Strona · s. 12strona oryginału ↗
Ciąg dalszy artykułu «BIAŁY PTAK UKRAIŃSKIEGO KINA», s. 10
BIAŁY PTAK UKRAIŃSKIEGO KINA
Слово Просвіти, №23 за 2011 рік
Zakończenie. Początek na str. 10. poważnie, że wszystko zaczyna się od Karpat. Bywało, usłyszymy jakąś nowację, a Mykołajczuk obowiązkowo powie: „U nas, w Karpatach, to już było”. Kochał swój kraj bezgranicznie i za to kochali go rodacy. Widywaliśmy się w ostatnim roku często. W czasie naszego ostatniego spotkania Iwan Wasylowycz był nastawiony bojowo. Scenariusz zatwierdzony. Film już uruchomiony. I, jak powiedział Iwan, pozostało tylko kupić zdrowie. Ale go nie kupisz… Wszyscy wiedzieliśmy o jego chorobie, ale nie wiedzieliśmy, że koniec jest tak bliski. Śmierć Mykołajczuka była niespodziewana… W studiu imienia O. Dowżenki wszyscy go bardzo kochali. Prawda, byli i tacy, którzy zazdrościli, ale to inna rozmowa. Dla wszystkich był bliskim człowiekiem. I w ostatnią drogę artystę odprowadzało całe studio, wszyscy wielbiciele jego talentu. Śpiewał chór imienia H. Weriowki ulubione pieśni Iwana. Pochowali Mykołajczuka na Cmentarzu Bajkowym, obok Wołodymyra Denysenki, reżysera filmu „Sen”, gdzie tak jasno rozbłysnął talent Iwana. A tam niedaleko — Łeonid Bykow. Wszyscy oni byli prawdziwymi przyjaciółmi. Pamiętam, Iwan mówił: „Chcę, żeby jak będą mnie chować, padał deszcz, taki deszcz, żeby nikt nic nie mówił. Bo jak zaczną nad grobem kłamać…”. I deszcz rzeczywiście spadł, i to wielki. BYŁ UCIELEŚNIENIEM HUCULSZCZYZNY Łarysa KADOCHNIKOWA, ludowa artystka Ukrainy: — Gdyby mnie dzisiaj zapytano: „Czy mógłby inny aktor zagrać rolę Iwana Palijczuka?” Odpowiedziałabym: „Nie, nie!” W mojej pamięci zapisało się nasze poznanie… Zdjęcia do filmu „Cienie zapomnianych przodków”… Ja — moskwianka, aktorka teatru „Sowriemiennik”, Iwan — prawdziwy lehiń, hucuł. Pierwsze spotkanie — to zdziwienie, zachwyt urodą Iwana. Już w tej jednej z pierwszych prac wszystkim stało się jasne — pojawił się prawdziwie ludowy bohater. Był ucieleśnieniem tej Huculszczyzny. Pamiętam, jak z Iwanem lecieliśmy do Argentyny na festiwal filmowy w Mar del Plata. Po pokazie tam „Cieni zapomnianych przodków” Iwan był w centrum uwagi, cała sala wstała, na stojąco biła nam brawo. Zachodni krytycy filmowi i gwiazdy kina z zachwytem mówili: „Przywieźliście cud! Genialne kino!” Tak zaczynała się sława Iwana Mykołajczuka. Najbardziej bał się przeciętności, spokoju, dobrobytu. Jego głowa — głowa filozofa — była naładowana jednym: zrobić tak, żeby wszystko, co robi, należało do rzędu sztuki, napełnionej uczuciem, rozumem, życiem. BOLAŁA GO DUSZA I ONA NIE WYTRZYMAŁA Taisija ŁYTWYNENKO, ludowa artystka Ukrainy: — Iwan Mykołajczuk! W tych dwóch słowach jakby znajduje się kod prawdziwego Ukraińca, urodzonego przez matkę Katerynę na tak pięknej ziemi, która nazywa się — Ukraina! Być może dlatego Iwan lubił zatrudniać ukraińskich aktorów. W „Wawilonie-XX” — to Bronisław Brondukow, Iwan Hawryluk, Rajisa Nedaškiwska, Fedir Stryhun, Łeś Serdiuk, Luba Poliszczuk… Iwan był ciekawym opowiadaczem i zawsze dzielił się swoimi marzeniami-snami-fantazjami. W jego snach-marzeniach obowiązkowo musiał być biały koń z luksusową grzywą. Koń leciał po niebie, a Iwan stał w żytnim polu i wołał go. A kiedy koń schodził do niego, ścigali się w szybkości, zwyciężali obaj. Kochałam, kiedy Iwan fantazjował. Często, kiedy słuchałam Iwana, zamykając oczy, wyobrażałam sobie, jak w następnym filmie będzie kręcił swojego białego konia. Ale tak się nie doczekałam. Iwan nie doczekał tego szczęścia, kiedy jego talent będzie potrzebny ukraińskiemu kinu. Teraz tego ukraińskiego „kina”, jak mówił Iwan, — nie ma. Wiele rzeczy nie udało mu się zrobić. Szkoda! Przykro, że nie nakręcił swojego marzenia — „Ukradzionego szczęścia” według Iwana Franki, gdzie chciał zagrać i Mykołę, i Mychajła. A film, według jego zamysłu, powinien był zacząć się od dziecięcej zabawy… Dzieci bawią się w Annę, Mykołę, Mychajła! Myślę, — to byłoby bardzo ciekawe! Nie udało się! Nie pozwolili! Tylko on jeden wiedział, jak to powinno być, jak to nakręcić. Iwan lubił kręcić dzieci. W filmie „Wawilon-XX” moja Jawdoszka miała 12 dzieci, wśród nich był syn Brondukowa, Olhy Mateszko. Nasz syn zagrał rolę wędrownego muzyka w filmie „Zaginiona gramota”, a jego malutka bratanica — w filmie „Tak długa, tak ciepła jesień” w scenie, kiedy tata wywozi do „Hameryki”, niczym małą boginię, swoją córeczkę na siwym wole. A ona w ludowym stroju płynie po śniegu, zostawiając na zawsze Ukrainę. W jego filmach zwierzęta mówiły, wzdychały, buntowały się, marzyły, zakochiwały się. Podkładał im głos sam Iwan Mykołajczuk! A jeszcze… Bociany… To jego ulubione ptaki. Pamiętam pod Czerniowcami zaorane jesienne pole. Czarna rola, a na niej różowe bociany, bo podświetlone jesiennym czerwonym słońcem, które zachodziło. One poważnie chodziły po roli przed odlotem do ciepłych krajów. Ten cud — bociany na roli, i my patrzyliśmy na różowe ptaki. Operatorzy zdążyli nakręcić ten cud, ale nie tak, jak chciano. Bociany odleciały do ciepłych krajów. A po kilku latach za bocianami odleciał i Iwan. Iwan Mykołajczuk — jeden z najpiękniejszych i najbardziej utalentowanych ukraińskich aktorów, scenarzysta i reżyser. Bolała go dusza i ona nie wytrzymała. Gdzieś tam, daleko-daleko kończy swoje „Kino”… „EPOKA W UKRAIŃSKIEJ KINEMATOGRAFII” Rajisa NEDAŠKIWSKA, ludowa artystka Ukrainy: — Pamiętam, kiedy na próbach zapytałam Iwana: „O czym będziesz kręcił „Ukradzione szczęście?” Odpowiedział: „Ty wiesz, o czym będę kręcił…” Dopiero przed rozpoczęciem prób opowiedział mi o swoim zamyśle i opowiedział jedną z najważniejszych scen przyszłego filmu. Później ja z pamięci próbowałam wystawić jego „Ukradzione szczęście” w Wyżnicy, na Bukowinie, z aktorami tamtejszego teatru amatorskiego. Na Międzynarodowym festiwalu twórczości ludowej spektakl wyżniczan otrzymał Grand Prix, a wykonawcy głównych ról — główne nagrody. A wtedy, podczas prób, na dworze mróz tężał… Łeś Serdiuk był taki piękny w czerni na tle białego śniegu, ale cały w wątpliwościach i rozpaczy, szukając rady, opowiedział: „Mi wszyscy mówią: czego ty próbujesz się? I tak Iwan będzie grał. Ale Iwan mówił mi, że będzie grał ten, kto lepszy, u kogo będzie lepsza próba…” Ja wszystkich prób nie widziałam do dzisiaj. I w ogóle nie wiedziałam, co było na radzie artystycznej studia filmowego? Dlaczego zamknięto obraz? Już podczas zdjęć ostatniego w jego życiu obrazu „Na ostrzu miecza”, gdzie graliśmy brata i siostrę, Iwan powiedział: „Szkoda, że my z tobą nie zagraliśmy „Ukradzionego szczęścia”. Ale on był w ciężkim stanie i ja o nic nie mogłam więcej go wypytywać. Już później Wałerij Huzyk, reżyser-dokumentalista, członek rady artystycznej, opowiedział mi, jak nieżyczliwe było to posiedzenie, i powiedział: „Przestraszyli się…” I nie znalazł się ani jeden głos na poparcie. Nie było komu bronić, doradzić, porozmawiać z członkami rady artystycznej i po ludzku, dobrym słowem ogrzać Iwana. My, zazwyczaj, nie słyszymy siebie nawzajem. Nie widzimy siebie nawzajem i dzisiaj. A ktoż, jak nie Iwan, miał kręcić to kino? W końcu, nie uwierzyli wtedy takiej osobowości — takiej głębi, epoce?! Przecież Iwan — cała epoka w ukraińskiej kinematografii. Jestem pewna, jego „Ukradzione szczęście” byłoby jak „Cienie...”, tylko po Iwanowsku. Och, jak szkoda, że nie było wyjścia wielowiekowej znajomości tematu. On przez lata pielęgnował temat, przeżywał ukradzione szczęście… Właśnie ten odwieczny temat — problem ludzkości — był dla Iwan Mykołajczuk w filmie „Cienie zapomnianych przodków”
energetyczny wybuch, który zrodził, oprócz arcydzieła Paradżanowa, kilka błyskotliwych obrazów Leonida Osyki i Jurija Illenki (w szczególności „Białego ptaka z czarnym znamieniem” — autobiograficzną wersję dzieciństwa Iwana na Bukowinie). Osiem lat oszałamiającego sukcesu, powszechnej miłości i uznania, a potem — zakaz kina poetyckiego na mocy partyjnej uchwały, półzapomnienie, konieczność grania w przeciętnych taśmach i rozpacz, uparta wola zachowania wierności sobie. Iwan zaczął pisać scenariusze, nakręcił jako reżyser dwa filmy, darując w „Wawilonie-XX” rodzimemu kinu intonację wertepu — starodawnego ukraińskiego teatru lalek, który balansuje na granicy między tragiczną mistyką a tanim jarmarkiem. Ratował się ironią i samoironią, zdrowym ludowym humorem, którym był obdarzony nie mniej niż religijnym instynktem. Śmiał się, żeby nie płakać, przebiegle myląc prawdziwe historie i zmyślenia, historię i mitologię. Żyła w nim pamięć rodu, genetyczna pamięć narodu. Iwan żarliwie kochał swoją ziemię, swój stary dom i matkę, kobiety, dzieci i konie. Ale najbardziej na świecie kochał zanurzać się we własne sny i fantazje, wsłuchiwać się w tajemnicę muzyki świata i przekładać to wszystko na język kina. Nieskończenie przyciągały go te wirtualne gry z duchami, z cieniami na ekranowym płótnie, które karmił swoją żywą krwią, własną autentycznością. Marzył o nakręceniu filmu o Artyście, o jego pasji i bólu, „o najbardziej męczeńskim z niewolnictw — o duchowym niewolnictwie, na które skazuje człowieka talent”, — jak sam mawiał. Iwan zmarł, kiedy przestał słyszeć muzykę świata. Dusza zabolała i złamała się wcześniej, niż zachorowało ciało. Był estetycznym symbolem ukraińskiego kina i głównym bohaterem jego dramatu — za życia. Stał się legendą i mitem po śmierci. SKRZYDLATY Roman BAŁAJAN, reżyser filmowy, członek komitetu organizacyjnego obchodów 70-lecia urodzin I. Mykołajczuka: — Utalentowanych jest niemało, ale ze skrzydłami — jednostki. Iwan — to biały ptak ukraińskiego kina. Wiek ptaków jest krótki przez zazdrość tych, którym nie dano latać. Oni dziobali i dziobią wszystko, co leży na ziemi, a Iwanowy pokarm jest w niebiosach… Przygotowała Maria WYSZNIEWSKA, m. Czerniowce Iwan Mykołajczuk i Łarysa Kadocznikowa w filmie „Cienie zapomnianych przodków”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
