, ludowemu piśmiennictwu w Galicji, którą kolonizatorzy wiekami próbowali zgermanizować, spolonizować — na zawsze oddzielić od Naddnieprzańskiej Ukrainy. Stworzona we Lwowie „Rusałka Dniestrowa” wychodziła siedem razy. Po raz drugi „Rusałka Dniestrowa” wyszła w 1910 roku w Tarnopolu staraniem J. Zastyrcia — księdza, pedagoga i pisarza (on w 1915 r. wysuwał kandydaturę I. Franki do zdobycia Nagrody Nobla). Trzecie wydanie „Rusałki Dniestrowej” (10 000 egz.) pojawiło się w Kijowie w 1950 r. dzięki literaturoznawcy O. Zasence. Czwarte wydanie „Rusałki Dniestrowej” (1000 egz.) ujrzało światło dzienne w Filadelfii (USA) w 1961 roku — z okazji 150-lecia od dnia urodzin M. Szaszkiewicza. Najmasowym (25 000 egz.) stało się piąte — kijowskie — wydanie „Rusałki Dniestrowej” w 1972 roku. W 1987 roku (na 150-lecie almanachu) w Kijowie w wydawnictwie „Dnipro” pojawiło się szóste wydanie „Rusałki Dniestrowej” (14 000 egz.). W tym samym roku staraniem wybitnego szaszkiewiczoznawcy, profesora M. Marunczaka w Winnipeg (Kanada) wyszło siódme (ostatnie) wydanie „Rusałki…”. Czy doczekamy się w niepodległej Ukrainie ósmego wydania „Rusałki…”? I to koniecznie należałoby zrobić — wydać „Rusałkę…” we Lwowie z okazji 200-lecia od dnia urodzin M. Szaszke- oraz 20-lecia niepodległości Ukrainy. „Ruska Trójca” wkładała wielki wysiłek w walkę o język, alfabet i pisownię, co miało nie tylko edukacyjne, ale i polityczne znaczenie. W 1836 roku w Przemyślu została opublikowana pierwsza broszura popularnonaukowa „Azbuka i abecadlo”, w której M. Szaszkewycz zdecydowanie wystąpił przeciwko próbom wprowadzenia do „ruskiego pisma w Galicji polskiego alfabetu (łacinki)”. Autorem odpowiedniego projektu był J. Łozynski, który w 1834 roku na łamach lwowskich „Rozmaitości” wydrukował swój artykuł „O wprowadzeniu polskiego abecadła do piśmiennictwa ruskiego”. Na podstawie dowodów fonetycznych J. Łozynski uzasadniał, że rozpowszechnianiu języka ukraińskiego sprzyjałby alfabet łaciński, który znany jest na całym świecie. W broszurze „Azbuka i abecadlo” M. Szaszkewycz zaznaczał, że kwestia alfabetu, oprócz czysto literackiej, ma także znaczenie polityczne. Orientował on Galicjan na ruską azbukę — na pismo, którym tworzyli literaturę ukraińską pisarze naddnieprzańscy. Według słów J. Hołowackiego: „Gdyby w latach 30. przyjęto polskie abecadło — przepadłaby ruska indywidualna narodowość, przepadłby ruski duch i z Rusi Galicyjskiej zrobiłaby się druga Chełmszczyzna” (Horak R. D. Zadlja praznyka. U sutinkach… — s. 287—288). Broniąc cyrylicy i wysuwając żądanie wprowadzenia w Galicji „cywilnego” kroju pisma, M. Szaszkewycz przyczynił się do zachowania języka ukraińskiego oraz rozwoju edukacji narodowej w przyszłości, a także do zjednoczenia Galicji z Ukrainą Naddnieprzańską. M. Szaszkewyczowi należy się także pierwsza ukraińska „Czytanka” dla dzieci i wprowadzenie terminu „czytanka”. Napisana w 1836 roku, ujrzała światło dzienne dopiero w 1850 roku, a mimo to posłużyła kilku pokoleniom. „Czytanka” napisana jest ludowym, zrozumiałym dla małych dzieci językiem, z zachowaniem zasady przystępności w nauczaniu. Według słów M. Szaszkewycza: „ten podręcznik prowadzi stopniowo dzieci za rączkę od współczesności do przyszłości, od ich chaty w szeroki świat” (Petrasz O. „Ruska Trójca”. — Kijów, 1986. — s. 79). Latem 1837 r. M. Szaszkewycz ukończył studia teologiczne i miał możliwość pozostania na służbie w konsystorzu, ale duszą pragnął żyć prostym ziemskim życiem, poznać je od środka. Niepokornego M. Szaszkewycza konsystorz kieruje do służby kapłańskiej w najgłuchsze wsie Galicji — Humniska (1838 — 4 miesiące), Nestanice (16.11.1838 — 22.04.1841), Nowosiółki (0.5 1841 — 7.11.1843). Przychodziło pracować w niełatwych warunkach: „Moczarna okolica, mieszkanie, które nie miało naprawionych okien, pieca i podłogi, niebezpieczne dla choroby piersiowej” — pisał M. Szaszkewycz. Jednak i w takich warunkach M. Szaszkewycz dzielił się „ostatnim swoim groszem” z ubogimi parafianami. Natura obdarzyła M. Szaszkewycza szerokimi zdolnościami twórczymi. Interesowały go poezja i proza, publicystyka naukowa i przekłady, historia i językoznawstwo, folklor oraz etnografia. Napisane religijne „Psalmy Rusłanowe”, wiersze liryczne („Do miłej”, „Tęsknota za przeszłością”, „Myśl”), wiersze o charakterze patriotycznym („Głos Galicjan”, „Język ruski”, „Dajcie ręce”, „Słowo do czcicieli języka ruskiego”, „Pobratym”, „Zły los” i in.), a także inne utwory („Bezrodny”, „Opichane, panie?”, „Bandurzyści”, „Pobratymowi”, „Wiosenka” i in.) wskazują na jego nieprzeciętny talent poetycki, który zapoczątkował odrodzenie literatury ukraińskiej w Galicji. Ponadto M. Szaszkewycz napisał „Historię nawrócenia Słowian na wiarę Chrystusową”, prace „O Zaporożcach i ich Siczy”, „Chmielnickiego oblężenie Lwowa”, „O. Naływajko”, „Bolesław Krzywousty”, „Jarosław” i in., a także przetłumaczył Ewangelię św. Jana i św. Mateusza, opowiadania „Ołena”, „Płacz Jarosławny” ze „Słowa o wyprawie Igora”, „Rękopis królowodworski” i in. M. Szaszkewycz pozostawił po sobie cenną spuściznę rękopiśmienną. W dziale rękopisów Lwowskiej Biblioteki Naukowej im. W. Stefanyka NAN Ukrainy przechowywane jest archiwum pisarza, w którym znajdują się oryginały poezji „Tęsknota”, „Wierna”, „Syn ukochanemu ojcu”, „Księżyc okrągłolicy zakrył się chmurą”, „Do ***…”, „Myśl”, „Bezrodny”, fragmenty poszczególnych poezji oraz notatki do nich (łącznie 75 jednostek).

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn