Strona · s. 7strona oryginału ↗
PROLOG NARODOWEGO ODRODZENIA
Слово Просвіти, №23 за 2011 рік
W lutym 1838 r. M. Szaszkewycz ożenił się z Julią Kruszyńską (jak pisały gazety, najpiękniejszą kobietą w Galicji) ze wsi Derewnia w powiecie żółkiewskim, która podzieliła gorzki los swojego męża, śmierć pierwszego dziecka i troski o syna Wołodymyra. Julii ks. Markijan poświęcił jeden ze swoich najbardziej lirycznych wierszy: Czy znasz, serce, czym jest twój pocałunek? — To kropelka dla piersi cierpiących, Dla pszczółki — kwiatu pachnący trunek, Słodka rozkosz nieba — dla błogosławionych! Syn Wołodymyr urodził się 7 kwietnia 1839 r. we wsi Nestanycze, ukończył uniwersytety we Lwowie i Wiedniu. Zakładał, redagował i wydawał czasopisma literackie „Wecznyci” (1862—1863), „Rusalka” (1866); jednocześnie pisał opowiadania, sztuki, publicystykę, tłumaczył Heinego. W 1863 roku opublikował tomik poetycki „Zilnyk”. Popularni kompozytorzy M. Werbycki i W. Matiuk układali muzykę do jego wierszy. Wołodymyr z szacunkiem odnosił się do swojego ojca, zbierał i przechowywał materiały o nim, poświęcił mu wiersz: „Ojcze drogi, sokole, Ty ruski śpiewaku! Lecz czy słyszysz, jak wrona Pieśń tobie kracze? . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojcze drogi, choć raz jeszcze Spójrz zza grobu! Choć raz podnieś głowę, Choć raz odezwij się, Żeby od głosu twojego Wrogowie zadrżeli! . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wielkim źródłem, z którego Wołodymyr czerpał siły i natchnienie, była twórczość T. Szewczenki, któremu poświęcił takie wersy: Nie pocieszne łzy to sieją, Nie dumny uśmiech na twarzach; To dzieci ojca wspominają, Co niby w boju za nich legł. Poległ za wolność Ukrainy, Stał za prawdą i za nami… I do samej mogiły Walczył wielki nasz Taras. I. Franko wysoko cenił talent poetycki W. Szaszkewycza, zaznaczając, że „Wołodymyr Szaszkewycz jako poeta wykazał bardzo piękny i sympatyczny talent, godny stanąć obok ojca, ale życie jego ułożyło się tak, że nie pozwoliło mu rozwinąć tego talentu, jak można było się spodziewać” (Franko I. Zbiór utworów: w 50 t. K., 1984. — T. 41. — S. 318). Zmarł Wołodymyr w 1885 roku, pochowany tam, gdzie i ojciec, w jednej mogile na Cmentarzu Łyczakowskim. Wielu krewnych i potomków M. Szaszkewycza przysłużyło się sprawie ukraińskiej, brało aktywny udział w zmaganiach narodowowyzwoleńczych. W jego rodzie byli pisarze, księża, generałowie, sotnicy UHA, działacze OUN i UPA, adwokaci i nauczyciele. Szczególnie należy wyróżnić Bohusława Szaszkewycza, wnuka brata Markijana, Mykoły. Bohusław wykazał się jako dzielny oficer w czasie I wojny światowej, zasłynął w walkach w ofensywie czortkowskiej, za co był wyróżniony przez dyktatora J. Petruszewycza, osłaniał odwrót Ukraińskiej Armii Halickiej za Zbrucz, brał udział w zaciętych walkach w Wielkiej Ukrainie. (Szkrabjuk P. Trzy pokolenia rodu Szaszkewyczów w ukraińskich zmaganiach wyzwoleńczych. Szaszkewycziana. Wyd. 1—2. Lwów — Brody — Winnipeg, 1996. — S. 194—199). Ostatnie lata swojego życia M. Szaszkewycz ciężko chorował na suchoty, oślepł i ogłuchł w 32. roku życia i zmarł 7 czerwca 1843 r. we wsi Nowosiłki, gdzie został pochowany w cudzym grobowcu (władyków Winnickich). * * * Ogromny wkład M. Szaszkewycza w narodowy i literacki postęp Galicji można lakonicznie wyrazić następującymi wnioskami: — Jako pierwszy zaczął nauczać w języku ludowym w cerkwi (początkowo w seminarium duchownym, 22.02.1830 r. w soborze św. Jura we Lwowie); — w swoich utworach zwrócił się ku epoce książęcej, ku czasom kozackim; — ogłosił ideę jednoczenia narodów słowiańskich, jedności narodu ukraińskiego (części naddniestrzańskiej i naddnieprzańskiej Ukrainy), ukraińskiej soborowości, wskazując, że jesteśmy odrębnym narodem, jednym żywym ciałem, jedną wielką duszą; — napisał czytankę i dał pisownię; — w literaturze ukraińskiej napisał sonet; — zorganizował i zjednoczył postępową inteligencję ukraińską w kółko „Ruska Trójca” i skierował jego działalność na ofiarną pracę narodowo-patriotyczną; — był inspiratorem i organizatorem wydania „Rusałki Dnistrowej” — pierwszej książki w Galicji w języku ludowym. * * * Ukraińcy święcie czczą pamięć o wielkiej postaci Markijana Szaszkewycza — duchowego poprzednika i inspiratora narodowego przebudzenia na Naddniestrzu. 1 listopada 1893 roku z inicjatywy Towarzystwa „Proświta” w Kamionce Strumiłowej (organizację komitetu objął O. Ogonowski) odbyło się przeniesienie zwłok M. Szaszkewycza na Cmentarz Łyczakowski we Lwowie (w związku z 50. rocznicą śmierci poety). W 1906 roku ustawiono nagrobek M. Szaszkewyczowi (rzeźbiarz H. Perier). W październiku 1911 r. (z inicjatywy D. Tanczankewycza) we wsi Pidlisie, na Białej Górze, za środki społeczne ustawiono olbrzymi pomnik-krzyż (wysokość krzyża 18 m, postumentu — 8 m, architekt A. Łuszpynski). Od tego czasu przeprowadzane są coroczne masowe marsze na Białą Górę, do pomnika M. Szaszkewycza. W listopadzie 1961 r. Lwowski Uniwersytet Państwowy im. I. Franki (rektor J. Łazarenko) uroczyście obchodził 150. rocznicę urodzin M. Szaszkewycza. Na jubileuszu P. Zahrebelny zauważył: „Gdyby nie mały tomik M. Szaszkewycza, literatura ukraińska, być może, nie miałaby trzytomnika utworów W. Stefanyka i stotomnika I. Franki…” (Szaszkewycziana. Wyd. 3—4. Lwów—Winnipeg, 2000. — S. 602). W 1961 roku przy bibliotece wiejskiej we wsi Pidlisie otwarto pokój-muzeum M. Szaszkewycza, ustawiono kamień pamiątkowy w „Markijanowej sośnicy”, gdzie stał dom, w którym urodził się poeta. W 1962 roku we wsi Pidlisie otwarto pomnik M. Szaszkewycza (rzeźbiarz D. Krwawycz, architekt R. Paluch). 23 listopada 1986 r. (175 lat od dnia urodzin M. Szaszkewycza) we wsi Pidlisie otwarto muzeum-zagrodę, a pośrodku jej podwórza — popiersie M. Szaszkewycza. Na terenie muzeum znajduje się opiewana przez poetę studnia, rozłożyste stare dęby, pozostałości sadu. Przemawiając na uroczystościach, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Komitetu Jubileuszowego Oles Honczar powiedział: „Nigdy nie zarośnie ścieżka do Markijana Szaszkewycza. Sława jego stała się prawdziwie ogólnonarodową…”. W 1989 r. we Lwowie w odrestaurowanej dzwonnicy cerkwi Świętego Ducha otwarto Muzeum „Rusałki Dnistrowej” i ustawiono pomnik M. Szaszkewyczowi (rzeźbiarze D. Krwawycz i M. Posikira; architekci W. Dubyna i M. Fedyk). 9 października 1988 r. we wsi Nestanycze otwarto symboliczny kamień na dziedzińcu cerkiewnym z napisem, że w tym miejscu zostanie ustawiony pomnik M. Szaszkewyczowi. Nawiasem mówiąc, w tej wsi proboszczem był także I. Wahylewycz (grudzień 1846 — sierpień 1848). 2 grudnia 1993 r. we wsi Nestanycze otwarto pomnik M. Szaszkewyczowi (rzeźbiarze J. Motyka (Lwów) i W. Szyszow (Kijów), architekt M. Matwijiw).
Obecnie społeczność rejonu i obwodu (Lwowskie Krajowe Towarzystwo „Ridna Szkoła”, „Proświta”, Związek Ukrainek i in.) dokłada maksymalnych starań, aby we wsi Nestanyczi, w plebanii znajdującej się obok pomnika, otworzyć muzeum-zagrodę. Chcą, aby zarówno obchody 200-lecia urodzin M. Szaszkewycza, jak i utworzenie oraz otwarcie muzeum-zagrody stały się ogólnoukraińskimi, a muzeum założono ze środków społecznych. W tym celu LKT „Ridna Szkoła” zwróciło się do Prezydenta Ukrainy, Premiera, przewodniczącego Rady Najwyższej, deputowanych ludowych, wydziałów edukacji i nauki wszystkich obwodów, znanych i zamożnych ludzi, przedsiębiorstw i instytucji, aby każdy żyjący na Ukrainie przekazał na ten cel własne środki i tym samym konkretnymi czynami wypełnił wezwanie M. Szaszkewycza do jednoczenia Wschodu i Zachodu Ukrainy. Niestety, jak dotąd otrzymaliśmy odpowiedzi jedynie od deputowanych ludowych Ukrainy M. Czeczetowa i M. Katerynczuka, którzy zamiast przekazać własne środki, przekierowali naszą prośbę do obwodowej administracji państwowej. Przykro, że do tej pory nie ma ani dekretu Prezydenta Ukrainy, ani uchwały Rządu czy Rady Najwyższej w sprawie ogólnonarodowych obchodów 200-lecia urodzin M. Szaszkewycza. Nie wiadomo, czy utworzono w tej sprawie Ogólnoukraiński Komitet Organizacyjny i kto stoi na jego czele. A czasu pozostaje bardzo mało. Warto jeszcze raz przypomnieć możnym, że w 1986 roku 175-lecie urodzin M. Szaszkewycza świętowano na szczeblu ogólnoukraińskim, a Ogólnoukraińskiemu komitetowi organizacyjnemu przewodniczył O. Honczar. I chce się zapytać: „Czyżby w niepodległej Ukrainie było mniej Ukrainy niż w ZSRR?”. Siłami społeczności zebrano dotychczas około 100 tys. hrywien, prace budowlane we wsi Nestanyczi rozpoczną się w kwietniu. Zapraszamy wszystkich, którym nie jest obojętny los wielkich Ukraińców i ukraińska historia, do przekazania możliwych do wpłacenia środków na utworzenie muzeum-zagrody M. Szaszkewycza we wsi Nestanyczi w rejonie radziechowskim obwodu lwowskiego. Pieniądze należy przekazywać na specjalny rachunek: nr 26008318026 w AT Raiffeisen Bank „Aval”, MFO 380805, EDRPOU 36736940 pod adresem: m. Radziechów, ul. A. Szeptyckiego 2, Fundacja Charytatywna im. M. Szaszkewycza. Nazwiska wszystkich darczyńców zostaną wpisane do specjalnej księgi muzeum-zagrody. Ponadto społeczność organizuje Międzynarodowe Czytania Szaszkewyczowskie, które odbyły się 6–7 czerwca we wsiach Wuzłowe – Nestanyczi, przygotowuje do wydania książkę „M. Szaszkewycz i ziemia radziechowska”, tomik wierszy o M. Szaszkewyczu, album rysunków „Śladami M. Szaszkewycza” i, oczywiście, 6 listopada – liczne obchody 200-lecia urodzin M. Szaszkewycza. Razem, razem, kto siły ma, Gońcie z Rusi mroki ciemne! Centralna część ekspozycji muzeum-zagrody – almanach „Rusałka Dnistrowa”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
